1381-жылдагы Уот Тайлер көтөрүлүшү капыс чыккан окуя эмес эле. Ал ондогон жылдар бою Англияда бышып жеткен терең экономикалык жана социалдык солкулдоолордун туу чокусу болду. XIV кылымдын башында өлкө негизинен агрардык держава болчу. Жердин негизги бөлүгү майда дворяндардын (жентри) жана Чиркөөнүн колунда, ал эми дыйкандар эркиндери да, крепостнойлору да ошол жерлерде иштешчү. Алардын мамилелерин помещик ар бири өз эрежесин коюп иштеткен поместолук соттор жөнгө салчу. Крепостнойлор жерге бекитилген, уруксатсыз кетүүгө укугу жок эле. Дыйкандардын муктаждыгы чакан: тамагы көбүнчө нан, сыр жана эль; эт менен балык сейрек, майрамдык дасторкон гана болчу. Алар саман чатырлуу ылай тамдарда жашашкан.
1348-жылы баары өзгөрдү: Англияга «Кара өлүм» чума эпидемиясы келип, калктын 25%тен 60%ине чейинкисин алып кеткен делет. Бул алаамат терең экономикалык кризиске алып келди: батрактар менен крепостнойлордун саны кескин азайып, алардын баасы (эмгек күчү) өстү. Дыйкандар айлыкты көтөрүүнү талап кылып, эмгек акысы тез өстү, ошол эле маалда помещиктердин кирешеси ылдыйлады.
Башкаруучулар бул процессти токтотууга аракет кылышты. 1349-жылы Жумушчулар жөнүндөгү Указ, 1351-жылы Жумушчулар жөнүндөгү Положение кабыл алынды. Бул мыйзамдар айлыкты эпидемияга чейинки деңгээлде «катып» салган; андан жогору иштөөдөн баш тартуу айыппул менен жазалануучу кылмыш деп эсептелди. 1360-жылдардан тарта мыйзамдардын аткарылышын жентриден чыккан жергиликтүү дүйнөлүк судьялар көзөмөлдөй баштады. Жаза катаал болгон: 1361-жылга келгенде мыйзамды бузгандар түрмөгө түшүп же клеймо салынып калчу.
Ошентсе да кийинки он жылдыктарда экономика акырындап өзгөрдү. Айрым дыйкандар жаңы киреше булактарын табышты, башкалары жашыруун түрдө жакшы жумуш издеп кетишти. 1380-жылдарга карата айыл жумушчуларынын акысы болжол менен 40%ке өскөн. Төмөнкү катмарлардын мүлдө абалынын өсүшү элитаны чочутуп, 1363-жылы сумптуардык мыйзамдар кабыл алынды: кымбат товарларга жөнөкөй элдин жетүүсүн чектеп, коомдук тепкичти «сактап» калуу көздөлгөн.
Кыскан абалды Жүз жылдык согуш (1337-жылы падыша Эдуард III баштаган) күчөттү. 1369-жылдан Франция чабуулга өтүп, Англияга эбегейсиз аскердик чыгымдар жүктөлдү. 1377-жылы он жаштагы Ричард II такка отурганда, таасирлүү тайкеси Жон Гонт жетектеген өкмөт курч каражат тартыштыгына кабылды.
Казынаны толтуруу үчүн парламент жаңы салык киргизди баш салыгы (подушный налог), ал биринчи ирет элдин баарынан, мурда түз салык төлөбөгөндөрдөн да, алынмак. 1377–1381-жылдары салык үч ирет салынды, жыйноо көп учурда зомбулук менен коштолду. Бул система абдан популярдуу болбой калды. 1380-жылдын ноябрында Нортгемптондогу парламент үчүнчү баш салыгын киргизип, 15 жаштан жогоркулардын ар биринен 12 пенс алды бул кадимки жумушчунун эки жумалык айлыгы эле. «Акыркы тамчы» дал ушул болду. Түштүк-чыгыш аймактагы көптөгөн тургундар салык төлөөдөн баш тартышты; 1381-жылдын жазында «качкынчыларды» табуу үчүн жөнөтүлгөн падышалык жыйноочулар чыңалууну андан ары курчутту.
