1789-жылдагы Улуу француз революциясы капысынан чыккан окуя эмес эле. Ал көп кылымдар бою француз коомунда чогулуп келген терең жана узак мөөнөттүү карама-каршылыктардын мыйзам ченемдүү жыйынтыгы болду. Негизги себептер абсолюттук монархиянын бышып жетилген маселелерди чече албаганы, катуу сословолук (катмардык) тартип жана Аң-сезим доорунун (Ыйык Аң-сезим, Агартуу) жаңы, революциялык идеяларынын жайылышы.
XVIII кылымдагы Франция бюрократияга жана аскерге таянган абсолюттук монархия болчу. Бул «эски тартип» бир катар компромистерге таянган: падышалык бийлик дворяндарга жана диниятка алардын берилгендиги үчүн артыкчылыктарды кепилдечү; дыйкандар акчалай салыктардын көбүнөн бошотулган; ал эми буржуазия майда ишканаларды өнүктүрүүгө айрым укуктарды алган. Бирок мындай компромистер өлкөнүн өнүгүшүнө көмөк болбой, Франция коңшуларынан, айрыкча Англиядан барган сайын артта кала берди. Калктын чакан бөлүгүн түзгөн артыкчылыктуу сословолор жердин чоң үлүшүнө ээ болуп, салык төлөчү эмес, салык жүгүн негизинен дыйкандар менен буржуазия көтөрчү.
Агартуу доорунун идеяларынын (айрыкча Монтескьё менен Руссонун эмгектери) таасиринде билимдүү катмарда башкаруунун эски системасы, башаламан мыйзам чыгаруу жана коррупция реформаларды талап кыларын түшүнүү күчөдү. Падышанын чексиз бийлиги дворяндар менен буржуазиянын көзүндө мыйзамдуулугун жоготуп, алардын укуктарын узурпациялаган көрүнүшө баштады.
Революциянын тикелей түрткүсү 1780-жылдардагы алдындагы кризис болду. Франциянын АКШнын Көз карандысыздык согушуна катышуусу саясий пайда алып келгени менен, финансы системасын кыйратты. Каржы министри Жак Неккер согушту карыздар аркылуу каржылап, бюджеттик тартыштыгы тереңдетти. 1788-жылга келгенде кирешелер чыгашаларды жаап-чыга албай калды, ал эми үчүнчү катмарга салыктарды улам көбөйтүү мүмкүн эместей даражада болгон.
Абалды табигый кырсыктар да курчутту: 1787-жылы жибек курттарынын түшүмү начар болду, 1788-жылы калың мээлеген мөндүр дан түшүмүн кыйратты, 1788–89-жылдардын кышы өзгөчө катаал келди. Натыйжада азык-түлүктүн баасы кескин өсүп, эл ачарчылыкка жана нааразылыкка дуушар болду. Мындан тышкары, 1786-жылдагы Улуу Британия менен соода келишими француз базарын арзан англис товарларына ачып берип, миңдеген француз ишканалары банкротко учурады да, жумушсуздук өстү.
Финансы кризисин чечүү үчүн жаңы каржы министри Шарль Александр Калонн бардык сословолорго анын ичинде дворяндар менен диниятка жалпы жер салыгын киргизген радикалдуу реформаларды сунуш кылды. Реформаларга парламенттер каршы чыгаарын түшүнгөн Калонн падышага таасирдүү аристократтар менен жогорку динияттардан турган Нотаблдер жыйналышын чакырууну кеңеш берди.
1787-жылдын февралында чакырылган Нотаблдер жыйналышы жаңы салыктарды бекитүүдөн баш тартты. Алар мындай чечимдерди 1614-жылдан бери чогулбаган Башкы штаттар гана кабыл алаарын айтышты. Бул, иш жүзүндө, аристократиянын саясий таасирин кайтарып, падышанын чексиз бийлигин чектөөгө жасалган аракет эле. Бул этапты көптөгөн тарыхчылар «аристократиялык революция» деп аташат.
1788-жылдын августунда, кризис менен оппозициянын басымында, падыша Жак Неккерди кайра министрликке алып келди. Общественный колдоого муктаж болгон Неккер Башкы штаттарды чакырууда ыйман келтирди. 1789-жылдын 24-январындагы падышалык регламент Башкы штаттарга шайлоо өткөрүүнү жарыялап, 25 жаштан жогору бардык эркек француздарга добуш берүү укугун берди.
