Трдат Мидия Атропатенасынын, кийинчерээк бүтүндөй Парфия империясынын башкаруучусу болгон Вонон IIнин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Ал Аршакиддер династиясынан чыккан үч бир туугандын эң кичүүсү болгон. Улуусу Бакур Мидияны мурастап алса, ортончусу Вологез I Парфия тактысына отурган.
«Трдат» (армянча Тиридат) деген ысым терең диний мааниге ээ болгон. Ал «Тир тарабынан берилген» дегенди билдирген. Зороастризм салтында Тир илим менен искусствонун колдоочусу болгон ыйык язат-периште катары эсептелген. Ал эми гректер маданий байланыштардын натыйжасында аны нур чачкан Аполлон кудайы менен теңештиришкен.
Биздин замандын I кылымынын ортосу Армения үчүн башаламандык мезгили болгон. 51-жылы ибериялык тактыны мыйзамсыз басып алуучу Радамист өзүнүн агасы, мыйзамдуу падыша Митридатты чыккынчылык менен өлтүрүп, бийликти тартып алган.
Каппадокиянын римдик прокуратору Юлий Пелигн саясий принципсиздик көрсөтүп, мыйзамсыз бийликке келген Радамистти тааныган. Бул чечим аймакты чоң катастрофанын босогосуна алып келген.
Ушундай оор учурда Парфиянын мурдагы улуулугун калыбына келтирүүгө умтулган Вологез I ибериялыктардын Армениянын ички иштерине кийлигишүүсүн токтотууну чечкен.
52-жылы парфиялык аскерлер Арменияга кирип, анын байыркы борборлору Арташат менен Тигранакертти басып алышкан.
Трдат Армениянын падышасы деп жарыяланган. Бирок катаал кыш жана Парфиянын ичиндеги көтөрүлүш бир туугандарды убактылуу артка чегинүүгө мажбур кылган.
Мунун натыйжасында Радамист кайрадан бийликке келип, кандуу жазалоо иштерин баштаган.
Анын жубайы Зенобия жөнүндөгү уламыш ошол оор мезгилдин эң таасирдүү окуяларынын бири болуп калган. Уламыш боюнча, Радамист өзүнүн аялын жарадар кылып, Аракс дарыясына таштап кеткен. Бирок аны койчулар куткарып калышкан. Кийин Трдат Зенобияны падышалык урмат-сый менен кабыл алган.
55-жылга карата Радамист элдин жана ак сөөктөрдүн колдоосунан биротоло ажыраган. Натыйжада армян ак сөөктөрү Трдатты кайрадан тактыга чакырышкан.
Жаш император Нерон башкарган Рим империясы Арменияда Парфиянын таасиринин күчөшүнө макул боло алган эмес.
Ошондуктан чыгышка таланттуу аскердик стратег Гней Домиций Корбулон жөнөтүлгөн.
58-жылдын жазында кеңири масштабдуу согуш башталган. Корбулон «күйгөн жер» тактикасын колдонгон. Арташат шаары толугу менен өрттөлүп, Тигранакерт римдик легиондордун чабуулуна туруштук бере алган эмес.
Трдат I партизандык согуш жүргүзүүгө өтүп, атчан аскерлери менен күтүүсүз жана ыкчам чабуулдарды уюштура баштаган.
Рим Каппадокия жана Иудея падышаларынын тукумунан чыккан Тигран VIны Армениянын падышасы катары дайындаган.
Бирок бул кадам жаңжалды ого бетер күчөткөн. Тигран VI Парфияга көз каранды болгон Адиабенага басып киргенде, Вологез I катуу ачууланып, Арменияга каршы жортуулду жеке өзү жетектеген.
Парфиялык кол башчы, спахбед Монездин Тигранакертке жасаган чабуулу жана Корбулондун стратегиялык маневрлери эки тарапты тең чечүүчү жеңишке жетише албаган абалга алып келген.
Натыйжада 61-жылы убактылуу жарашуу келишими түзүлгөн.
Аскердик тирешүүдөгү чечүүчү окуя 62-жылы Рандея жанындагы салгылаш болгон.
Римдик кол башчы Луций Цезенний Петтин амбициялары анын аскердик жөндөмдүүлүгүнөн алда канча жогору болгон. Ал парфиялык аскерлердин курчоосунда калып, оор жана кемсинтүүчү жеңилүүгө учураган.
Бул окуя Римди мурда болуп көрбөгөндөй чоң жеңилдиктерге барууга мажбур кылган.
63-жылы Рандеяда Корбулон менен Трдаттын тарыхый жолугушуусу болуп өткөн.