1381-жылга чейинки он жыл ичинде өлкөдө бир нече көтөрүлүш болуп өткөн. Айрыкча жек көрүлгөндөр салык чогултуп, айып салган поместолук соттор. Дыйкандар сот отурумдарын бойкоттоп, алардын ишин үзгүлтүккө учуратууга аракеттенишчү. Шаарларда, өзгөчө Лондондо, эл Жон Гонтту коррупционер жана еретик деп жек көрдү. Моралдык дүрбөлөң күчөдү: элита француздар басып кирсе, карапайымдар аларга кошулуп кетиши мүмкүн деп коркту; акын Жон Гауэр Франциядагы Жакерия сыяктуу бунт Англияда да кайталанышы ыктымал деп санааркады. 1381-жылдын майындагы күчтүү бороон-жел көпчүлүк үчүн жакындап келе жаткан дүрбөлөңдүн жаман белгиси болуп көрүндү.
Көтөрүлүш 1381-жылдын 30-майында Эссексте башталды: падышалык жыйноочу Жон Бамптон Брентвудго келип, төлөнбөй калган баш салыгын жыйноого киришкени менен, таяктар жана эски жаалар менен куралданган жергиликтүү тургундар төлөөдөн баш тартты. Бамптон алардын өкүлүн камакка алууга аракеттенгенде, бунт тутанды. Жыйноочу Лондонго качты, бирок анын үч кишиси өлтүрүлдү.
Бир нече күн ичинде көтөрүлүш бүт аймакка жайылып, миңдеген эссексликтер Лондон тарапка бет алды. Ошол эле учурда бунт Кентте да тутанды: Саймон де Бёрлинин талабы менен Рочестер сепилине камакка алынган жергиликтүүнүн тагдыры себеп болду. 5-июнда нааразы дыйкандар Дартфордго чогулуп, андан соң Мейдстондогу түрмөнү штурмдашты. 6-июнда алар Рочестер сепилине кирип, туткунду бошотуп, өздөрүнө жетекчи кылып Уот Тайлерди тандашты. Анын тууралуу маалымат аз; хроникалар аны харизмалуу, Францияда кызмат өтөгөн тажрыйбалуу жаачы деп сүрөттөйт.
Тайлер кенттиктер менен Кентербериге жөргөлөтүп барып, 10-июнда шаарга каршылыксыз кирди. Ал жерде жок болуп турган архиепископтун бийлигин жойду жана падышалык кеңеш менен байланышы барларды жазалады. Андан соң Тайлер болжол менен миңдей көтөрүлүшчүнү Лондонго жетеледи.
12-июнда кенттик топтор борбордун түштүк-чыгышындагы Блэкхитке (айрым булактарда Блэкхез) жетти. Бул жерде атактуу радикал дин кызматчысы Жон Болл элге азыр классикага айланган насаатын айтты: «Адам жер айдап, обо жип ийрип турган кезде, анда ким дворянин эле?» Бул ураан көтөрүлүштүн программасына айланып: «Падыша Ричард үчүн жана крепостундуксуз айылдык коом үчүн» деп жарыяланды падышага берилүүлүктү да, крепостундукту жок кылуу жана адилет коом куруу тилегин да баса белгиледи.
Бул маалда Лондондо он жаштагы Ричард II апасы жана жакын кеңешчилери менен (анын ичинде архиепископ Садбери жана лорд-казыначы Роберт Холес) Тауэрде бекинип турган. Өкмөт оор абалда калды: тажрыйбалуу колбашчылар Францияда, жергиликтүү феодалдар падышанын буйругусуз бунтту баса албайт.
