Цыси 1835-жылдын ноябрында манжур чиновнигинин үй-бүлөсүндө төрөлгөн. Бала чагында ага «Кичинекей орхидея» деген лакап ысым берилген. Ал жаш кезинен эле өзгөчө акылмандык жана кызыгуусу менен айырмаланган. Көпчүлүк манжур аристократ аялдарынан айырмаланып, Цыси кытай тили менен жазмасын үйрөнгөн, анткени Кытайдагы элдин жана чиновниктердин көпчүлүгү кытайлар болгондуктан, бул билим бийликке жетүүнүн ачкычы экенин түшүнгөн.
Анын тагдыры кескин өзгөрдү: 1852-жылдын июнунда ал катуу тандоодон өтүп, император Сяньфэндин сарайына бешинчи, эң төмөнкү даражадагы наложница катары кабыл алынган. Бирок анын абалы тез өзгөрдү. 1854-жылы ал төртүнчү даражадагы, ал эми 1856-жылы үчүнчү даражадагы наложница болду. Цыси императордун мыйзамдуу жубайы императрица Цыань менен жакын мамиле түзгөн, себеби Цыань мураскер төрөй алган эмес. Айрым булактарга караганда, дал Цыань Цысини императорго мураскер төрөшү үчүн тандап, аны «Баалуу наложница» даражасына көтөргөн.
1856-жылы Цыси уул төрөп, ага Цзайчунь деген ысым берилген. Ал мураскердин энеси катары чоң таасирге ээ болуп, император ага мамлекеттик иштерди ишенип бере баштаган.
1861-жылы оорукчан император Сяньфэн Цысинин күчтөнүшүнөн чочуп, Сушунь башында турган сегиз жогорку сановниктен турган регенттик кеңешти дайындаган. Ошондой эле ал мураскердин энеси Цыси мамлекеттик иштерге кийлигишпесин деген буйрук калтырган. Бирок императордук мөөр Цысинин колуна түшүп, бул ага жашыруун сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүгө мүмкүндүк берген. Князь Гундун жардамы менен Цыси дворцовый төңкөрүш уюштурган: Сушунь өлүм жазасына тартылып, ал эми башка заговорчулар өз жанын кыйууга мажбур болушкан.
Император каза болгондон кийин, анын уулу Цзайчунь жаңы император болуп жарыяланып, анын башкаруу девизи «Тунчжи» («Биргелешкен башкаруу») деп аталды. Цыси жана императрица Цыань ко-регенттер болуп дайындалды. Формалдуу түрдө Цыань жогору турса да, бийлик экөөнүн ортосунда тең бөлүштүрүлгөн: Цыси мамлекеттик иштерге, ал эми Цыань жаш императордун тарбиясына жооптуу болгон.
1881-жылы Цыань капысынан каза болду. Эл арасында Цыси аны ууландырып, жалгыз бийликке жетүү үчүн жок кылган деген ушактар тараган, бирок бул тууралуу так далилдер жок. Цыань каза болгондон кийин Цыси жалгыз регент болуп калды.
Регенттик башкаруу император Тунчжи бойго жеткенде аяктамак. Бирок 1874-жылы ал чечектен (оспа) каза болду. Бул окуя Цысиге жаңы мураскерди өз кланынын ичинен тандап алууга шарт түздү ал төрт жаштагы Цзайтянь, анын өзүнүн жээни эле. Ошентип, Цыси өз үй-бүлөсүнүн бийлигин улантууга жетишти. Цзайтянь император болуп жарыяланып, анын башкаруу девизи Гуансюй деп аталды.
Цыси 1886-жылга чейин, Гуансюй 19 жашка чыкканга чейин анын атынан бийлик жүргүздү. Ал императорду эркин коё берди деп жарыялап, өзү Жайкы сарайга (Ихэюань) кетти. Бирок чыныгы бийликти колунан чыгарган жок.
