Б.з.ч. I кылымдын башталышы дүйнөлүк саясатта түп-тамырынан берки өзгөрүүлөр жүргөн мезгил болгон. Батышта Рим республикасы Кичи Азиядагы эллинисттик мамлекеттерди тынымсыз өзүнө баш ийдирип жаткан. Ал эми чыгышта Парфия империясы Месопотамияда үстөмдүк орнотууга умтулган.
Тиграндын келечектеги улуу жетишкендиктерине анын ата-бабалары негиз түзүп беришкен. Чоң атасы Арташес I Арменияны аймактагы маанилүү саясий күчкө айландырса, атасы Тигран I парфиялыктардын чабуулдарын ийгиликтүү токтотуп турган.
Тигран II болжол менен б.з.ч. 140-жылы төрөлгөн. Ал жаштык чагынын көпчүлүк бөлүгүн Парфия падышасы Митридат IIнин сарайында ардактуу барымта катары өткөргөн.
Бул «туткундук» ал үчүн оор, бирок ошол эле учурда Чыгыш дипломатиясы менен аскердик стратегиясын үйрөнүүнүн эң мыкты мектебине айланган.
Б.з.ч. 95-жылы Армения тактысы бош калганда, Тигран парфиялыктарга «жетимиш түшүмдүү өрөөндү» өткөрүп берүү аркылуу өз эркиндигин сатып алган. Ошентип, 45 жашында Армениянын тактысына отурган.
Бирок бул аймактык жеңилдик убактылуу тактикалык кадам гана болгон. Бийлигин бекемдеп алгандан кийин Тигран жоготулган жерлерди кайтарып алуу менен гана чектелбестен, өз армиясынын бардык күчүн мурдагы кожоюндарына каршы багыттаган.
Тиграндын тышкы саясаты өзүнүн ылдамдыгы жана кеңири масштабы менен айырмаланган.
Б.з.ч. 94-жылы ал Понт падышасы Митридат VI Евпатор менен өтө маанилүү союз түзгөн. Бул келишим Понт ханзаадасы Клеопатрага үйлөнүү аркылуу бекемделген.
Бул союз иш жүзүндө Алдыңкы Азиядагы таасир аймактарын экиге бөлгөн. Понт өзүнүн көңүлүн батышка жана Римге бурса, Армения чыгыш менен түштүккө карай кеңейүүгө умтулган.
Б.з.ч. 91–87-жылдардын аралыгында Тигран буга чейин мүмкүн эместей көрүнгөн ишти жүзөгө ашырган — Парфия державасынын аскердик жана саясий кубатын талкалаган.
Армян аскерлери Нисибин шаарын чабуул менен басып алып, Экбатана шаарын курчоого алышкан. Натыйжада Парфиянын падышасы Готарз I «Падышалардын падышасы» деген наамдан Тиграндын пайдасына расмий түрдө баш тартууга аргасыз болгон.
Атропатена, Адиабена, Гордиена жана бүтүндөй Жогорку Месопотамия армян монархынын бийлигине өткөн.
Атүгүл көчмөн араб уруулары жана сак-массагеттердин башчылары да анын жогорку бийлигин таанышкан.
Б.з.ч. 83-жылы Тиграндын батыш багытындагы саясаты өзүнүн эң жогорку ийгилигине жеткен.
Селевкиддер династиясынын алсырап бара жаткан мезгилиндеги бүтпөгөн ички согуштардан тажаган Сириянын калкы армян падышасын Антиохия тактысына өз ыктыяры менен чакырган.
Тигран дээрлик каршылыксыз Сирияны, Финикияны жана Киликияны өзүнө каратып, Египет менен Палестинанын чек араларына чейин жеткен.
Эми анын империясы байыркы дүйнөнүн эң маанилүү соода жолдорун көзөмөлдөй баштаган.
Тиграндын Каппадокиянын ички иштерине түздөн-түз кийлигишүүсү жана Митридат VI менен туугандык байланышы акыры Рим менен кагылышууга алып келген.
Б.з.ч. 69-жылы Римдин консулу Лукулл күтүүсүз жана өтө ылдам аскердик жүрүш уюштуруп, Армениянын борбордук аймактарына басып кирген.
Б.з.ч. 69-жылдын 6-октябрында жаңы борбор шаар Тигранакерттин дубалдарынын алдында чечүүчү салгылаш болгон.