13-июнда күндүз көтөрүлүшчүлөр Лондонго кирди шаардыктар колдогону үчүнбү же Лондон көпүрөсүндөгү каршылыкты жарып өткөндүктөнбү, так эмес. Түндүктөн эссекстиктер да келди. Эл көп лондондиктер да кошулуп жек көрүлгөн жайларды талкалоого киришти: түрмөлөрдү, фламанддык иммигранттардын үйлөрүн, байлардын турак жайларын, анын ичинде Жон Гонттун Савой сарайын. Маанилүүсү алар талап-тоноо эмес, «чындык жана адилеттик үчүн күрөшүп жатабыз» дешип, мүлктү системалуу түрдө жок кылышты.
14-июнда эртең менен көтөрүлүшчүлөр фламанддарды жана чиновниктерди кууп жүрүп, талкалоону улантышты. Тауэрде бекитилип турган Ричард II көтөрүлүшчүлөр менен Майл-Эндде жолугууга макул болду. Ким так сүйлөшкөнү анык эмес, бирок талаптар ачык эле: крепостундукту жоюу жана жалпы амнистия. Падыша макул болуп, тез арада бүт өлкөгө тараган жарлык чыгарды.
Ричард сүйлөшүп турганда көтөрүлүшчүлөрдүн бир бөлүгү Тауэрге жакындады. Дарбазалар ачык болуп, болжол менен 400 адам ичкери кирди. Каршылыкка туш болбой, падышалык чиновниктерди аңдый башташты. Архиепископ Садбери менен Роберт Хейлз табылып, Тауэр-Хиллде башы алынган; алардын баштары Лондон көпүрөсүнө илинди.
15-июнда кечинде падыша менен көтөрүлүшчүлөрдүн экинчи кездешүүсү Смитфилдде өттү. Ричард II жана анын коштоочулары аянттын чыгышында, миңдеген көтөрүлүшчүлөр батышта тизилди. Уот Тайлер падышага жакындаганда, өзүн ашыкча эркиндик менен кармап, падышанын кызматчыларынын ачуусун келтирди. Лондон мэри Уильям Валворт менен Тайлер ортосунда чыр чыгып, Валворт аны жарадар этти, падышалык курал көтөргөн Ральф Стендиш акыркы соккуну урду Тайлер өлтүрүлдү.
Абал көтөрүлүшчүлөр үчүн коркунучтуу болуп калган чакта, Ричард тайманбай элге жакындап, аларды өзүнө ээрчип Клеркенуэллге барууга ынандырды. Ошол аралыкта Валворт шаардыктардан кошумча күч жыйнады. Тайлердин башы элге көргөзмөгө коюлуп, лидерсиз калган кыймыл ыдырай баштады. Падыша Валвортту жана анын тарапкерлерин рыцарь даражасына көтөрдү; Лондондогу көтөрүлүш басылды.
Лондондо бул драмалуу окуялар болуп жатканда, көтөрүлүш Англиянын башка аймактарына да жайылды. Чыгыш Англияда көтөрүлүшчүлөрдүн саны миңдерге жетти; жергиликтүү дворяндар тандалма кошуундарды жергиликтүүлөрдөн түзө албай, каршылык көрсөтө албай калышты.
Суффолктун ичинде көтөрүлүштү Жон Уорв жетектеди. 12-июнда ал сэр Ричард Лайонстун поместьесине чабуул койду, эртеси Бери-Сент-Эдмундске жылды. Шаарлыктар менен биригип, жек көрүлгөн жергиликтүү аббаттыкты штурм менен алды. Настоятел табылып, башы алынган. Ошол маалда башка топ лорд башкы судья Жон Кавендишти аңдып таап, өлтүрдү. Зомбулук бүт аймакка тарады: көтөрүлүшчүлөр чиновниктердин үйлөрүн талап, соттук документтерди өрттөп, «эл душманы» деп эсептегендерди өлтүрө башташты.