Өтө маанилүүсү үчүнчү сослово кош эсептеги өкүлчүлүк алды, муну менен ал дворяндар менен динияттын жалпы сандарын теңеди. Бул чечим компромисс болгон менен, негизги суроону добуш берүүнүн тартибин чечкен жок: сослово боюнча (ар бир сословодон бир добушбы), анда артыкчылыктуулардын колу үстөм болмок, же жалпы эсеп мененби, анда үчүнчү катмар жеңишке жетмек.
Шайлоо маалында ар бир катмар «муң-зар тизмелерин» (cahiers de doléances) түздү. Бул наказдар жалпы маанайды чагылдырды: дыйкандар феодалдык төлөмдөрдү жоюуну, буржуазия соода эркиндигин, бардык сословолор соттук ырайымсыздыкты жоюп, калыстар (присяжный) сотун киргизүүнү талап кылышты. Бул мезгилдин эң белгилүү брошюрасын «Үчүнчү сослово деген эмне?» аббат Сьейес жазып, анда: «Үчүнчү сослово деген эмне? Баары. Ал буга чейин саясатта ким эле? Эч ким. Эмне талап кылат? Бир нерсе болууну» деп билдирген.
1789-жылдын 5-майында Версалда Башкы штаттар салтанаттуу ачылды. Башынан эле жыйындын конфликтке айланаары сезилди: падыша Людовик XVI аны каржылык маселелерди гана чеччү курал деп көрсө, өлкө түпкү реформаларды күткөн. Алгачкы эле отурум добуш берүүнүн тартибин талашка салды: диният менен дворяндар сослово боюнча добуш берүүнү талап кылышса, сан жагынан артык үчүнчү катмар жалпы добуш берүүнү талап кылды.
Узак жана жыйынтыксыз сүйлөшүүлөрдөн кийин, 1789-жылдын 17-июнунда, аббат Сьейестин сунушу менен үчүнчү катмар депутаттары өздөрүн Улуттук жыйын деп жарыялап, улуттун жалгыз өкүлү экенин билдирди. Кийинчерээк диният менен дворяндардын айрым депутаттары да аларга кошулду.
Бул жүрүштөн жапа чеккен падыша айланасы менен жыйынды токтотууга бел байлады. 20-июнь күнү таңында үчүнчү катмар депутаттары залдын жабык экенин көрүштү. Алар чегинбей, коңшу «топ ойноо залында» чогулушуп, Францияга конституция даярдалмайынча таркабоого ант беришти. «Топ ойноо залындагы ант» революционерлердин чечкиндүүлүгүнүн символуна айланды.
Эртеси күнү падыша «падышалык жыйын» өткөрүп, Улуттук жыйындын чечимдеринин баарын жокко чыгарып, депутаттарды тарай берүүлөрүн буйруду. Бирок буйрук аткарылган жок. Үчүнчү катмар лидерлеринин бири Мирабо айткан атактуу сөз жаңырды: «Бардыңыз да мырзаңызга баяндаңыз: биз бул жерде элдин эрки менен турабыз жана биз мындадан кете турган болсок, ал да штык күчү менен гана болот!» Диният менен дворяндардын калган депутаттары Улуттук жыйынга кошулгандан кийин падыша аны таанууга аргасыз болду. 9-июлда жыйын өзүн Конституциялык Улуттук жыйын деп жарыялап, башкы максат конституция жазуу деп белгиледи.
Бирок Жыйындын жеңиши алсыз эле. Падыша жеңилүүгө моюн сунбай, Парижге жана анын айланасына аскер топтой баштады. Ал реформаларды колдогон популярдуу каржы министри Неккерди кызматтан алып, анын ордуна кескин контрреволюциялык көз карашы менен белгилүү барон де Бретейлди дайындады. Бул чечимдер париждиктер үчүн акыркы чек болду.
1789-жылдын 12-июлунда Неккердин отставкасы жөнүндө кабар тараганда, париждиктер көчөгө чыкты. Жаш адвокат Камиль Демулен элди куралданууга чакырды. «Аристократтык заговордон» чочулаган эл Пале-Роялга агылды. Француз гвардиясы эл тарапка өтүп, көтөрүлүшкө кошулду. Өкмөт аскерлери менен кагылышуудан кийин Париж коменданты аларды артка чегинүүгө буйрук берди.
