Арташес Iнин (грабар тилинде՝ Արտաշէս) тарыхый образы терең этимологиялык жана идеологиялык мааниге ээ. Анын ысымы байыркы перс тилиндеги Artaxšaçā деген сөздөн Ахемениддер доорунун акыркы мезгилинде кабыл алынган. Бул ысым түз маанисинде «бийлиги чындык (аша) аркылуу жүргүзүлгөн адам» дегенди билдирет.
Мындай мааниси армян падышасын улуу перс падышалары — Артаксеркстер менен бир катарга коюп, анын бийлигинин мыйзамдуулугун кудайлык тартип аркылуу негиздеген.
Мамлекеттик кеңселерде расмий тил катары колдонулган арамей тилиндеги жазууларда Арташес «Жакшы» же «Такыба» деген эпитеттерди колдонгон. Бул наамдар грек тилиндеги Eusebes деген түшүнүккө туура келген.
Анын келип чыгышы жөнүндөгү маселе бийлигинин мыйзамдуулугун бекемдөө үчүн жүргүзүлгөн күрөш менен тыгыз байланышта болгон. Арташес жаңы Арташесиддер династиясын негиздегенине карабастан, өзүнүн жазууларында байыркы Ервандуни (Оронтиддер) тукумунан чыкканын баса белгилеген.
Тарыхчы Мовсес Хоренаци аны Ервандунилердин бир бутагы болгон Зареаваниддер менен байланыштырган. Бул маалымат падышанын өзүнүн жазуулары аркылуу да ырасталган.
Мындай генеалогиялык мураскерлик чачыранды армян жерлерин бирдиктүү бийликтин алдына бириктирүү үчүн абдан маанилүү болгон.
Аймактын тарыхындагы чечүүчү бурулуш б.з.ч. 190-жылы болгон. Ага чейин армян жерлери Селевкиддер мамлекетинин башкаруучусу Антиох III Улуунун бийлиги астында турган. Ал Арташести Улуу Арменияга сатрап кылып дайындаган.
Бирок Магнесия жанындагы салгылашта Антиох римдиктерден кыйратуучу жеңилүүгө учурагандан кийин, Арташес Софенанын башкаруучусу Зариадр (Зарех) сыяктуу эле дароо көз карандысыздыгын жарыялаган.
Бул жөн гана саясий амал болгон эмес. Көз карандысыз армян мамлекетинин түзүлүшү жергиликтүү калктын эллинизмге каршы күчтүү каршылык кыймылына таянган.
Арташес I чек араларды тездик менен кеңейтүүгө киришип, бүтүндөй Армян тоолуу аймагын өзүнө баш ийдирүүгө умтулган.
Страбондун маалыматына ылайык, Армения мидиялыктардын, иберлердин, халибдердин жана сириялыктардын жерлеринин эсебинен кеңейген. Натыйжада мамлекет Кичи Азия менен Закавказьедеги алдыңкы державалардын бирине айлана баштаган.
Арташестин башкаруусундагы эң кызыктуу окуялардын бири анын карфагендик улуу кол башчы Ганнибал менен кызматташуусу болгон.
Зама жанындагы салгылашта жеңилүүгө учурагандан кийин Ганнибал Чыгыштагы ар кандай башкаруучулардын сарайларында баш калкалап жүрүп, акыры Арменияга келген.
Уламыш боюнча, дал ушул Ганнибал Арарат өрөөнүндөгү Аракс дарыясынын сол жээгинде жайгашкан кооз жана стратегиялык жактан маанилүү аймакка көңүл бурган.
Б.з.ч. 190–170-жылдардын аралыгында (болжол менен б.з.ч. 186-жылга чейин) Ганнибалдын көзөмөлү астында Арташат (Артаксата) аттуу жаңы борбор шаар курулган.
«Армян Карфагени» деген атка ээ болгон бул шаар дарыя, аңдар жана жыгач тосмолор менен корголгон жарым арал сымал аймакта жайгашкан.
Мамлекеттин борбору Армавирден ушул шаарга көчүрүлгөн. Ошондой эле кудайлардын айкелдери, анын ичинде акылмандык менен жазуунун кудайы Тирдин айкели да Арташатка алып келинген.
