Байыркы Египеттин тарыхында улуу ысымдар көп, бирок XVIII династиянын өкүлү Хатшепсуттун фигурасы өзгөчө орунда турат. Анын башкаруусу — болуп көрбөгөндөй гүлдөп-өсүү жана архитектуралык триумф доору — бүгүнкү күнгө чейин окумуштуулар арасында кызуу талкууларды жаратат. Б. з. ч. III кылымдагы египеттик жрец-тарыхчы Манефон (Иосиф Флавийдин котормосунда) антика салты боюнча Амессес деген ат менен аталган ханыша 21 жыл 9 ай башкарганын жазган. Ал эми Секст Юлий Африкан ошол эле авторго таянып, толук 22 жыл башкарганын билдирет. Азыркы илим кыска хронологияга таянып, анын жашаган жылдарын б. з. ч. 1490/1489–1468 же 1479–1458-жылдар деп эсептейт. Даталардагы айырмачылыктар көбүнчө анын күйөөсү Тутмос IIнин башкаруу мөөнөтүнүн так эместиги менен түшүндүрүлөт — ар кандай тизмелерде ал 4 жылдан 13 жылга чейин өзгөрөт.
Хатшепсут улуу династиянын түз мураскери болгон: ал XVIII династиянын үчүнчү фараону Тутмос I менен ханыша Яхместин кызы, демек Жаңы падышалыктын негиздөөчүсү Яхмос Iнин небереси эле. Атасынын тирүү кезинде эле ал «Кудайдын жубайы» — Фива кудайы Амонунун башкы жрицаcы — деген жогорку титулга ээ болгон. Байлык жана көңүл борборунда өскөнүнө карабастан, ал өмүр бою өзүнүн эмчек эмизген багуучусу Ситре Ин(ет)ке терең ыраазычылык сактап, кийин ага айкел тургузуп, Падышалар өрөөнүндө көмүлүүгө өзгөчө укук берген.
Хатшепсуттун тагдыры үй-бүлөлүк байланыштар менен бекем байланышкан: анын Нефрубити аттуу карындашы жана бир атадан болгон бир нече агалары — Уаджмос, Аменмос, Тутмос II жана, балким, Рамос — болгон. Улуу агалары эрте каза болгондон кийин мураскер Тутмос II болуп, Хатшепсут падышалык кандын тазалыгын сактоо жана бийликтин мураскерлигин бекемдөө үчүн ага турмушка чыккан. Бул никеден Нефрура аттуу кыз төрөлүп, Хатшепсут аны бала кезинен эле улуу келечекке даярдаган, өзүнүн жакын адамы жана архитектору Сенмуттун камкордугуна тапшырган. Ошондой эле экинчи кызы Меритра Хатшепсут болгон деген божомолдор бар, бирок азыркы египтологдор аны көбүнчө жрец Хуинин кызы деп эсептешет.
Тутмос II б. з. ч. 1490-жылы каза болгондон кийин такты формалдуу түрдө анын наложница Исеттен төрөлгөн жаш уулу Тутмос IIIке өткөн. Хатшепсут регент болуп калган. Бирок болжол менен бир жарым жылдан кийин фивалык жречиликтин жана Амон кудайынын оракулунун колдоосу менен саясий төңкөрүш болгон. Салтанат учурунда кудайдын айкели Хатшепсутту «чыныгы башкаруучу» катары көрсөткөн.
Ал фараондордун толук титулатурасын кабыл алган:
Хор аты: Усеркау («Рухтарга күчтүү»);
Трондук аты: Мааткара («Күн кудайынын рухунун чындыгы»);
Жеке аты: Хатшепсут-Аменменес («Урматтуулардын ичинен биринчиси, кудайлык нектар»).
Өз бийлигин мыйзамдаштыруу үчүн теогамия — Амон-Ра менен ханыша Яхместин «кудайлык никеси» — тууралуу уламыш түзүлгөн. Пропаганда боюнча, кудай өзү Тутмос Iнин кейпинде келип, Хатшепсутту дүйнөнү башкарсын деп төрөткөн. Салтка ылайык келүү үчүн ал расмий аземдерде эркектердин кийимин жана жасалма сакалды тагынган, бирок айрым эстеликтерде аял кейпин сактап, өзүн «аялдардын эң сулуусу» деп атаган.
Хатшепсуттун башкаруусу «курулуш бумунун» доору болгон. Ал гиксостор талкалаган эстеликтерди калыбына келтирип, Египеттин келбетин түп-тамырынан өзгөрткөн. Карнакта ал граниттен жасалган улуу «Кызыл ыйык жайды» курган жана төрт ири обелиск орноткон. Алардын экөөсүнүн бийиктиги 29,56 метр болуп, ошол мезгилдеги Египеттеги эң бийик обелисктер болгон. Асуандагы таш казуучу жайларда бүгүнкү күнгө чейин 41,8 метр бийиктиктеги жана 1200 тонна салмактагы бүтпөй калган обелиск жатат — ал да анын долбоорлору үчүн арналган.