Эртеси күнү шаарда Туруктуу комитет жана кийин Улуттук гвардияга айланган Жарандык милиция түзүлдү. Эл курал издеп, курал дүкөндөрүн жана кампаларды тоной баштады. 14-июлдун таңында топ Инвалиддер үйүнө кирип, 32 миң мылтыкты басып алып, андан соң Бастилияга бет алды.
Бастилия орто кылымдык чеп- түрмө болуп, падышалык зомбулуктун символу эле. Анын гарнизону жүздөй гана жоокерден туруп, чеп ичинде жети гана туткун бар болчу. Бир нече сааттык курчоодон кийин комендант де Лонэ чепти берүүгө аргасыз болду. Гарнизон бир жоокерин жоготсо, көтөрүлүшчүлөр 98 киши өлүп, 73ү жарадар болду. Таслим болгондон кийин эл комендантты жана анын жети жоокерин тартактап өлтүрдү. Бастилиянын алынуусу элдин абсолютизм үстүнөн жеңишинин символуна айланып, революциянын башталышын жарыялады.
Көтерүлүштүн көлөмүнөн жүдөгөн Людовик XVI Конституциялык жыйынды таанууга мажбур болду. Ал Неккерди кайра министр кылып кайтарды жана 17-июлда Парижге келип, мэрдин колунан падыша менен элдин союзуна символ болгон үч түстүү кокарданы кабыл алды.
Бул аралыкта революциялык окуялар бүт өлкөнү каптады. «Муниципалдык революция» башталып, көп шаарларда падышалык чиновниктер кулатылып, алардын ордуна коммуналар жана улуттук гвардия түрүндөгү жаңы бийлик органдары келди. Падышалык өкмөт өлкөдөгү көзөмөлүн жоготту.
Айылдык жерде ачарчылык жана «аристократтардын заговору» жөнүндөгү ушактар «Улуу коркунучка» айланып, июлдун экинчи жарымында дыйкандар куралданып, сеньорлордун сарайларын өрттөп, феодалдык документтерди жок кыла баштады.
Зомбулукту токтотуу үчүн Конституциялык жыйын «Кереметтер түнүндө» 1789-жылдын 4-августунда жеке феодалдык милдеткерчиликтерди жана ар түрдүү артыкчылыктарды жойду, бардык жарандарды салык төлөө жана кызмат ээлөө укуктарында теңеди. Бирок жерге байланышкан айрым милдеттенмелер ошол бойдон калды.
1789-жылдын 26-августунда «Адам жана жаран укуктарынын декларациясы» кабыл алынды демократия тарыхындагы эң маанилүү документтердин бири. Ал мыйзам алдында баардыктын теңдигин, адам укуктарынын ажырагыс мүнөзүн, элдик эгемендүүлүктү жана эркиндик принциптерин жарыялады.
Декларация кабыл алынганы менен, падыша аны санкциялоодон баш тартты. Парижде ачарчылык күчөп, «аристократиялык заговор» жөнүндөгү ушактар күчөп, чыңалуу туу чокусуна чыкты.
1789-жылдын 5-октябрында негизинен аялдардан турган топ Парижден Версалга бет алды нан жана падышаны борборго алып келүүнү талап кылып. Алардын артынан Лафайет башында турган Улуттук гвардия жүрдү. Падыша Декларацияны кабыл алууга аргасыз болду, бирок түндө топ сарайга бастырып кирди. Кан төгүлүштү Лафайеттин кийлигишүүсү гана токтотту.
6-октябрдын таңында падышалык үй-бүлө элдин басымы астында Парижге кетүүгө мажбур болду. Алар менен кошо кубанган эл: «Биз наабайды, наабайчы аялды жана кичинекей наабайчаны алып баратабыз!» деп ырдап узатты. Артынан Улуттук жыйын да Парижге көчүп келди.
Бастилия алынгандан кийин Конституциялык жыйын Францияны кайра уюштурууга кеңири киришти. Негизги максат конституциялык монархия түзүү. 1789-жылдын эле октябрында падышанын титулу өзгөртүлүп, Людовик XVI «француздардын падышасы» болуп аталып, анын бийлиги эми Кудайдан эмес, элден келип чыгары белгиленди. Падыша аткаруу бийлигинин башчысы бойдон калган менен, укуктары мыйзам менен чектелди: министрлерди дайындай алганы менен, согуш жарыялоо жана тынчтык түзүү укуктары Улуттук жыйынга өттү.
