Бул көрүнүктүү монархтын туулган жылы бүгүнкү күнгө чейин табышмак бойдон калууда. Бирок анын падыша Вараздаттын үй-бүлөсүндө төрөлгөнү жана төрөлгөндө Вагарш деген ысым алганы белгилүү.
Анын бийликке карай жолу өтө курч саясий кризистин шартында башталган. 388-жылы Персиянын башкаруучусу Врам IV (Бахрам IV) Вагарштын агасы, падыша Хосров IVтү тактыдан кулатып, Ануш чебинин караңгы зындандарына каматкан.
Кылымдар бою калыптанган падышалык башкаруу тартибин бузгусу келбеген Сасаниддердин шахы Улуу Армениянын тактысына Вагаршты отургузган. Расмий түрдө ал 388 же 389-жылы агасынын таажысын мурастап алган.
Ошол эле учурда персиялык колдоочусу анын парфиялык ысымын түп-тамырынан бери өзгөртүп, жаш падышаны өзүнүн жана атасынын урматына Врамшапух деп атаган.
Бул ысым салттуу персиялык «Врам» жана «Шапух» деген ысымдардын армян тилиндеги чебер айкалышынан түзүлгөн. Бул ысымдар кубаттуу Сасаниддер династиясынын тукумдук ысымдары катары эсептелген.
Мындай жагдай Персия сарайынын Аршакуни династиясынын акыркы монархтарына көрсөткөн терең маданий таасирин айкын чагылдырат.
Айрым тарыхый жылнаамаларда ал Стахрашапух деген ысым менен да эскерилет.
Врамшапух өзүн өзгөчө таланттуу стратег жана дипломат катары көрсөткөн.
Сасаниддер Персиясы менен Рим империясынын ортосунда түзүлгөн саясий тең салмактуулукту өтө чебер пайдалануу аркылуу ал бири-бирине каршы турган эки императордук сарай менен тең бекем достук мамилелерди орното алган.
Анын дипломатиялык таланты Месопотамиядагы ийгиликтүү тынчтык орнотуу миссиясы учурунда өзгөчө жаркыраган. Ал жерде Врамшапух Византия менен Персиянын ортосунда кадыр-барктуу ортомчу катары иш алып барган.
Врамшапух дээрлик мүмкүн эместей көрүнгөн ийгиликке жетишкен. Ал Сасаниддердин шахынын да, Римди жактаган армян ак сөөктөрүнүн да толук ишенимине ээ болгон.
Мунун натыйжасында ал чейрек кылым бою тынчтыктын жана акылман мамлекеттик башкаруунун шартында бийлик жүргүзгөн.
Анын саясаты экономиканын жана маданияттын тез өнүгүшүн камсыздаган. Дал ушул себептен анын башкаруу доору «Алтын доор» деген атка татыктуу болгон.
Падышанын ички саясаты мамлекеттин биримдигин бекемдөөгө багытталган.
Анын активдүү колдоосу менен Саак I Партев кайрадан католикостук тактыга отургузулуп, ал эми Месроп Маштоц анын викарийи — диний иштердеги өкүлү жана жардамчысы — болуп шайланган.
Мамлекеттик башкаруу системасын жаңы саясий шарттарга ылайыкташтыруу үчүн Врамшапух «Гахнамакты» — даражалар жана кызмат орундары жөнүндөгү расмий тизмени — толугу менен кайра түзгөн.
Бул документ өлкөдөгү нахарардык тукумдардын мамлекеттик иерархиядагы орундарын жана кызматтарын так жөнгө салган.
Падыша жаңыланган документти Персиянын борбору Тизбонго (Ктесифонго) жөнөтүп, анын расмий түрдө таанылышына жетишкен.
Саак Партевдин өтүнүчүнө жооп кылып, монарх кубаттуу Мамиконяндар тукумуна мамлекеттик иерархиядагы «бешинчи орунду» ыйгарган.
Ал эми өзүнүн күйөө баласы Амазасп Мамиконянды спарапет — бардык аскерлердин башкы кол башчысы — кызматына дайындаган.
Мындан тышкары, падыша мардпет жана аспет кызматтарын расмий түрдө бекиткен.
Мардпет падышалык сарайдын күзөтүнүн башчысы жана падышанын мүлкүн башкаруучу болгон.
Ал эми аспет атчан аскерлердин башчысы катары кызмат кылган. Падышага таажы кийгизүү аземинде дал ушул кызматтын ээси Врамшапухтун башына таажы коюу сыяктуу эң жогорку сыймыкка ээ болгон.
Бирок Врамшапухтун тарыхта түбөлүккө калган эң улуу иши маданий революция болгон.
