Усман ибн Аффан болжол менен 574–579-жылдардын аралыгында Мекке шаарында, курайш уруусуна таандык Бану Умайя кланындагы эң знаттуу жана бай үй-бүлөлөрдүн биринде төрөлгөн. Анын санжырасы Пайгамбар Мухаммеддин тукуму менен тыгыз байланышта болгон: экөөнүн тең ата-бабалары Абд-Манафка барып такалат, ал эми Усмандын энеси Арва бинт Курайз Пайгамбардын таежесинин кызы болгон.
Исламга чейинки доордо эле Усман меккелик ак сөөктөрдүн арасынан өзгөчөлөнүп турган. Башкалар ар кандай бузук иштерге берилип жаткан маалда, ал өзгөчө уяттуулугу жана адеп-ахлактык тазалыгы менен белгилүү болгон. «Мен эч качан буттарга сыйынган эмесмин, шарап ичкен эмесмин жана ойноштук кылган эмесмин», — деп кийин ал өзүнүн жаштыгын эскерген. Меккеде сабаттуу адамдар өтө аз болгон мезгилде (жазганды билген болгону 22 адамдын катарында), Усман да ошол сейрек билимдүүлөрдүн бири эле. Ал атасынан соода ишин мурастап алып, аны гүлдөгөн соода империясына айлантып, шаардын эң бай соодагерлеринин бири болгон. Генеалогия, тарых жана чечендик боюнча терең билими аны өз доорунун эң урмат-сыйга ээ адамдарынан кылган.
611-жылы Сирияга жасаган соода сапарынан кайтып келгенден кийин, Усман Мухаммеддин миссиясы тууралуу уккан. Абу Бакр менен болгон көп жылдык достугунун аркасында ал исламды кабыл алган алгачкы эркектердин бири (балким, төртүнчүсү) болгон. Бул чечим анын үй-бүлөсүндө тынчтыкты бузган: өзүнүн агасы аль-Хакам аны байлап, жаңы динден баш тарттырууга аракет кылган, бирок Усман өз ишениминен кайткан эмес.
Меккедеги куугунтуктар чыдагыс болуп калганда, дал Усман жубайы Рукайя (Пайгамбардын кызы) менен бирге 615-жылы Эфиопияга кеткен биринчи эмигранттар тобун жетектеген. Чоочун жерде да анын ишкердик жөндөмү жардам берген: ал соодасын улантып, байлыгын көбөйтүп турган, кийин бул каражаттын баарын мусулмандардын жамаатына арнаган. Меккенин исламды кабыл алганы тууралуу жалган кабар тараганда, ал кыска убакытка кайтып келген, бирок көп өтпөй Мединага биротоло көчүп, Пайгамбардын эң жакын шериктеринин бирине айланган.
Мединада анын берешендиги уламышка айланган. Али ибн Абу Талиб Фатимага үйлөнгөндө, Усман Алинин соотун 500 дирхамга сатып алып, үйлөнүү үчүн акча беришин камсыздаган, андан соң ошол эле соотту белек катары кайра кайтарып берген. Рукайя каза болгондон кийин, Пайгамбар Усманды экинчи кызы Умм Кульсумга үйлөндүргөн. Ошондуктан Усман «Зун-Нурайн» — «Эки нурдун ээси» деген ардактуу наамга ээ болгон.
644-жылы Умар шейит кеткенден кийин, аксакалдар кеңеши (шура) Усманды үчүнчү халиф кылып шайлаган. Анын башкаруусу болуп көрбөгөндөй аймактык кеңейүү дооруна айланган. Анын тушунда 648-жылы Абдуллах ибн Сааддын жетекчилиги астындагы араб аскерлери Карфагенди багындырган. Муавийянын кол башчылыгында 220 кемеден турган алгачкы мусулман флоту түзүлүп, 655-жылы Фойник жанындагы салгылашта византиялыктарды талкалап, Чыгыш Жер Ортолук деңизине көзөмөл орноткон. Түндүк жана чыгыш тарапта Грузия, Кавказ Албаниясы жана Армения багындырылган. 651-жылы Мерв шаарында акыркы сасанид шахы Йездигерд III өлтүрүлүп, бул Персия империясынын толук кыйрашынын белгиси болгон. Халифаттын чек аралары Балх менен Хорасанга чейин жеткен.
Бирок Усмандын эң маанилүү мурасы — Куранды кодификациялоо болгон. Болжол менен 650-жылдары ал ири империянын ар кайсы аймактарында ыйык текст ар түрдүү диалекттерде окулуп жатканын байкап, Зайд ибн Сабит баштаган комиссияга Абу Бакрдын түп нускасына негизделген бирдиктүү стандарттуу текстти түзүүнү буйруган. Бул нуска канондук болуп кабыл алынып, башка бөлөк-бөлөк жазмалар жок кылынган. Мунун аркасында Куран кийинки муундар үчүн баштапкы таза абалында сакталган.
Тышкы ийгиликтерге карабастан, Халифаттын ичинде нааразычылыктар күчөп турган. Усманды тууганчылыкка жол берди деп айыпташкан, анткени провинциялардагы негизги кызматтар анын Омейяддар кланындагы туугандарына берилген (анын ичинде Марван ибн аль-Хакам жана Муавийя да бар болчу). Бул жагдай Али, Талха жана Абдуррахман ибн Ауф сыяктуу кадыр-барктуу сахабалар менен чыңалууга алып келген.
655-жылга карата абал өтө курчуп кеткен. Египеттен 500 нааразы адам Мединага келип, реформаларды талап кылган. Кан төгүүдөн качууну көздөгөн халиф алардын укуктарын коргогон грамотага кол коюп, коопсуздукту кепилдеген. Бирок Египеттеги наместникке багытталган каттын кармалып калышы (Усман анын авторлугун четке каккан, бирок кат Марванга таандык деп эсептелген) кырдаалды жардыруучу учкунга айландырган.
Ачууланган эл Усмандын сарайын курчоого алган. Курчоо 40 күнгө созулуп, халифке тамак-аш жана суу жеткирүү токтотулган. Ошол шартта да Усман өз тарапкерлерине курал колдонууга тыюу салып, Пайгамбардын шаарында мусулмандардын канын төгүүнү каалабаган. Ал 656-жылдын 17-июнунда Куран окуп жаткан учурда өлтүрүлгөн. Усмандын өлтүрүлүшү умма үчүн терең шок болуп, ислам тарыхындагы биринчи жарандык согуш — Биринчи фитнанын башталышын билдирген. Бул окуя мусулмандардын дүйнөсүн кылымдар бою бөлүп келген.