1898-жылы император Гуансюй реформатор Кан Ювэй менен жакындашып, өлкөнү модернизациялоого багытталган «Жүз күндүк реформаларды» баштады. Цыси бул реформаларга түздөн-түз тоскоолдук кылган эмес, бирок алардын ашкере радикалдуулугунан кооптонгон.
Ал реформаторлордун ага каршы төңкөрүш уюштурууну пландап жатканын билгенде, Цыси чечкиндүү иш-аракетке өттү. Ал дароо Пекинге кайтып келип, императорду камап, үй камагына алды. Реформалар токтотулуп, алардын негизги уюштуруучулары өлүм жазасына тартылды. Ошол учурдан тарта Цыси бийликти эч качан кайра тапшырып берген эмес.
1900-жылы Кытайда чет элдиктерге жана христиандарга каршы Ихэтуань көтөрүлүшү тутанды. Көтөрүлүшчүлөр ошол эле учурда манжур династиясына да каршы чыгышкан. Цыси сыртынан көтөрүлүштү колдогондой көрүнгөн, бирок чындыгында ал чет элдиктер менен көтөрүлүшчүлөр бири-бирин алсыратсын деп эсептеген. 1900-жылдын июнунда ал Кытай атынан сегиз мамлекетке расмий түрдө согуш жарыялады.
Бириккен чет элдик аскерлер Пекинге жакындаганда, Цыси император Гуансюй менен кошо Сиань шаарына качып, ошол жактан тынчтык сүйлөшүүлөрүн баштаган. Качуу маалында ал Гуансюйдун сүйүктүү наложницасы Чжэнь Фэй анын душмандары тарабынан колдонулуп кетет деп коркуп, аны кудукка түртүп өлтүрүүнү буйруган.
1901-жылы согушту расмий жыйынтыктаган Заключительный протокол түзүлүп, Цыси кайра Пекинге кайтып келген. Ал жерде ал ихэтуаньдарды басуу саясатын ачык колдоп чыкты.
Вдовствующая императрица Цыси Кытай тарыхындагы эң талаштуу инсандардын бири. Узак убакыт бою аны катаал диктатор, Цин династиясынын кыйроосуна жооптуу адам катары сүрөттөп келишкен. Бирок заманбап тарыхчылар бул көз карашты кайра карап чыгышууда: алар Цысини кырдаалдын курмандыгы болгон мамлекеттик ишмер катары баалашат.
Ырайымсызбы же зарылдыкпы? Анын саясий атаандаштары Цысини кандуу зулумдукта айыпташкан. Бирок бүгүнкү изилдөөлөр боюнча, анын башкаруусунда өлүм жазасына тартылгандардын саны бир нече ондогон адамдан ашкан эмес бул ошол доор үчүн салыштырмалуу аз көрсөткүч.
Реакционерби же реформаторбу? Адатта Цысини консерватор дешет, бирок дал анын тушунда Кытайда модернизациянын башталышы болгон. Ал темир жолдорду, телеграфты, европалык медицинаны өнүктүрүүгө колдоо көрсөткөн; заманбап армия жана флот түзгөн; аялдардын бутун таңуу адатын жойгон жана кыздар үчүн билим берүүгө жол ачкан. Ошондой эле ал дене жазаларын жоюп, акыркы долбоору катары жалпы шайлоо укугун киргизүү демилгесин көтөргөн.
Художница Катарина Карл, Цысинин сарайында он ай жашап, аны боорукер, акылдуу жана жагымдуу аял катары сүрөттөгөн. Цыси иттерди, гүлдөрдү жана кытай операсын жакшы көргөн.
Цыси 1908-жылы дүйнөдөн кайтты император Гуансюй анын өлүмүнөн болгону бир күн мурда каза болгон. Айрымдар аны Цысинин буйругу менен ууландырылган дешет. Анын ордуна эки жаштагы Пу И мураскер болуп жарыяланып, такка отурду. Бирок Цин монархиясы узак жашаган жок 1911-жылы Синьхай революциясы династияны түбөлүк кулаткан.
