Аршак II Парфиянын падышалык тукумунун армян бутагы болгон Аршакуни династиясына таандык болгон. Анын ысымы байыркы иран тилдеринен келип чыгып, «баатыр» дегенди билдирген. Башка бир түшүндүрмө боюнча, бул ысым «аюу» деген мааниге ээ болгон. Мындай ысым Аршактан өз династиясынын негиздөөчүлөрүнүн даңкына татыктуу болууну талап кылган.
Аршак падыша Тирандын экинчи уулу болгон. Анын атасынын башкаруусу чоң трагедия менен аяктаган. Перстердин кезектеги басып кирүүсү учурунда шах Шапур II Тиранды туткунга алып, анын көзүн сокур кылган.
Тарыхчы Павстос Бузанддын маалыматына ылайык, дал ушул кайгылуу окуя Аршактын бийликке келишине себеп болгон. Ар кандай тарыхый баалоолор боюнча, бул окуя 338–339-жылдары император Констанций IIнин колдоосу менен же 350-жылы, аймактагы саясий кырдаал өтө курч абалга жеткен мезгилде болгон.
Аршак IIнин башкаруусунун алгачкы жылдары ошол мезгил үчүн сейрек кездешкен тынчтык менен мүнөздөлгөн. Рим менен Персиянын ортосундагы согуштардагы убактылуу тыныгуудан пайдаланып, падыша борборлоштурулган бийликти бекемдөөгө көңүл бурган.
Ал такты үчүн эң чоң коркунуч нахарарлардын — армян феодалдык ак сөөктөрүнүн — өз ара бөлүнүп-жарылышы жана алардын борбордук бийликке баш ийүүнү каалабагандыгы экенин жакшы түшүнгөн.
Алгач Аршак дипломатия жана сый-урмат көрсөтүү аркылуу аракет кылган. Ал таасирдүү Мамиконяндар тукумун кайрадан падышалык сарайга чакырган.
Падышанын ишенимдүү союздашына айланган Васак Мамиконян спарапет — армиянын башкы кол башчысы — кызматына дайындалган. Ал эми анын бир тууганы Вардан Мамиконян тукумдун башчысы болгон.
Бирок бул биримдик өтө алсыз эле. Көп өтпөй нахарарлардын үй-бүлөлөрү Римди жактаган жана Персияны колдогон саясий топторго бөлүнүп кетишкен.
Атүгүл Мамиконяндардын үй-бүлөсүндө да ажырым пайда болгон. Васак падыша үчүн согушуп жүргөн учурда анын бир тууганы Ваан перстер тарапка өткөн. Кийинчерээк бул чыккынчылыгы үчүн Ваан өз уулу тарабынан өлтүрүлгөн.
Аршактын жаңжалдары ак сөөктөр менен гана чектелген эмес. Ал католикос Нерсес I өкүлчүлүк кылган диний бийлик менен да карама-каршылыкка туш болгон.
Арианчылык боюнча пикир келишпестиктер жана чиркөөнүн жер ээликтерин чектөөгө болгон аракеттер бул жаңжалдын негизги себептерине айланган. Аршак Рим императорлорунун жолун жолдоп, арианчылыкты колдогон.
Натыйжада католикос Нерсес дээрлик тогуз жылга сүргүнгө айдалган.
Падышанын эң дымактуу жана ошол эле учурда эң кайгылуу долбоору Коговит аймагында Аршакаван шаарын куруу болгон.
Аршактын планы жөнөкөйлүгү жана тайманбастыгы менен өзгөчөлөнгөн. Ал түздөн-түз падышалык бийликке баш ийген, ири соода борборуна жана мамлекеттик кирешенин маанилүү булагына айлана турган шаар түзүүнү каалаган.
Шаарды кыска убакыттын ичинде калк менен толтуруу үчүн Аршак бардык адамдарга «баш калкалоо укугун» жарыялаган.
Бул укуктан кожоюндарынан качкан кулдар, карызга баткан адамдар, качкындар жана атүгүл кылмышкерлер да пайдалана алышкан.
Бирок мындай чечим нахарарлар менен дин кызматкерлеринин катуу каарын жараткан. Анткени алар өздөрүнө көз каранды болгон дыйкандарынан жана жумушчуларынан ажырай башташкан.
Католикос Нерсес шаарды каргаган. Ал эми нахарарлар падышанын жоктугунан пайдаланып, перстердин колдоосу менен Аршакаванга кол салышкан.
Чыккынчы Меружан Арцруни башында турган күчтөр шаардын 30–40 миңге жеткен карапайым калкын дээрлик толугу менен кырып салышкан.
