Умар ибн аль-Хаттаб болжол менен 585-жылы Мекке шаарында, курайш уруусунун аль-Ади уруусуна таандык аль-Хаттаб ибн Нуфайлдын үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Анын ата-бабалары уруулар аралык талаш-тартыштарда ортомчу катары белгилүү болушкан, жана Умар бул акылмандык касиетти укмуштай физикалык күчү жана түз мүнөзү менен айкалыштырып мурастаган. Апасы Хинтама бинт Хашим уулун катуу тартипте тарбиялаган. Умардын жаштыгы меккелик ак сөөктөргө мүнөздүү болгон: алгач койчу болуп иштеп, чөлдүн катаал шарттарында мүнөзүн чыңдаган, кийин ийгиликтүү соодагерге айланган.
616-жылга чейин Умар мусулмандардын эң коркунучтуу душмандарынын бири болгон. Ата-бабалардын салттарына болгон берилгендиги ушунчалык күчтүү болгондуктан, ал исламды курайшиттердин биримдигине коркунуч катары кабыл алган. Айтылуусуна караганда, Пайгамбар Мухаммед Аллахтан Меккенин эң күчтүү эки адамынын бири — Абу Жахль же Умар аркылуу динди кубаттоону сурап, өзгөчө дуба кылган. Анын исламды кабыл алышы уламышка айланган: Пайгамбарды өлтүрүүгө бел байлаган Умар жолдо бара жатып, өзүнүн карындашы менен жездеси исламды жашыруун кабыл алганын угат. Каарданган абалда алардын үйүнө кирип барса, алар «Та Ха» сүрөсүн окуп жатышкан болот. Ал ыйык аяттарды өзү окуп көргөндө, каары терең шокко айланган. Катаал жоокердин жүрөгү жумшарып, ошол эле күнү аль-Аркамдын үйүндө ал ачык түрдө ыйман келтирип, мусулман жамаатынын бузулгус тирегине айланган.
Умардын исламды кабыл алышы күчтөрдүн тең салмактуулугун түп-тамырынан өзгөрткөн. Буга чейин мусулмандар куугунтуктан коркуп, ибадатты жашыруун кылышса, Умар динге киргенден кийин дароо Каабага барып, намазды ачык окуп, курайшиттерге чакырык таштаган. Анын тайманбас мүнөзү жамаатка дем берген. Башка ыймандуулар Хижра маалында Меккеден жашыруун, түн жамынып чыгып кетишсе, Умар кылычын асынып, ачык чыгып:
«Ким өз энесин баласыз, балдарын жетим калтыргысы келсе — мени токтотуп көрсүн», — деп айткан.
Мединада Умар Пайгамбардын көлөкөсү жана кылычы болгон. Ал өзүнүн кызы Хафсаны Мухаммедге турмушка берип, туугандык жана берилгендик байланыштарын дагы бекемдеген. Ал Бадрдан, Ухуддан тартып Хайбарга жана Табук жортуулуна чейин бир да маанилүү салгылашууну калтырбай, баарында баатырдыктын үлгүсүн көрсөткөн. 632-жылы Пайгамбар каза болгондон кийин, дал Умардын чечкиндүүлүгү мусулмандардын арасында ажырымдын алдын алган: ал биринчи болуп Абу Бакрга ант берип, биринчи халифтин легитимдүүлүгүн камсыздаган. Эки жыл бою ал анын башкы кеңешчиси болуп, 634-жылдын август айында Абу Бакрдын керээзине ылайык, өзү умманын башына өткөн.
Умардын башкарган жылдары Халифаттын кеңейишинин «алтын доору» болуп калды. Анын жетекчилиги алдында мусулман мамлекети аймактык түзүлүштөн дүйнөлүк империяга айланды. 633-жылы Палестинанын түштүгү алынган, 635-жылы узак курчоодон кийин Дамаск багынып берилген. 636-жылы Ярмук дарыясындагы чечүүчү салгылаш Византияны Сириядан түбөлүккө сүрүп чыгарган.