Жыйын жашоонун бардык тармактарын камтыган радикал реформаларды жүргүздү. 1790-жылдын 19-июнундагы декрет менен тукумдук дворяндык жана ага байланышкан бардык наамдар жоюлду. Өлкө толук реорганизацияланып, эски провинциялар, сенешальдыктар жана бальяждар жоюлуп, ордуна 83 департаментке бөлүнгөн жаңы рационалдык система киргизилди; алар округдарга жана кандондорго бөлүндү. Бул мурунку жергиликтүү башкарууну жойуп, шаарлар менен провинцияларга кеңири өз алдынчалык берди.
Сот системасы да баштан-аяк кайра курулду: эски сот мекемелеринин баары жоюлуп, судьялык кызматтар шайлануучу болду. Жаңы соттор бардык баскычта тынчтык сотторунан тартып Кассациялык жана Улуттук Жогорку сотко чейин түзүлдү.
Мындан тышкары, Жыйын экономикадагы бардык артыкчылыктарды, анын ичинде цехтер менен монополияларды жойду жана ички бажыларды таратты. Бардык сословолор төлөй турган үч жаңы салык киргизилди. Чоң мамлекеттик карыз көйгөйүн чечүү үчүн Талейран чиркөөнүн мүлкүн пайдаланууну сунуш кылды, жана ал мүлк улутташтырылды.
Эң талаштуу жана трагедиялуу реформалардын бири «диянийаттын жарандык түзүлүшү» болду. Чиркөө привилегиялуу макамдан ажырап, мамлекеттик институтка айландырылды. Дин кызматкерлери мамлекетке ант берүүгө тийиш болду, епископтор менен ыйык аткаруучулар эл тарабынан шайлана баштады. Бул реформа коомду экиге бөлдү: дин кызматкерлеринин болжол менен жарымы ант берүүдөн баш тартып, ишенгендерге таасирин сактап, контрреволюциянын негизги күчтөрүнүн бирине айланды.
Бул эле мезгилде революциячыл лагерь да бөлүнө баштады. Мирабо, Барнав жана Ламет сыяктуу жумшак конституционалисттер революциянын башкы максаттарына жеттик, эми радикалдашуудан качуу үчүн аны токтотуу керек деп эсептешти. Бирок алардын пландарын ошол мезгилдин эң драмалуу окуясы падышанын качууга аракет кылышы үзгүлтүккө учуратты.
1791-жылдын 20-июнуна караган түнү падыша Людовик XVI үй-бүлөсү менен Парижден качууга аракет кылып, Варенн шаарчасында таанылып калды. Падышалык үй-бүлө күч менен кайра борборго кайтарылып, аларды үнсүз эл тосуп алды. Эл үчүн бул окуя падышанын чыккынчы экенинин талашсыз далилине айланды.
Варенн кризиси революцияны кескин радикалдаштырды. Биринчи ирет ачык республика орнотуу чакырыктары угулду. Жумшактар монархияны сактап калууга аракет кылып, падышаны уурдап кетишкен деп ынандырууга тырышты. Бирок 1791-жылдын 17-июлунда кордельерлер клубу Марс талаасында падышанын тактан түшүүсүн талап кылган петицияга кол чогултуу уюштурганда, Лафайет жетектеген Улуттук гвардия демонстранттарга ок ачып, революциячыл лагердин ичиндеги алгачкы кан төгүүгө жол ачты.
1791-жылдын 3-сентябрында Конституциялык жыйын Конституция кабыл алып, мыйзам чыгаруу бийлигин Закон чыгаруу жыйынына берди; добуш берүү укугу жогорку мүлктүк цензи бар «активдүү» жарандарга гана берилди. Бирок падышага ишеним кыйрады, ал эми европалык монархтар революциядан коркуп, интервенция мүмкүнчүлүгүн карай башташты.
1791-жылдын 27-августунда австриялык император менен прусс падышасы Францияга согуш менен коркуткан Пильниц декларациясына кол койду. Буга жооп катары 1792-жылдын 20-апрелинде жирондисттердин таасири астындагы Закон чыгаруу жыйыны Венгрия менен Богемиянын падышасына (австриялык монархка) согуш жарыялады.