Сент-Олбансда (Хартфордшир) шаарлыктар көптөн бери жергиликтүү аббаттык менен кагылышып жүрүшкөн. Абалды колдонгон алар Лондонго падышага делегация жөнөтүп, Уот Тайлердин колдоосуна ээ болушту. Уильям Гриндекобб жетектеген көтөрүлүшчүлөр аббаттыктын укуктарын аныктаган бардык кагаздарды күйгүзүп, настоятелди артыкчылыктардан баш тарткан хартияга кол койдурду.
Кембриджширде көтөрүлүш 15-июнда башталды. Негизги бута шаардыктарга жакпаган Кембридж университети болду. Көтөрүлүшчүлөр айрым колледждерди талап-тоноп, борбордук аянтта университет архивдерин жана китепканасын өрттөшкөн. Натыйжада университет жетекчилиги өз артыкчылыктарынан баш тартууга мажбур болду.
Норфолктө көтөрүлүштү токуучу Джеффри Литстер жана дворян Роджер Бэкон жетектеди. 17-июнда алар күчтөрүн Норидждин жанында топтоп, шаардын коргонуу командирин өлтүргөндөн кийин ичкери киришти. Талап-тоноо, киши өлтүрүү жана документтерди жок кылуу башталды.
Толкундоолор Англиянын башка бөлүктөрүн да каптады. Түндүктөгү Беверли жана Йорк сыяктуу шаарларда кедей калк бийликти басып алып, массалык башаламандык болду. Жаңылыктар жай жетип, көптөгөн окуялар автономдуу өнүккөн. Лестерде жана Бриджуотерде да диний жана административдик мекемелерге, аристократиянын мүлкүнө чабуулдар катталды.
Уот Тайлер өлтүрүлгөн ошол 15-июндан тарта падышалык бийлик көтөрүлүштү катаал басууга киришти. Лондондо 4 миң кишиден турган отряд түзүлүп, мятеждүү аймактарга экспедициялар жөнөтүлдү.
Чыгыш Англияда көтөрүлүш падышалык аскерлерсиз эле басылды: Норвич епискобу Генри ле Диспенсер чакан отряд чогултуп, чыгышка жортуул жасады. 24-июнда Нориджди кайра алып, 25 же 26-июнда анын күчтөрү көтөрүлүшчүлөрдү Норт-Уолшем жанындагы салгылашта талкалады. Лидер Джеффри Литстер кармалып, казаланды.
Падышалык отряддар Томас Холланд менен Роберт Тресилиандын командасында Кентке, андан соң Эссекске барышты. Падыша Ричард II өзү Эссекске келип, Майл-Эндде берилген убадаларды тастыктоону каалаган көтөрүлүшчүлөрдүн делегациясы менен жолукту. Ричард сөзүнөн тайып: «Силер кара адамдар элеңер, ошондой бойдон каласыңар… Кулчулукта каласыңар, бирок мурдагыдан да катаал түрүндө» деп жарыялады. Артынан катаал репрессиялар келди: ноябрга карата кеминде 1500 адам казаланды. Жон Болл, Жон Уорв сыяктуу лидерлер кармалып, соттолуп, өлүм жазасына тартылды.
Катаал басууга карабай, көтөрүлүш узак мөөнөттүү кесепеттерди калтырды. Бийлик менен парламент саясатты кайра карап чыгууга мажбур болду. Ноябрда парламент күнөөнү падышалык чиновниктерге жүктөп, жаңы баш салыктардан баш тартты. Өкмөт аскер чыгымдарын кыскартууга аргасыз болду.
Ричард IIнин убадалары жокко чыгарылганы менен, Англиядагы дыйкандардын крепостундук деңгээли экономикалык себептерден улам төмөндөй берди. Айыл жумушчуларынын акысы өсүп, помещиктер крепостнойлорду кылым акырына чейин выкуп менен бошото баштады. XV кылымга келгенде Англияда крепостундук институту акыр-аягы менен жоюлду.