Чыгыш тарапта болсо Сасанид Иранына каршы кампания жүрүп жаткан. 636–637-жылдардагы Кадисия салгылашы Персия падышаларынын кооз жайкы резиденциясы жана Ирандын борбору болгон Ктесифонго жол ачкан. Башында байланыш жолдорунун өтө узарып кетишинен чочулаган Умардын сактыгына карабастан, жоолап алуулар уланган жана 642-жылы Нехавенддеги жеңиштен кийин Персия империясы иш жүзүндө жок болгон. Ушул эле мезгилде даңазалуу Амр ибн аль-Ас Египетке жортуул жасап, 642-жылы Византиянын негизги тиреги — Александрия кулаган. Умар уруучулук түзүлүштү административдик институттар алмаштырган көп улуттуу державаны түзгөн.
Умар өзүн гениалдуу администратор катары көрсөткөн. Ал мамлекеттик реестрлердин (диван) системасын киргизип, жоокерлерге туруктуу айлык жана муктаждарга жөлөкпул төлөөнү жолго койгон. Дал ушул ал 637-жылдын апрелинде Хижрадан башталган жаңы жыл саноону киргизип, бул календарь бүгүнкү күнгө чейин мусулмандар тарабынан колдонулуп келет.
Жаңы багындырылган жерлерде ал аскердик шаарларды — амсарларды (мисалы, Фустат же Куфа) негиздеп, армиянын согуштук жөндөмүн сактоону жана жоокерлердин эрте ассимиляция болушуна жол бербөөнү көздөгөн. Умар башка дин өкүлдөрүнө адилет мамиле кылган: ал жизья (салык) жана хараж боюнча так эрежелерди киргизип, эгер калк өз ыктыяры менен баш ийсе, алардын жерлерин конфискациялоого тыюу салган. Анын буйругу менен Нилди Кызыл деңиз менен бириктирген байыркы Траян каналы калыбына келтирилип, 639-жылы Египеттин данын ачарчылыкка кабылган Аравияга кыска мөөнөттө жеткирүүгө мүмкүнчүлүк түзүлгөн.
Анын Иерусалимге кириши өзгөчө орунду ээлейт. Жөнөкөй, эски чапан кийген халиф шаар ачкычтарын патриарх Софронийдин колунан кабыл алган. Ал чиркөөлөрдүн кол тийбестигине кепилдик берип, Пайгамбар асманга көтөрүлгөн деп айтылган Храм тоосун таштандылардан тазалоого өзү катышкан жана ошол жерде мечиттин пайдубалын салган.
Улуулугуна карабастан, Умар аскет бойдон калган. Ал жерде уктап, жөнөкөй тамак жеп, Медина көчөлөрүн түнкүсүн өзү кыдырып, кимдир бирөө жардамга муктаж эмеспи деп текшерип жүргөн. Анын өмүрү 644-жылдын ноябрында трагедиялуу аяктаган. Персиялык кул Абу Лулу (Фируз), жеке таарыныч же өз мекенинин кыйрашы үчүн өч алуу ниети менен, таңкы намаз маалында мечитте халифке алты жолу бычак сайган.
Өлүм алдында да Умар мамлекетти ойлогон. Ал мураскерди өз алдынча дайындауудан баш тартып, алты көрүнүктүү сахабадан турган кеңешке (шурага) үч күндүн ичинде жаңы жетекчини шайлоону тапшырган. Анын акыркы каалоосу — туруктуулукту сактоо үчүн өзү дайындаган наместниктерди бир жыл бою алмаштырбоо болгон. 644-жылдын 7-ноябрында экинчи адилет халиф дүйнөдөн кайткан жана Пайгамбар Мухаммед менен Абу Бакрдын жанына коюлган.
Умар ибн аль-Хаттаб артында жөн гана багындырылган жерлерди эмес, иштеген укуктук система, административдик башкаруу түзүмү жана адилеттүүлүктү жеке кызыкчылыктан жогору койгон башкаруучунун үлгүсүн калтырган. Аны «Аль-Фарук» — «Акыйкат менен жалганды айырмалаган» деп аташкан, жана бул ысым тарыхта түбөлүккө сакталып калган.