Согуш Франция үчүн ийгиликсиз башталды: офицерлердин көбү — дворяндар — эмиграцияга кетишти же душман тарабында туруп беришти. Падыша революциялык аскерлердин жеңилишине үмүт кылып, улуттук коргонууга тиешелүү декреттерге вето койду. 1792-жылдын 20-июнунда топ падышалык сарайга бастырып кирсе да, Людовик чечимдерин жокко чыгарбай койду.
Августтун башында Австриянын союздашы прусс армиясы Брауншвейг герцогунун манифестин жарыялап, падышалык үй-бүлөгө кол салына турган болсо, Парижди толугу менен кыйратабыз деп коркутту. Бул манифест революциячыл маанайды андан бетер күчөттү.
1792-жылдын 10-августуна караган түнү көтөрүлүшчү Париж коммунасы падышалык Тюильри сарайын штурм кылды. Падыша Закон чыгаруу жыйынына баш калкалап, жыйын аны тактан кулатуу жөнүндө чечим кабыл алды. 13-августта падышалык үй-бүлө Тампль түрмөсүнө камалды. Ошол эле маалда Закон чыгаруу жыйыны мамлекеттин тагдырын чечүү үчүн жалпы добуш берүүгө негизделген Улуттук конвентти чакыруу жөнүндө чечим чыгарды.
2-сентябрда прусстар Верденди алган соң, Парижде зордук-зомбулуктун жаңы толкуну башталды. Түрмөдөгү аристократтар менен дин кызматкерлери көтөрүлүш уюштурат деп корккон эл түрмөлөргө кирип, «Сентябрь кыргындарын» жасап, миңден ашык адамды өлтүрдү.
1792-жылдын 21-сентябрында Парижде Улуттук конвент өз ишин баштады. Эртеси күнү ал монархияны жокко чыгарып, Францияны республика деп жарыялады. 749 депутаттан турган Конвент үч негизги фракцияга бөлүндү: 200 монтаньяр (радикал якобиндер), 160 жирондист жана так саясий багыты жок болжол менен 389 «Равнина» депутаты.
Ошол эле учурда Франция үчүн аскердик жагдай кескин жакшырды. 1792-жылдын 20-сентябрындагы Вальми салгылашындагы жеңиштен кийин прусстар артка чегиништи. Ноябрда генерал Дюмурьенин армиясы Жемапп алдындагы жеңишке жетип, Австрия Нидерланддарын басып алды. Ийгиликтерден рухтанган жирондисттер «Тынчтык тамдарга, согуш сарайларга!» деген ураанды көтөрүп, революциялык пропаганданын башталышын жана монархиячыл Европага каршы келечектеги согуштун жарчысы болушту.
1792-жылдын ноябрында падышалык сарайдан табылган жашыруун сейф Людовик XVIнын революциянын душмандары менен байланышын далилдеген документтерди ачып берди. Бул падышаны соттоону сөзсүз кылды. Процесс монтаньярлар (падышаны өлүм жазасына тартууну талап кылгандар) менен жирондисттердин (исин созууга умтулган) курч кармашы шартында өттү.
1793-жылдын 15-январында Конвент падышаны чыккынчылыкка күнөөлүү деп бир добуштан тапты. Эртеси күнү өкүмдү аныктоого добуш берүү башталды: 721 депутаттын 387си өлүм жазасына добуш берди. 1793-жылдын 21-январынын таңында Людовик XVI Революция аянтында гильотина менен казаланды.
Падыша өлгөндөн кийин да экономикалык абал начарлай берди. Ири шаарларда толкундануулар башталып, санкюлоттор азык-түлүк баасына мамлекеттик «максимум» коюуну талап кыла баштады. Радикал чараларга каршы жирондисттер таасирин жоготуп жатты.
1793-жылдын майында якобиндер көзөмөлдөгөн Париж коммунасы 22 көрүнүктүү жирондистти кармоону талап кылды. Чыңалуу 2-июнга жетип, 80 миң куралчан санкюлот Конвентти курчоого алып, Жиронданы камоого мажбурлады. Жиронданы кулатуу провинцияларда «федералисттик көтөрүлүштү» жаратты: жайга жакын 60тай департамент борбордук бийликке каршы чыкты.