Падыша жана анын колдоосу менен тарых сахнасына чыккан таланттуу армян ойчулдары улуттук илим менен билим берүүнү жалаң гана грек, сирия жана перс мектептеринин негизинде өнүктүрүү мүмкүн эмес экенин терең түшүнүшкөн.
Ошондуктан Врамшапух өзүнүн азарапети (миң башчысы) Араван менен бирге Саак Партев жана Месроп Маштоц тарабынан көтөрүлгөн армян жазуусун түзүү демилгесин чоң аракет менен колдошкон.
Бул ыйык иш Месроп Маштоцтун армян элинин башка элдерге сиңип кетүү коркунучун жана христиан ишениминин алсырап баратканын түшүнүүсүнөн башталган.
Ал Вагаршапат шаарына келип, падыша менен католикостон жардам сураган.
Алардын сөзүн уккандан кийин Врамшапух жакында Месопотамияга жасаган дипломатиялык сапарында уккан кызыктуу маалыматты айтып берген.
Анын айтымында, Авель аттуу карыя ага сириялык епископ Даниил жөнүндө айтып берген. Бул епископтун колунан күтүүсүздөн армян тилине ылайыктуу жазуу белгилери табылган экен.
Падыша дароо Вахрич аттуу адамга бул белгилерди издеп таап, өлкөгө алып келүүнү буйруган.
Жазуу белгилери алынып келгенде, алар чоң үмүт жараткан.
Монархтын жарлыгы менен өлкөнүн бардык аймактарынан балдар чогултулуп, эки жыл бою жаңы жазууга үйрөтүлгөн.
Бирок, тилекке каршы, убакыттын өтүшү менен бул белгилер армян тилинин бай фонетикалык өзгөчөлүктөрүн толук чагылдырууга жетишсиз экени аныкталган.
Улуу максатынан баш тартпаган Маштоц Врамшапух менен Саак Партевдин толук макулдугун жана ар тараптуу колдоосун алган.
Андан кийин ал өзүнүн окуучулары менен Месопотамиянын эң ири илимий борборлору болгон Эдесса жана Амид шаарларына жөнөгөн.
Дал ошол жерде, узакка созулган ички толгонуулардан жана чарчатуучу изденүүлөрдөн кийин, ага кудайлык аян келген.
Бул аяндын аркасында таптакыр жаңы, укмуштуудай армян жазуу белгилери жаралган.
Алфавиттин акыркы көркөм көрүнүшүн грек каллиграфы Ропанос иштеп чыккан. Ал жоон жана ичке сызыктардын кооз кезектешүүсү аркылуу тамгаларга өзгөчө эстетикалык көрк берген.
Ошол эле жерде тарыхтагы армян тилине жасалган алгачкы котормо ишке ашырылган.
Бул Сулаймандын Накыл сөздөр китебиндеги төмөнкү саптар болгон:
«Акылмандыкты жана насаатты таанып-билүү».
Маштоцтун мекенине салтанаттуу кайтып келиши бүткүл элдик майрамга айланган.
Рах дарыясынын жээгинде аны падыша Врамшапух, католикос Саак, бардык тектүү нахарарлар жана кубанычка бөлөнгөн эбегейсиз көп эл жеке өздөрү тосуп алышкан.
Тарыхчы Мовсес Хоренаци бул зор жолугушууну улуу үйлөнүү тоюна же мурда болуп көрбөгөндөй салтанатка салыштырган.
Ал падышанын өз мекенинде агартуу ишинин жеңиштүү башталышына чын жүрөктөн кубанып, бул окуяны зор салтанат менен белгилегенин сүрөттөгөн.
Врамшапухтун колдоосу менен түзүлгөн алфавит Византия жана Сасаниддер империяларынын аймактарында жашаган бардык армяндарды руханий жактан бириктирген эң күчтүү куралга айланган.
Ал армян элине бекем христиандык өздүк аң-сезимди тартуулап, улуттук маданияттын сакталып калышы үчүн негизги таяныч болгон.
Ошондой эле жаңы жазуу коомго миңдеген жылдар бою өзүнүн биримдигин сактоого жардам бере турган руханий күч берген.
Бул улуу окуядан кийинки Врамшапухтун башкаруусунун акыркы жылдары тууралуу тарыхый маалыматтар аз сакталып калган.
Улуу агартуучу падыша 417-жылы дүйнөдөн кайткан.
Ал өзүнөн кийин жаш уулу Арташес IVтү калтырган. Бирок жаш курагынан улам Арташес атасынын мурасын жана падышалык бийлигин дароо кабыл ала алган эмес.
Ошого карабастан, Врамшапухтун доору тарыхта акылмандыктын, жаратуучулуктун жана адамдык рухтун жеңишинин символу катары түбөлүккө сакталып калган.