Аршак буга өтө катаал жазалоо чаралары менен жооп берген. Ал Камсаракандар тукумун дээрлик толугу менен жок кылган.
Бирок бул окуялардан кийин өлкөнүн ички биримдиги биротоло бузулган.
Тышкы саясатта Аршак II ири державалардын ортосунда тең салмактуулукту сактоого аракет кылган.
358-жылы ал Рим менен мамилесин жакшыртып, консул Аблабийдин кызы, грек тектүү Олимпияга үйлөнгөн.
Бирок анын жээндери Гнел жана Тирит менен болгон мамилеси трагедиялуу аяктап, экөө тең өлүм жазасына тартылган.
Тарыхчылар бул окуянын чыныгы себептери боюнча бир пикирге келе алышкан эмес.
Айрым изилдөөчүлөр мунун себеби сулуу Парандземге болгон кызганыч деп эсептешет. Парандзем Гнелдин жесири болгон жана кийинчерээк Аршак ага үйлөнгөн.
Башка тарыхчылар болсо падыша жээндери келечекте ага каршы көтөрүлүштүн башчылары болуп калышы мүмкүн деп чочулаганын белгилешет.
Чыныгы оор сыноо 359-жылы, Шапур II менен Римдин ортосунда кеңири масштабдуу согуш башталганда келген.
Аршак Рим императору Юлиан Чындыктан Кайткан башкаруучунун аскердик жортуулун колдогон.
Бирок 363-жылы Юлиан каза болгондон кийин жаңы император Иовиан Рим үчүн өтө оор жана кемсинтүүчү тынчтык келишимине кол койгон.
Римдиктер Армения менен болгон союзунан баш тартып, Аршакты кубаттуу Персия империясына каршы иш жүзүндө жалгыз калтырышкан.
364–368-жылдары Армения чарчатуучу жана узакка созулган согуш жүргүзгөн.
Спарапет Васак Мамиконян өзгөчө эрдик көрсөтүп, перстердин чабуулдарын кайтарып турган.
Ал баскынчыларга каршы күрөшүү менен гана чектелбестен, талап-тоноочулардын колуна түшкөн байыркы армян падышаларынын сөөк калдыктарын да кайтарып алган.
Бирок эки тараптын күчтөрү тең эмес эле. Мындан тышкары, өлкөнүн ичиндеги чыккынчылык окуялары барган сайын көбөйгөн.
367-жылы Аршак II өлкөнү толук кыйроодон сактап калуу үмүтү менен Шапур IIнин Ктесифон шаарына тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүү үчүн келүү чакыруусун кабыл алган.
Перс шахы анын коопсуздугуна кепилдик берген. Бирок бул чакыруу алдын ала даярдалган тузак болуп чыккан.
Ктесифонго келгенден кийин Аршак камакка алынган. Ал эми анын ишенимдүү кол башчысы Васак Мамиконяндын териси тирүүлөй сыйрылып алынган.
Аршак алыскы Хузистан аймагындагы «Унутулуу чеби» деп аталган түрмөгө камалган. Бул чеп Анхуш-берд же Ануш деген ат менен да белгилүү болгон.
Анын мындай аталышынын себеби ал жерде камалган туткундун ысымы адамдардын эсинен түбөлүккө өчүрүлүшү керек деген түшүнүккө байланыштуу болгон.
Павстос Бузанддын маалыматына ылайык, 369 же 370-жылы падышага мурда анын кызматында жүргөн эбнух Драстамат келип жолуккан.
Ал өз кожоюнунун үмүтсүздүккө түшкөнүн көрүп, Аршакка бычак берген.
Аршак II ошол бычак менен өз жанын кыйган.
Бул окуядан катуу нес болгон Драстамат дароо эле ошол бычак менен өзүн да сайып өлтүргөн.
Аршак каза болгондон кийин Армения убактылуу басылып алынып, өлкө оор кыйроолорго учураганына карабастан, анын күрөшү текке кеткен эмес.
Анын уулу Пап Римге качып кетүүгө жетишкен. Кийинчерээк ал мекенине кайтып келип, армян тактысын калыбына келтирген.
Аршак II тарыхта эки улуу империянын көлөкөсүндө күчтүү жана борборлоштурулган мамлекет түзүүгө аракет кылган, бирок геосаясий тирешүүлөрдүн жана өлкөнүн ичиндеги бөлүнүп-жарылуунун курмандыгына айланган башкаруучу катары калган.
Анын өмүр жолу оор сыноолорго карабастан мамлекетинин көз карандысыздыгы үчүн күрөшкөн падышанын трагедиялуу туруктуулугунун символуна айланган.