Республика бардык тараптан ички жана сырткы душмандардан коркунуч тартты. Вандеяда роялисттик көтөрүлүш уланды, ал эми француз аскерлери фронттордо жеңилүүлөрдү баштан кечирди. Австрия, Пруссия, Испания жана Англия Францияга ар кайсы жактан кол салышты. 1793-жылдын июлунда жирондисттердин фанат тарапкери Шарлотта Корде санкюлоттордун кумири Жан-Поль Маратты өлтүрүп, абалды ого бетер курчутту.
Ички жана тышкы коркунуч шартында якобиндер Революциялык өкмөт орнотту. 1793-жылдын 10-октябрында Конвент: «Франциянын убактылуу өкмөтү тынчтыкка чейин революциялык болот», деп жарыялады.
Кубаттуу борборлоштурулган органдар түзүлдү. Робеспьер кирген Коомдук куткаруу комитети жогорку аткаруу бийлигине айланды. Ал согуш жүргүзүү, калкты камсыз кылуу жана тартипти сактоо боюнча зор ыйгарым укуктарды алды.
Санкюлоттордун басымы астында Конвент бир катар радикал чараларды кабыл алды. 5-сентябрда террор күн тартибине коюлду. 17-сентябрда «шектүүлөр жөнүндө» мыйзам кабыл алынып, революцияга берилбөөчүлүк шеги бар адамдардын баарын камакка алууга мүмкүнчүлүк берди. 29-сентябрда баалар менен эмгек акыга «жалпы максимум» орнотулду.
Душмандар менен күрөш үчүн толук мобилизация жүргүзүлдү. 23-августта кабыл алынган «жалпы мобилизация» (levée en masse) декрети бардык бойго жеткен калкты «туруктуу реквизиция абалында» деп жарыялады. Ишканалар улут кызыкчылыгына багындырылып, мамлекеттик жөнгө салынган экономика башталды. Монж менен Бертолле сыяктуу илимпоздор аскердик өндүрүштү жакшыртууга тартылды.
Бул көрүнөөдөй чаралардын натыйжасында 1794-жылдын июлуна карата француз армиясынын саны 650 миңге жетти. Армиядагы реорганизация Гош, Журдан жана жаш Бонапарт сыяктуу таланттуу, революция идеяларына берилген полководецтердин өсүшүнө шарт түздү.
Бул чаралар Францияга согуштун жүрүшүн буруп жиберүүгө мүмкүндүк берди. 1794-жылдын жазына карата душмандар чек аралардан четке сүрүлүп, ички көтөрүлүштөр басылды бул катуу революциялык башкаруунун натыйжалуулугун далилдеди.
Якобиндер бийликке келгенден кийин ички душмандарды басуу үчүн мамлекеттик террор системасын уюштурушту. «Шектүүлөр жөнүндө» мыйзам сентябрда кабыл алынганы менен, массалык казуулар октябрда башталды: 16-октябрда ханыша Мария-Антуанетта, 31-октябрда 21 көрүнүктүү жирондист гильотинага тартылды.
Террор аппаратынын чокусунда кеңири ыйгарым укукка ээ болгон Коомдук куткаруу комитети туруп, ал жергиликтүү революциялык комитеттердин тармагын жетектеди. Комитет «шектүүлөр жөнүндө» мыйзамды массалык камоолор үчүн колдонуп, иштерди Революциялык трибуналга өткөрүп турду. Террор революцияга каршы чыккандардын баарына багытталды. Анын аялуу чекити Лион шаарындагы өзгөчө аяусуз көтөрүлүш болду: Конвенттин өкүлдөрү Колло д’Эрбуа менен Жозеф Фуше гильотина жетишсиз деген жүйө менен массалык аткылоолорго өтүштү.
1793-жылдын күзүнөн тартып революциячыл лагерь эки негизги фракцияга бөлүндү: дагы радикал чараларды жана «дехристианизация» кампаниясын талап кылган эбертисттер («ультралар») жана террорго каршы чыгып, нормалдуу жашоого кайтууну жактаган дантонисттер («жумшактар»).
Робеспьер башындагы Коомдук куткаруу комитети ортолук позиция карманды: революциялык өкмөттүн биримдиги менен натыйжалуулугун сактоо үчүн эки жакка тең багынып бербөөгө аракет кылды. Бирок 1794-жылдын мартында азык-түлүктүн тартыштыгы күчөй баштаганда, эбертисттер жаңы көтөрүлүшкө чакырык ташташты. Комитет алдын ала сокку уруп, Эберди жана жактоочуларын «чет элдик заговордо» айыптап, 1794-жылдын 24-мартында казды.
