Расмий түрдө Пап армян падышасы Аршак IIнин жана анын жубайы, бийликчил жана ажарлуу ак сөөк айым Парандземдин уулу деп эсептелген. Анын туулган так датасы кылымдардын тереңинде белгисиз бойдон калган (болжол менен 350 же 353-жыл). Бирок анын жарык дүйнөгө келишине байланышкан жагдайлар кыйла татаал болгон. Тарыхчы Акоп Манандян Паптын чыныгы атасы Парандземдин биринчи күйөөсү, падышанын жээни Гнел болушу мүмкүн деп божомолдогон. Ал эми азыркы изилдөөчү Альберт Степанян башка, кыйла татаал теорияны сунуштайт: Пап биологиялык жактан Аршактын уулу болгону менен, мыйзам боюнча Гнелдин мураскери деп эсептелген. Бул Аршактын Парандземге байыркы ирандык левират (stūr ī būtak же čakarīh) салты боюнча үйлөнгөнүнө байланыштуу болгон. Аталган салтка ылайык, баласыз каза болгон эркектин тукумун улантуу үчүн анын бир тууганы же башка тууганы жесир калган аялына үйлөнүүгө милдеттүү болгон.
Кырдаалды ого бетер татаалдаштырган жагдай — Аршак II бул кадамга өзүнүн биринчи аялы, грек тектүү Олимпия тирүү кезинде барган. Муну менен ал Аштишаттагы чиркөө жыйынында кабыл алынган көп аял алууга тыюу салган чечимди одоно бузган. Олимпия күтүүсүздөн каза болгондон кийин гана (эл арасында анын ууланышына Парандземдин да тиешеси бар деген туруктуу ушак-айыңдар тараган) Паптын энеси толук укуктуу ханыша болуп, өзү мыйзамдуу так мураскери катары таанылган.
Бирок тарыхчы Нина Гарсоян Паптын мыйзамдуу мураскер экенине байланыштуу күмөн саноолорду кескин четке кагат. Анын тарыхый реконструкциясы боюнча, бала болжол менен 350-жылы төрөлүп, андан кийин Парандзем саясий себептерден улам убактылуу Гнелге берилген, кийинчерээк кайра падышага кайтарылган. Кандай болгон күндө да, Папка тактыны гана эмес, өтө оор саясий кризисти да мурастоо тагдыры жазылган. Айта кетсек, анын бир тууганы болгон («Ыйык Нерсестин өмүр баяны» аттуу анонимдүү эмгекке ылайык, анын иниси Трдат болгон). Ошол бир тууганынын уулу Вараздат кийин өлкөнүн тарыхында өз ролун ойномок.
Тактынын жаш мураскери тагдырдын оор соккусуна эрте кабылган. Болжол менен 367–368-жылдары анын атасы Аршак II Персиянын шахы Узун Шапур II менен тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүү үчүн барган. Бирок ал чыккынчылык менен туткунга алынып, зынданга ташталган. Натыйжада Улуу Армения башкаруучусуз калган.
Түзүлгөн кырдаалдан пайдаланган Шапур II улгайып калганына карабастан, Армения менен Иберияны Римдин таасир чөйрөсүнөн биротоло чыгарууну чечкен. Кыш мезгилинде армян чыккынчылары Глак (Килак), Артаван (Ваган) жана Меружан Арцруни башында турган перс аскерлери өлкөгө басып кирген. Ханыша Парандзем жаш Папты, падышалык казынаны жана он бир миң азаттан турган ишенимдүү гарнизонду алып, мурда Камсаракандар тукумунан тартып алынган Артагерс чебинин алынгыс дубалдарынын артына жашынган.
Курчоо өтө оор жана алсыратуучу болгон. Ушундай чечүүчү учурда Парандзем укмуштуудай дипломатиялык жөндөмүн жана эрдигин көрсөткөн. Ал чыккынчылар Глак жана Артаван менен жашыруун байланыш түзүп, алардын мекенчилдик сезимин кайра ойгото алган. Натыйжада алар Аршакунилер тарапка кайтып, жаш Паптын перс аскерлеринин курчоосунан тайманбастык менен качып чыгышын уюштурушкан. Ханзаада император Валентке жетип, андан жардам сурашы керек эле.
