252-жылы Персиянын шахиншахы Шапур Iнин буйругу менен Кавказдын тарыхын өзгөрткөн окуя болгон. Персиянын тыңчысы Анак падыша Хосров IIни жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн дээрлик баарын чыккынчылык менен өлтүргөн. Андан кийинки кандуу кыргындан эки гана бала аман калган. Кийинчерээк алардын тагдырлары Арменияда кайрадан кесилишмек.
Алардын бири киши өлтүргүч Анактын уулу, келечектеги Григорий Агартуучу болгон. Ишенимдүү адамдар аны Кесарияга алып кетүүгө жетишкен. Экинчиси болсо падышалык тактынын жалгыз мураскери, наристе Трдат болгон. Аны шашылыш түрдө Римге, империянын коргоосуна жөнөтүшкөн.
Дүйнөнүн борбору болгон Римде Трдат өмүрүнүн эң жакшы жылдарын өткөргөн. Анын тарбиясы менен тектүү комит Ликианес алектенген. Анын аркасында жаш ханзаада тилдерди мыкты өздөштүрүү менен гана чектелбестен, аскердик өнөрдүн көрүнүктүү билерманына айланган.
Анын парфиялык тектен чыккан жана «Тир тарабынан жаратылган» деген маанини билдирген ысымы асыл тукумун баса белгилеген. Бирок Трдат толугу менен римдик салттарга ылайык тарбияланган.
Ал узун бойлуу, күчтүү жана каалаган учурда ата-бабаларынан калган мурасын кайтарып алууга даяр болгон кубаттуу жоокер болуп чоңойгон.
Саясий мүмкүнчүлүк 287-жылы пайда болгон. Ошол жылы Рим императору Диоклетиан Трдат IIIтү Армениянын мыйзамдуу падышасы катары расмий тааныган.
Римдик легиондордун колдоосу менен Трдат мекенине салтанаттуу түрдө кайтып келген.
Бирок тынчтык көпкө созулган эмес. Персия Улуу Армениянын үстүнөн болгон көзөмөлүнөн баш тартууну каалаган эмес.
296-жылы Персиянын шахиншахы Нарсе армян жерлерине жана Римдин чыгыш провинцияларына басып кирген. Натыйжада Трдат убактылуу артка чегинүүгө аргасыз болгон.
Чечүүчү бурулуш 298-жылы Нисибис тынчтык келишимине кол коюлгандан кийин гана болгон.
Бул документ Трдат үчүн чоң дипломатиялык жеңишке айланган. Рим менен Персия Армениянын көз карандысыздыгын таанып, анын чек араларын Мидиянын чектери боюнча так аныкташкан.
Трдат тактыдагы бийлигин биротоло бекемдеп, Арменияны Чыгыштагы римдик таасирдин маанилүү таянычына айландырган.
Ошол мезгилде падыша өз тукумун улантуу маселесине да көңүл бура баштаган.
Анын тапшырмасы боюнча спарапет Смбат Ашхадардын кызы Ашхенди падышага жубайлыкка алып келген.
Жылнаамаларга ылайык, Ашхен ушунчалык узун бойлуу болгондуктан, бою жагынан падышанын өзүнөн дээрлик айырмаланган эмес.
Трдат аны расмий түрдө Аршакуни династиясынын курамына киргизүүнү, падышалык кочкул кызыл кийим кийгизүүнү жана ханыша катары таажы кийгизүүнү буйруган.
Бул никеден Хосров аттуу уул төрөлгөн. Ал ата-энесинин зор дене түзүлүшүнөн кескин айырмаланган кыска бою үчүн «Котак» («кыска») деген лакап атка ээ болгон.
Бирок сыртынан караганда бардык жагынан күчтүү көрүнгөн падышанын ички тынчтыгын диний жаңжал бузган.
Башкаруусунун алгачкы жылдарында эле Ериза кыштагында Трдат өзүнүн ишенимдүү кызматчысы Григорийге — ошол эле Анактын уулуна — Анаит кудайынын айкелине гүлчамбар коюуну буйруган.
Бирок жашыруун түрдө христиан динин кабыл алган Григорий бул буйрукту аткаруудан баш тарткан.
Анын мындай каршылыгы падышанын катуу каарын жараткан.