Андан соң Робеспьер жана анын санаалаштары дантонисттерге бурулушту: аларды коррупцияда жана жумшактыкта айыптап, Дантонду, Демуленди жана алардын тарапкерлерин 1794-жылдын 5-апрелинде гильотинага тартты.
Эки фракцияны тең жок кылгандан кийин Комитет колдоосуз калды. Эбертисттердин казылышы санкюлотторду, дантонисттердин казылышы Конвент мүчөлөрүн өздөрүнүн коопсуздугу үчүн чочулата баштады. Флёрюстагы чечүүчү жеңиш сыяктуу фронттогу ийгиликтер террорду улантуунун зарылчылыгын күмөнгө салды.
Коркунуч менен интригалар Комитеттин өзүн бөлүп-жарды. Провинциядан чакырылып алынган көптөгөн депутаттар өздөрүнүн катаалдыгы үчүн өч алаарын сезишти. 8-термидордо (1794-жылдын 26-июлу) Робеспьер Конвентте оппоненттерин айыптап, бирок алардын ысымдарын атабай турган сөз сүйлөдү бул анын тагдыр чечер катасы болду. Эртеси, 9-термидордо (27-июль), депутаттар ага сүйлөгөнгө мүмкүнчүлүк бербей, аны жана тарапташтарын айыптоочу декрет кабыл алышты.
Париж коммунасы аны коргоо үчүн көтөрүлүш чыгарууга аракет кылды, бирок париждик секциянын көбү үмүтүүз жана чочулоодо болгондуктан, колдобой коюшту. 10-термидор түнүндө көтөрүлүшчүлөр камакка алынды. Ошол эле күндүн кечинде Робеспьер, Сен-Жюст, Кутон жана дагы 19 тарапташы сотсуз-тергөөсүз гильотинага тартылды. Эртеси күнү дагы 71 жактоочусу казылып, бул революция тарыхындагы эң ири массалык казууга айланды.
Термидордук төңкөрүш якобиндик диктатурага чек койду. Конвент Коомдук куткаруу комитетинин ыйгарым укуктарын кескин кыскартты. Якобин клубу менен Париж коммунасы жабылды, ал эми аман калган жирондисттер Конвентке кайтып келишти. Термидорчулар экономикалык «максимумду» мамлекеттик баа көзөмөлүн жокко чыгарышты, бул баалардын өсүшүнө, инфляцияга жана элдин кедейленишине алып келди.
Элдин кедейлениши революциядан пайда тапкан жаңы байлардын (нувориштердин) байышы менен кескин карама-каршы келди. 1795-жылы ачарчылыктан жапа чеккен париждиктер эки ирет көтөрүлүшкө чыкты, бирок алар армия тарабынан катуу басылды.
Ошол эле маалда тышкы фронттордо Франция жеңишке жете баштады. 1795-жылы Пруссия жана Испания менен тынчтык түзүлүп, биринчи антифранцуз коалициясы ыдырады. Франция Бельгияны аннексиялап, Рейндин сол жээгин «табиый чек ара» деп жарыялады.
1795-жылдын 22-августунда Конвент жаңы конституция кабыл алып, аткаруу бийлигин беш директордон турган Директорияга өткөрүп берди. Мыйзам чыгаруу бийлиги эки палатага Беш жүз кеңешине жана Карылар кеңешине бөлүндү.
Парижде роялисттер бул конституцияга каршы көтөрүлүш чыгарганда, жаш генерал, мурдагы якобинец Наполеон Бонапарт артиллерияны колдонуп, аны бастырды. «13-вандемьер көтөрүлүшү» деп аталган бул окуя Бонапарттын бийликке жол ачкан алгачкы кадамы болду. 1795-жылдын 26-октябрында Конвент өзүн-өзү таркатып, ордун Директорияга бошотуп берди. Көптөгөн тарыхчылардын пикиринде, Улуу француз революциясы ушул менен аяктады.