Коопсуз жерге жеткен Пап чабармандар аркылуу энесине кабар жөнөтүп, Рим легиондору менен жакында кайтып келерин убада кылып, ага чыдап турууну өтүнгөн. Бирок римдиктер жардам берүүгө шашылышкан эмес. Акыры Артагерс чеби кулаган. Каардануусу чегине жеткен Шапур II Арташат, Вагаршапат, Ервандашат, Заришат жана Зарехаван сыяктуу ири шаарларды жер менен жексен кылган. Ал эми намыскөй ханыша Парандземди Персияга туткунга алып кетишкен. Ал жакта аны азаптуу өлүм күтүп турган.
Ал ортодо аман калган Пап Маркианополдогу император Валенттин алдына келген. Персияны ачык түрдө кагылышууга түрткүсү келбеген римдиктер жаш ханзааданы чек арадан алыс жайгашкан Понт аймагындагы Неокесария шаарына жөнөтүшкөн. Ал жерде ага мыкты билим алууга жана татыктуу жашоого шарт түзүлгөн.
369-жылы гана армян спарапети Мушег Мамиконяндын өтүнүчтөрүнө көнгөн Валент (ал эми Аммиан Марцеллиндин версиясы боюнча, буга ошол эле Глак менен Артаван себепкер болгон) Паптын Римдин дуксу Теренцийдин коштоосунда Арменияга кайтып келишине уруксат берген. Римдиктер аны дагы эле расмий падыша катары таанышкан эмес. Бирок армян эли үчүн ал кайра жаралуунун символуна айланган.
Жаш монарх өлкөнү кыйроого учураган абалда кабыл алган. Армян армиясынын саны араң 10–11 миң жоокерге жеткен. Пап башкаруусун эки тарыхый таянычка негиздеген: биринчиси — аскердик жетекчилик болгон спарапеттик кызмат, аны даңазалуу кол башчы Мушег Мамиконян жетектеген; экинчиси — чиркөө. Чиркөөнүн колдоосун алуу үчүн падыша мурдагы кастыкты жоюп, Улуу Нерсес католикосту кайрадан падыша сарайына чакырган.
Армения өзүнүн көзөмөлүнөн чыгып баратканын байкаган Шапур II дипломатиялык жол менен Папты өз тарабына тартууга аракет кылган. Бирок жаш падыша перстер тараптан келген коркунучту толук түшүнүп, катаал жооп берген. Ал бир кезде перстерди Арменияга алып келген Глак менен Артавандын башын алууну буйруган. Андан соң алардын кесилген баштарын шахка жөнөткөн. Бул иш жүзүндө согуш жарыялоо менен барабар болгон.
Каарданган Шапур II Римден 363-жылдагы келишимдин шарттарын аткарууну талап кылган. Ал келишим боюнча римдиктер армяндарга жардам бербөөгө милдеттенишкен эле. Бирок император Валент бул талапты чечкиндүү түрдө четке кагып, 371-жылы Папка жардам берүү үчүн Траян башчылык кылган аскерди жөнөткөн.
Тарыхка Багреванд салгылашы деген ат менен кирген чечүүчү кармаш Нпат тоосунун этегиндеги, Арацани дарыясынын өрөөнүндө жайгашкан Дзиравав талаасында өткөн. Перстер тарапта Урнайр жетектеген албандар, Шергир башчылык кылган лезгиндер жана чыккынчы Меружан Арцрунинин кошуундары согушкан.
Салгылаш өтө чоң масштабда жүргөн. Армян кол башчысы Спандарат Камсаракан күчтүү сокку менен душмандын борбордук катарын жарып өткөн. Кан төгүлгөн айыгышкан кармашта лезгиндердин падышасы курман болуп, албандардын башчысы оор жаракат алган.
Меружан Арцрунинин тагдыры өзгөчө кайгылуу аяктаган. Качып кутулууга аракет кылган аны Коговит гаварында Смбат Багратуни кууп жеткен. Смбаттын тукуму байыртадан армян монархтарына таажы кийгизүү боюнча мурастык артыкчылыкка («тагадир аспет») ээ болгон. Ал тактыга көз арткан чыккынчыга ушул укугун шылдыңдоо менен эскерткен. Андан соң темир алкакты отко кызытып, аны Меружандын башына өлүм алып келүүчү «таажы» катары кийгизген.