Сүйлөшүүлөрдүн натыйжасында өзгөчө компромисске жетишилген. Трдат Армениянын мыйзамдуу падышасы катары таанылып, Аршакиддер династиясынын армян бутагынын негиздөөчүсү болуп калган.
Бирок келишимдин шарты боюнча, ал падышалык таажыны Римде император Нерондун өз колунан алышы керек эле.
66-жылы Трдаттын Римге жасаган сапары ошол кылымдын эң көрүнүктүү окуяларынын бирине айланган.
Аны 3000 атчан жоокерден, ак сөөктөрдөн жана даанышмандардан турган эбегейсиз чоң кошуун коштоп жүргөн.
Алар кургактык аркылуу тогуз ай жол жүрүшкөн. Буга зороастризм дининин талаптары себеп болгон. Бул ишеним боюнча, деңиз аркылуу саякаттоо суунун ыйык табиятын булгоо катары эсептелген.
Өзгөчө акылмандыгы жана салабаттуу келбети менен айырмаланган Трдат Италиядагы провинциялардын тургундарына чоң таасир калтырган.
Путеоли шаарында өткөн гладиатордук оюндарда ал жаа атуу чеберчилигин көрсөтүп, бир эле жебе менен эки буйволду тешип өткөн. Бул көрүнүш Неронду абдан таң калтырган.
Бул сапардын туу чокусу Рим шаарында болгон.
Нерон Трдаттын урматына мурда болуп көрбөгөндөй масштабдагы салтанаттуу кабыл алуу уюштурган.
Бүтүндөй шаар жарыктар жана гүлдөр менен кооздолгон.
Рим форумунда, легиондордун жана элдин алдында Трдат I императордун алдына тизе бүгүп, тарыхта калган атактуу сөзүн айткан:
«Өкүмдарым, мен... сага, өзүмдүн кудайыма, Митрага сыйынгандай таазим кылуу үчүн келдим. Сен мага кандай тагдыр белгилесең, ошол менин тагдырым болот. Анткени сен — менин Тагдырымсың жана Жазмышымсың».
Мындай жогорку урмат-сыйга абдан ыраазы болгон Нерон Трдаттын башына падышалык диадеманы кийгизип, аны Армениянын падышасы деп жарыялаган.
Майрамдык салтанаттар өзгөчө шаан-шөкөт менен өткөн. Помпей театры ушунчалык көп алтын жалатылган жасалгалар менен кооздолгондуктан, бул күн тарыхта «Алтын күн» деген ат менен белгилүү болуп калган.
Нерон Трдатка 50 миллион сестерций белек кылган.
Ошондой эле ал жалпы тынчтыктын орногонун билдирүү үчүн Янус ибадатканасынын дарбазаларын жаптырган.
Мекенине кайтып келгенден кийин Трдат I бардык күч-аракетин өлкөнү калыбына келтирүүгө жумшаган.
Арташат шаары кайрадан курулуп, убактылуу Нерония деп аталып калган.
Падыша Гарнидеги резиденциясына өзгөчө көңүл бурган. Ал жерде базальт платосунун үстүнө классикалык архитектуралык стилде укмуштуудай кооз бутпарастык ибадаткана тургузулган.
Бул ибадаткана кийинчерээк армян архитектурасынын эң баалуу эстеликтеринин бирине айланган.
Дээрлик 50 жылга созулган тынчтык Армениянын күч-кубатын калыбына келтирүүгө жана Чыгыш менен Батыштын ортосундагы маанилүү соода борборлорунун бирине айланышына шарт түзгөн.
Бирок Трдаттын башкаруусунун акыркы жылдары толук тынчтыкта өткөн эмес.
72-жылы көчмөн алан уруулары Арменияга басып кирип, өлкөнүн аймактарын талап-тоношкон.
Салгылаштардын биринде Трдат өлүмдөн араң аман калган. Аландык атчан жоокер ага аркан ыргытып, кармап алууга аракет кылган. Бирок падыша кылычы менен арканды кесип, туткунга түшүүдөн кутулган.
Трдат Iнин каза болгон так датасы белгисиз.
Ошого карабастан, ал өзүнөн кийин өтө маанилүү саясий жана маданий мурас калтырган.
Трдат Армян падышалыгын сактап калуу менен гана чектелбестен, өзгөчө саясий үлгүнү түзгөн.
Бул үлгү анын урпактарына кийинки кылымдарда эки ири империянын — Рим менен Парфиянын — ортосунда тең салмактуу саясат жүргүзүүгө мүмкүнчүлүк берген.
Натыйжада Армения кылымдар бою өзүнүн улуттук өзгөчөлүгүн, маданий мурасын жана тарыхый иденттүүлүгүн сактап кала алган.