Якобиндер кулагандан кийинки Директория доору Францияны анархия менен монархиянын ортосундагы «жумшак тартипке» кайтаруу аракети болду. Бирок жаңы бийлик аябай оор экономикалык абалды мурастаган: инфляция түшүнүксүз бийик деңгээлге жетип, кагаз акчалар күн сайын кунун жоготту. 1796-жылы Директория ассигнаттарды чыгарууну токтотуп, мындан да чоң башаламандыка алып келди. Бандитизм менен ачарчылык өлкөнү каптап, Парижде эл жан сактай албай калды.
Мындай оор кырдаал радикал маанайдын кайрадан күчөшүнө түрткү берди. 1796-жылы мурдагы якобиндер Гракх Бабёфтун жетектөөсүндө Директорияны кулатууга жана толук теңдикке умтулган «Теңдер заговорун» уюштурушту. Бирок заговор ашкереленип, анын лидерлери казылды.
Тышкы согуш болсо уланды. Австрияны жеңүү үчүн Директория жаш генерал Наполеон Бонапартты Италияга жөнөттү. 1796–1797-жылдардагы жаркын кампаниясында Бонапарт бир катар жеңиштерге жетип, Австрияны тынчтыкка мажбур кылды. Анын аскердик талантына бүт Европа суктанган бойдон калды.
1797-жылдын мартында өткөн шайлоолор монархияны калыбына келтирүүнү каалаган роялисттердин жеңиши менен жергиликтүү деңгээлде аяктады. Бийликтен кол жууп калуудан чочулаган директорлор Бонапарт жана Гош сыяктуу генералдардын колдоосу менен күчкө таянышты: 18-фрюктидордо (1797-жылдын 4-сентябры) Парижде аскердик абал киргизилип, 49 департаменттеги шайлоо жыйынтыктары жокко чыгарылып, 177 депутат камакка алынды. Бул окуя либералдык эксперименттин соңу болуп, Директориянын эми мыйзамга эмес, армияга таянаарын көрсөттү.
Төңкөрүштөн кийин Директория Австрияны жеңип, Швейцарияда, Италияда жана Голландияда «кыя катар республикаларды» түзүү менен экспансияга өттү. Бул курс 1799-жылы Россия, Улуу Британия, Австрия, Түркия жана Неаполь кирген Экинчи антифранцуз коалициясынын жаралышына түрткү берди.
Согуш Франция үчүн өтө сәтсиз башталды. Союздаштар бир катар жеңиштерге жетишип, Франция кайрадан басып кирүү коркунучуна кабылды. Бул революциячыл маанайды жаңыдан козгоп, өкмөттүк органдарга «чын» республикачылар кайрадан келди. Алар якобиндик чараларды эске салган кадамдарга барды: мажбурлап карызга алуу жана мурдагы дворяндар арасынан күрөөгө алуу жөнүндөгү мыйзам кабыл алынды. Бирок бул чаралар террордун кайтып келүүсүнө болгон коркууну күчөттү.
Дал ушундай шартта Египет жортуулунан кайтып келген Наполеон Бонапарт Парижге пайда болду. Директорияга чекит коюуну каалаган сүйлөөчүлөр өздөрүнө «кынындагы кылычты» издеп, Наполеонду «мекендин куткаруучусу» репутациясы бар популярдуу генералы эң ылайыктуу фигура деп табышты.
VIII жылдын 18-брюмэринде 1799-жылдын 9-ноябры заговорчулар якобиндик заговордон коркууну пайдаланып, мыйзам чыгаруу кеңештерин Сен-Клуго көчүрүп кетүүгө көндүрүштү. Бонапарт алардын коопсуздугу үчүн жооптуу аскерлердин башкы командачысы болуп дайындалды. Ошол эле күнү Директориянын эки мүчөсү отставкага кетсе, үчүнчүсү да кызматтан кетүүгө мажбурланды. Эртеңинде Бонапарт кеңештерден өзүнө бийлик берүүнү талап кылып, бирок каршылыкка кабылды. Ал Беш жүз кеңешинин залына киргенде, «Мыйзамдан тышкарда!» деген кыйкырыктар жаңырды. Абалды анын бир тууганы Люсьен сактап, жоокерлерди чакырып депутаттарды таратууну камсыз кылды.
Кеңештер таратылгандан кийин Директория жоюлуп, бийлик үч консулдан турган убактылуу өкмөткө Сьейес, Роже Дюко жана Бонапартка өткөрүлүп берилди. «18-брюмэр төңкөрүшү» деген ат менен тарыхта калган бул окуя Улуу француз революциясына чек койду.