Перс армиясы толугу менен талкаланып, Атропатенага чейин сүрүлүп чыгарылган. Натыйжада Шапур II Армениянын көз карандысыздыгын жана Паптын мыйзамдуу бийлигин таанууга аргасыз болгон.
Тышкы коопсуздукту камсыз кылгандан кийин Пап өлкөнүн ички түзүлүшүн өзгөртүүгө багытталган мурда болуп көрбөгөндөй масштабдагы реформаларды баштаган. Мамлекетке калк, армия жана каражат жетишсиз эле. Кырдаалга баа берген падыша акыркы 70 жыл ичинде христиан дини эл арасында негизинен формалдуу түрдө гана кабыл алынган, ал эми чиркөөнүн эбегейсиз жер ээликтери жана социалдык мекемелери мамлекеттик казынаны алсыратып жатат деген жыйынтыкка келген.
Пап радикалдуу жана эл арасында колдоо таппаган чараларга барган. Ал көптөгөн баш калкалоочу жайларды, пес оорулууларды дарылоочу мекемелерди, эң негизгиси, монастырларды жана аялдар жашаган диний жайларды жаптырган. Калктын төрөлүү көрсөткүчүн жогорулатуу үчүн алардын жашоочуларын үйлөнүүгө жана турмушка чыгууга мажбурлаган, ал эми эркектерди армиянын катарына кошкон. Ошондой эле чиркөөнүн пайдасына жыйналган ондук салыкты жана дыйкандар төлөгөн «птхи» салыгын жойгон.
Бул кадамдар Улуу Нерсес менен өтө курч жаңжалга алып келген. 372-жылы католикос каза болгондо, дин кызматкерлери дароо эле падышаны аны ууландырган деп айыпташкан. Мунун натыйжасында Пап эл алдында зулум жана динден баш тарткан башкаруучу катары көрсөтүлө баштаган.
Бирок падыша токтогон эмес. Ал жаңы католикос Шаак I Маназкертциге диний кызматка дайындоо жөрөлгөсүнөн өтүү үчүн Кесарияга барууга тыюу салган. Мындан ары армян чиркөөсүнүн башчысы өлкөнүн ичинде гана дайындала турган болгон. Бул чиркөөнүн көз карандысыздыгына карай жасалган эң маанилүү кадамдардын бири болуп, Агартуучунун тукумунун монополиясын жойгон.
Чиркөөгө таандык жерлердин бир бөлүгү конфискацияланып, аскер кызматкерлерине өткөрүлүп берилген. Мисалы, Спандарат Камсараканга анын тукумуна мурда таандык болгон Ширак жана Аршаруник гаварлары кайтарылган. Реформалардын натыйжасы көп күттүргөн эмес: армян армиясынын саны укмуштуудай деңгээлге — 100 миң жоокерге чейин өскөн.
Ушундай аскердик күчкө таянган Пап Мушег Мамиконянга башаламандык жылдарында жоготулган провинцияларды кайра бириктирүү милдетин жүктөгөн. Мушег өтө ыкчам жана ырайымсыз аракеттенген. Утик, Гугарк, Корчайк жана Агдзник Улуу Армениянын карамагына кайтарылган. Муну менен Улуу Тигран менен Такыба Арташестин доорундагы чек аралар калыбына келтирилген.
Мушег козголоңчуларды аёосуз жазалап, кээде аларды айкаш жыгачка керип өлтүргөн. Бирок татыктуу душмандарына карата рыцарларга мүнөздүү айкөлдүктү көрсөткөн. Кагылышуулардын биринде Шапур IIнин гареми армяндардын колуна түшкөндө, Мушег аялдарды эч кандай зыян келтирбестен, аман-эсен кайтарып берген.
Бул жоругуна суктанган шах армян кол башчысынын ак ат минип турган сүрөтүн өзүнүн шарап чөйчөгүнө чегип түшүрүүнү буйруган. Андан кийин ар бир жолу чөйчөгүн көтөргөндө: «Ак атчан шарап ичсин!» — деп айтчу экен.