«Сен, бөтөн жерлик, мен сыйынбаган Кудайга кантип сыйынууга батынасың?» — деп сураган Трдат.
Бирок Григорий өз ишениминен кайткан эмес. Ал чыныгы берилгендик жердеги буркандарга эмес, Кудайга гана таандык болушу керектигин эскерткен.
Трдат Григорийдин көп жылдык ишенимдүү кызматын эске алып, алгач аны өз ишениминен баш тарттырып, буттарга сыйындырууга аракет кылган.
Ал муну өтүнүчтөр жана коркутуулар аркылуу ишке ашырууга умтулган. Бирок бардык аракеттери ийгиликсиз аяктаганда, Григорийди коркунучтуу кыйноолорго өкүм кылган.
Узакка созулган азаптоолордон кийин Григорий жыландар менен чаяндарга толгон терең Хор Вирап зынданына ташталган.
Ал ошол жерде он үч узак жыл өткөрүүгө аргасыз болгон.
Падышанын жашоосундагы бурулуш учур Римден Диоклетиандын куугунтуктоосунан качып келген христиан кыздардын тобу менен жолукканда башталган.
Алардын арасында өзгөчө сулуулугу менен айырмаланган Рипсиме болгон. Анын сулуулугу Трдатты арбап алган.
Бирок Рипсиме падышанын үйлөнүү сунушун четке каккан.
Ачуусуна алдырган Трдат Рипсимени, алардын насаатчысы Гаянени жана башка кыздарды — жалпысынан отуз үч кызды — өлүм жазасына тартууну буйруган.
Алардын ичинен бир гана кыз — Нунэ (Ыйык Нина) — качып кутулуп, Грузияга жетүүгө үлгүргөн.
Күнөөсүз кыздардын ырайымсыз өлтүрүлүшү Трдатка оор психологиялык сокку урган.
Ал терең акыл-эс бузулуусуна кабылган. Замандаштары бул абалды «чочко оорусу» деп аташкан.
Уламыштарда падыша жапайы каманга окшоп, адамдык келбетинен ажырап, токойлордо жашап калганы айтылат.
Анын карындашы Хосровидухтка түшүндө бир нече жолу периште көрүнгөн.
Периште ага падышаны Хор Вираптагы Григорий гана айыктыра аларын билдирген.
Көптөн бери өлдү деп эсептелген Григорийди зындандан алып чыгышканда, ал падышаны өтө аянычтуу абалда көргөн.
Григорийдин сыйынууларынан кийин керемет болгон. Трдаттын акыл-эси кайра калыбына келип, дене түзүлүшү мурдагы абалына кайтып келген.
Бул окуя Армениянын христиан динин кабыл алуусуна алып келген улуу өзгөрүүнүн башталышы болгон.
IV кылымдын башында Трдат III бүтүндөй падышалык сарайы менен бирге христиан дини боюнча чөмүлтүлгөн.
Натыйжада Армения дүйнөдө христиан динин мамлекеттик деңгээлде кабыл алган биринчи мамлекетке айланган.
Өмүрүнүн калган жылдарын падыша бутпарастыкты жоюуга арнаган.
Ал байыркы ибадатканаларды буздуруп, кудайлардын айкелдерин жок кылган. Бул саясатты ишке ашырууда кээде катаал чараларды колдонуп, күчкө да таянган.
Мындай аракеттер байыркы кудайларга берилгендигин сактап калган нахарарлар менен кандуу кагылышууларга алып келген.
Тилекке каршы, бул диний күрөштүн жүрүшүндө христиан динине чейинки армян маданиятынын жазма эстеликтеринин дээрлик баары жок болгон.
Трдат III элүү алты жыл бийлик жүргүзүп, жаңы диндин жалындуу коргоочусу катары даңкка бөлөнгөн.
Бирок анын катаал саясаты ак сөөктөрдүн арасында кутумдун пайда болушуна алып келген.
Биздин замандын 330-жылы байыркы салттарды жок кылганын кечире албаган нахарарлар улуу реформатор падышаны ууландырып өлтүрүшкөн.
Трдат III өзүнөн кийин жаңы тарыхый доорду калтырган. Анын башкаруусу армян элинин цивилизациялык өнүгүү жолун кылымдарга алдын ала аныктап, Армениянын диний жана маданий тарыхын түбөлүккө өзгөрткөн.