Анын архитектуралык мурасынын бермети Дейр-эль-Бахридеги Джесер Джесеру («Ыйыктардын эң ыйыгы») деп аталган заупокойный храм болду. Сенмуттун жетекчилиги астында 9 жылда (башкаруусунун 7-жылынан 16-жылына чейин) курулган бул храм үч террасасы, пандустар менен бириктирилген жана аппак колонналар менен кооздолгон түзүлүшү менен таң калтырат. Бул жерде, сфинкстер жана мирра дарактары отургузулган бактар арасында, анын башкаруусунун негизги окуялары түбөлүккө чагылдырылган.
Б.з.ч. 1482–1481-жылдар чамасында Хатшепсут табышмактуу Пунт өлкөсүнө («Кудайдын жери») зор экспедиция жөнөткөн. Аскер башчысы Нехсинин жетекчилиги алдында беш чоң кеме Африка Мүйүзүнүн (азыркы Сомали) жээктерине жеткен. Египеттиктер кара жыгач, алтын, пил сөөгү, экзотикалык жаныбарлар жана эң негизгиси — Амон үчүн бакка отургузуу максатында тирүү мирра дарактарын алып кайтышкан.
Узак убакыт бою Хатшепсуттун башкаруусу толугу менен тынч доор болгон деп эсептелген. Бирок жаңы изилдөөлөр анын аскердик кампанияларга да катышканын тастыктайт. Башкаруусунун 12-жылында Кушта (Нубия) жеңишке жетишилген, ал эми Джехутинин мүрзөсүндөгү жазуулар ханышанын өзү аскерлерди коштоп, олжо жыйнаганын түздөн-түз көрсөтөт. Ал Синай, Финикия жана Палестина үстүнөн көзөмөлдү да сактап турган.
Хатшепсут башкаруусунун 22-жылында, болжол менен б.з.ч. 1458-жылы дүйнөдөн кайткан. Ал кезде анын жашы элүүдөн бир аз ашкан. XXI кылымда жүргүзүлгөн мумиянын анализи ханышанын диабет, артрит жана онкологиялык оорулардан (боор жана сөөк рагы) жапа чеккенин көрсөттү. Таң калычтуусу, ал өзүн өзү кокусунан ууландырып алган болушу мүмкүн: анын косметикалык лосьонунун курамынан канцероген бензопирен табылган. Тишти жулгандан кийинки кан уулануу өлүмдүн түз себеби болушу ыктымал.
Анын сөөгүн издөө ондогон жылдарга созулган. Мумия KV60 деп аталган жөнөкөй мүрзөдөн табылып, ал башында анын багуучусуна таандык деп эсептелген. 2007-жылы гана ДНК-экспертиза жана томография аркылуу, кутудан табылган тиш менен дал келген соң, Захи Хавасс бул Хатшепсут экенин расмий жарыялаган. 2021-жылы ал Египет цивилизациясынын Улуттук музейинде татыктуу ордун алган.
Хатшепсуттун өлүмүнөн кийин анын өгөй уулу Тутмос III анын аттарын жана сүрөттөрүн жок кылуу боюнча кеңири кампания баштаган. Анын картуштары талкаланып, обелисктер дубал менен жабылып, аты падышалардын тизмесинен өчүрүлгөн. Узак убакыт бою бул бийликти узурпациялаганы үчүн өч алуу катары түшүндүрүлүп келген. Бирок Чарльз Нимс жана Питер Дорман сыяктуу заманбап тарыхчылар куугунтук анын өлүмүнөн 20 жыл өткөндөн кийин гана (Тутмос IIIнин башкаруусунун 42-жылында) башталганын белгилешет. Кыязы, бул саясий максатка ылайык аракет болгон: «космостук тартипти» (Маат) сактоо үчүн аял башкаруусунун мисалын өчүрүү зарыл деп эсептелген, ошентип келечектеги эркек мураскерлердин легитимдүүлүгү камсыздалмак.
Бүгүнкү күндө Хатшепсут дүйнөлүк тарыхтагы эң ийгиликтүү башкаруучулардын бири катары таанылат. Ал патриархалдык коомдо бийликти сактап калуу менен гана чектелбестен, Египетти байыркы доордун гүлдөгөн супердержавасына айлантып, үч жарым миң жыл өткөндөн кийин да дүйнөнү суктандырган эстеликтерди калтырган.