Кудуретинин туу чокусуна жеткен Пап толук жана эч кимге көз каранды болбогон эркиндикке умтула баштаган. Ал Теренций башчылык кылган Рим гарнизонунун өлкөдө турушун оор кабыл алып, Кесария менен Эдессаны Аршакунилердин тарыхый жерлери катары кайтарып берүүнү Римден ачык талап кыла баштаган.
Мушег Рим империясы менен союзду сактап калууну кеңеш кылганына карабастан, падыша анын сунуштарын четке кагып, перстер менен жашыруун кат алышууга өткөн.
Монархтын өз билемдигине нааразы болгон Теренций бул тууралуу император Валентке билдирген. Натыйжада Рим баш ийбеген союздашынан кутулууну чечкен. 373 же 374-жылы Валент сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү шылтоосу менен Папты Тарс шаарына алдап чакырган.
Бирок шек санаган Пап өзүнүн 300 гвардиячысы менен тайманбастык менен качып чыккан. Алар Рим легионунун тосмолорун согушуп жарып өтүшкөн. Артынан кууп жөнөтүлгөн тажрыйбалуу из кубарлар Даниэлус менен Барзимерес эч кандай жыйынтыксыз кайтып келишкен. Алар падыша сыйкыр колдонуп, «кара булуттун» ичине жашынып кеткен имиш деп актанышкан.
Армения эли өз башкаруучусун зор кубаныч менен тосуп алган.
Ошондо империя амалкөйлүккө өткөн. Рим кол башчысы Траян Паптын ишенимине кирүүгө жетишкен. 374-жылы, балким 375-жылы да болушу мүмкүн, жаш армян падышасынын урматына уюштурулган салтанаттуу үлпөттө Траян белги берген. Ошол замат римдик жансакчы Папка өлүмгө алып келген сокку урган.
Рим тарыхчысы Аммиан Марцеллин меймандостуктун ыйык мыйзамдарын тебелеген бул арамза өлтүрүү тууралуу терең нааразылык менен жазган.
Өлкөдө эбегейсиз чоң Рим армиясынын турушу нахарарларды бул кордукту каршылык көрсөтпөстөн көтөрүүгө аргасыз кылган. Тактыга Римдин колдоосуна ээ болгон Вараздат отурган.
Паптын династиясы анын ак сөөк айым Зармандухттан төрөлгөн уулдары — Аршак III жана Вагарш III аркылуу уланган. Алар кийинчерээк өлкөнүн тең башкаруучулары болушкан.
Пап падышанын инсандыгы тарыхта өтө терең, бирок карама-каршылыктуу из калтырган. Фавстос Бузанд сыяктуу классикалык армян жылнаамачыларынын симпатиясы падышадан запкы көргөн чиркөө тарапта болгон. Ошондуктан алар Папты жиндер ээлик кылган, тозоктон чыккан каардуу адам катары сүрөттөп, ага адам ишенгис ар кандай жаман сапаттарды таңуулашкан.
Ал эми окуялардын римдик күбөсү Аммиан Марцеллин, тескерисинче, Папты эр жүрөк, акылдуу жана көрүнүктүү башкаруучу, өз эли тарабынан чын жүрөктөн сүйүлгөн падыша катары мүнөздөгөн.
Бүгүнкү күндө тарых илими Паптын инсандыгына кайрадан баа берүүдө. Кылымдардын аралыгынан караганда, ал кара ниет башкаруучу эмес, тескерисинче, толук кыйроого учураган өлкөдө калктын санын, экономиканы жана Армениянын көз карандысыздыгын катаал чаралар менен калыбына келтирүүгө аракет кылган таланттуу мамлекеттик ишмер, трагедиялуу инсан катары көрүнөт.
Анын реформалары катаал, бирок зарыл болгон. Ал эми толук мамлекеттик эгемендикке умтулуусу Римдин геосаясий кызыкчылыктары менен кагылышып, акыры өз өмүрүнөн ажырашына алып келген. Ошентип, Паптын ысымы байыркы доордун эң улуу жана эң трагедиялуу монархтарынын катарына түбөлүккө жазылып калган.