Армян армиясынын сан жагынан эбегейсиз артыкчылыгына карабастан (ар кандай маалыматтар боюнча 80 миңден 300 миңге чейин жоокер), Тиграндын ар түрдүү элдерден турган кошуундары тартиптүү римдик легиондордун чабуулуна туруштук бере алган эмес.
Борбор шаардагы грек жалданма аскерлери чыккынчылык кылып, натыйжада Тигранакерт талап-тонолгон.
Бирок Лукулл жеңишин өтө эрте майрамдаган.
Тигран душманды акырындык менен алсыратууга багытталган согуш тактикасына өткөн.
Б.з.ч. 68-жылы римдиктер Арташат шаарын — «Армян Карфагени» деп аталган байыркы борборду — басып алууга аракет кылышканда, катуу каршылыкка туш болушкан.
Тиграндын атчан жаачылары ууланган жебелерди колдонуп, согуш жүргүзүүнүн өзгөчө жана жаңычыл ыкмаларын пайдаланышкан.
Арташат жанындагы жеңилүү жана легиондордун ичиндеги козголоң Лукуллду Месопотамияга чегинүүгө мажбур кылган.
Ал эми Тигран ийгиликтүү каршы чабуул уюштуруп, Армения менен Понтту толугу менен бошоткон.
Бул улуу тирешүүнүн акыркы жыйынтыгын б.з.ч. 66-жылы Гней Помпей Улуунун согушка кийлигишүүсү аныктаган.
Тигран өтө оор абалда калган. Ага каршы жаңы күчтөр менен Рим, Парфия жана атүгүл өзүнүн уулу — көтөрүлүш чыгарган Кичүү Тигран да чыккан.
Тажрыйбалуу саясатчы катары акылмандык көрсөткөн 75 жаштагы падыша мамлекеттин кыйрашына жол бергенден көрө дипломатиялык сүйлөшүүлөрдү артык көргөн.
Ал Помпейдин аскердик лагерине жеке өзү барып, келишим түзгөн.
Келишимдин шарттарына ылайык, Армения басып алган бардык аймактарынан — Сириядан, Финикиядан жана Киликиядан баш тарткан.
Бирок өзүнүн байыркы жерлерин — Армян тоолуу аймагын сактап калган жана «Рим элинин досу жана союздашы» деген макамга ээ болгон.
Тигран «Падышалардын падышасы» деген наамын да сактап калган.
Бул дипломатиялык чечим Арменияны парфиялыктардын басып алуу аракеттеринен Римдин коргоосу астында сактап, мамлекетке ондогон жылдарга созулган тынчтык жана гүлдөп-өнүгүү мүмкүнчүлүгүн берген.
Тигран II басып алуучу гана эмес, шаар куруу ишин өнүктүргөн улуу башкаруучу да болгон.
Анын империясынын борборуна Алдзник провинциясында жайгашкан эбегейсиз чоң Тигранакерт шаары айланган.
Шаар бийиктиги 25 метрге жеткен дубалдар менен курчалган. Бул дубалдардын ичинде ат сарайлар да жайгашкан.
Тигранакерт ар түрдүү маданияттар менен элдердин биригүү борборуна айланган.
Бул шаарга 12 грек шаарынан, Каппадокиядан, Киликиядан жана Иудеядан жүз миңдеген тургундар мажбурлап көчүрүлүп келинген.
Тигранакерт эллинисттик маданияттын байлыгы менен шаан-шөкөтүнүн символу катары курулган.
Шаарда театрлар, аңчылык бактары жана өтө бай ибадатканалар жайгашкан.
Согуштан кийин көчүрүлүп келген калктын көпчүлүгү өз мекендерине кайтып кеткенине карабастан, Тигранакерт узак убакыт бою маданияттын жана кол өнөрчүлүктүн маанилүү борбору бойдон калган.
Тигран өз империясынын ар кайсы аймактарында, анын ичинде Арцахта, Утикте жана Сюникте өзүнүн ысымы берилген дагы алты шаар негиздеген.
Мындай шаар куруу саясаты борборлоштурулган мамлекеттин бекем негизин түзүүгө багытталган.
Тигран II Улуу б.з.ч. 55-жылы 85 жашында дүйнөдөн кайткан.
Ал өзүнүн уулу Артавазд IIге гүлдөп-өнүккөн падышалыкты мураска калтырган.
Армения империялык макамынан ажыраганына карабастан, ошол мезгилдеги дүйнөлүк саясаттагы үчүнчү ири күч бойдон калган.
Мамлекет андан кийинки көптөгөн кылымдар бою Жакынкы Чыгыштын саясий тагдырына таасир этүүнү уланткан.