Ганнибал инженердик кеңештерди берүү менен гана чектелбестен, Римге каршы күрөш жүргүзүү маселелеринде да падышага кеңешчи болгон. Кийинчерээк ал Вифиния падышасы Прусийдин кызматына өткөн.
Арташес I ички тартип бекем болбосо, аскердик жеңиштер убактылуу гана болорун жакшы түшүнгөн.
Ошондуктан ал падышалык, жамааттык жана жеке менчик жерлердин чек араларын так аныктоого багытталган маанилүү жер реформасын жүргүзгөн.
Буга Сюник жана башка аймактардан табылган арамей тилиндеги жазуулары бар чек ара таштары (стелалар) далил болот.
Бул таштар жер ээликтеринин ортосундагы талаш-тартыштарды алдын алып, борбордук бийликти бекемдеген. Натыйжада падышалыктын туруктуу экономикалык негизин түзүүгө шарт жаралган.
Анын аймактык кеңейүү саясаты ушунчалык ийгиликтүү болгондуктан, Страбон Арташестин башкаруусунун аягында Армениянын бардык тургундары бир тилде сүйлөгөнүн таң калуу менен белгилеген.
Бул Арташесиддердин бийлиги астында армян элинин терең маданий жана этникалык биригүүсү жүргөнүн көрсөтөт.
Арташестин тышкы саясий ишмердүүлүгү дүйнөнүн төрт тарабына тең багытталган.
Түндүктө: ал иберлерден Гугарк, Клардж жана Пархар аймактарын тартып алган.
Чыгышта: Каспиана жана Сюник (Фаунитида) аймактарын басып алган.
Батышта: б.з.ч. 179-жылы Кичи Азия мамлекеттеринин ортосундагы согушта ортомчу болуп, Селевкиддерге каршы Пергамды колдогон.
Түштүктө: б.з.ч. 168-жылы Антиох IVтүн жоктугунан пайдаланып, Тморик аймагына басып кирген.
Б.з.ч. 165-жылы Антиох IV жооп иретинде Арменияга каршы аскердик жортуул уюштурган.
Тигр дарыясынын жээгиндеги салгылаштын жыйынтыгы тарыхый булактарда ар кандай сүрөттөлөт.
Айрым маалыматтар боюнча, армян падышасы туткунга түшкөн. Башка булактарда болсо Арташес бийлигин сактап калганы, бирок Селевкиддерге формалдуу түрдө көз каранды экенин моюнга алууга аргасыз болгону айтылат.
Ошого карабастан, Арташес өмүрүнүн акырына чейин Селевкиддер мамлекетин алсыратуу саясатын улантып, алардын сатраптары уюштурган көтөрүлүштөрдү колдоп турган.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында ал жаңы коркунучка — Митридат I жетектеген парфиялык Аршакиддер династиясына да туш болгон.
29 жыл бийлик жүргүзгөн Арташес I дүйнөдөн кайтып, өзүнөн кийин жөн гана чоң аймакты эмес, жаңы борбору, бирдиктүү тили жана бекем ички башкаруу түзүлүшү бар кубаттуу мамлекетти калтырган.
Анын өлүм алдындагы «Аттиң, бул дүйнөдө баары убактылуу экен» деген сөздөрү түбөлүктүү улуулукту жаратууга бүт өмүрүн арнаган адамдын жашоосунун кайгылуу жыйынтыгы болуп калган.
Анын ишин урпактары улантышкан. Падышанын өлүмүнөн кийин Парфия менен оор согуштардын доору башталганына карабастан, дал Арташес түзгөн бекем пайдубал анын небереси Тигран II Улууга ондогон жылдардан кийин «Падышалардын падышасы» деген наамды кабыл алууга мүмкүнчүлүк берген.
Тигран II Арменияны өз доорунун эң ири империяларынын бирине айландырган.
Арташес I Жакшы классикалык түшүнүктөгү армян мамлекеттүүлүгүнүн негиздөөчү атасы катары толук негизде эсептелет.
