Хунли — Канси императорунун небереси жана Юнчжэндин уулу атасынын күтүлбөгөн өлүмүнөн кийин 1735-жылы такка отурду. Ал өзүнүн башкаруу доорунун ураанын «Цяньлун» деп алып, башынан эле чоң атасы Кансини үлгү тутуп, өзүн идеалдуу конфуцийчил башкаруучу, улуу жоокер жана агартуучу меценат катары көрсөтүүгө аракет кылды. Ал мурунку императорлор сыяктуу эле, мамлекетти жеке өзү башкарып, бардык иштерге терең аралашкан.
Цяньлун тушундагы эң башкы көйгөйлөрдүн бири мамлекеттин аскердик жана башкаруучу негизин түзгөн манжур «желек» (знамёна) катмарынын алсырашында болчу. Жоокерлер менен төмөнкү офицерлер жакырланып, жерсиз калып жатышты. Бул процессти токтотуу үчүн 1753-жылы император казына тарабынан кайра сатып алынган жерлерди «желек башкармалыктарынын» карамагына өткөрүп берди. Бул жакырланып бараткан жоокерлерге киреше алып келүүгө тийиш эле, бирок катмардагы жалпы упадокту токтото алган жок.
Цяньлун манжурлардын жерсизденүүсүн токтотуу максатында Түштүк Манжурияда жаңы дыйкандык конуштарды түзүүгө аракет кылды. Бирок «манжурлардын ыйык мекенин» кытай көчмөндөрүнөн сактап калуу боюнча чаралары натыйжа бербеди. 1740, 1762 жана 1776-жылдардагы тыюуларга карабай, кытайлар Манжурияны отурукташа берип, салттуу манжур жер ээлөө системасы акырындык менен жоголуп жатты.
Цяньлун мурунку императорлордун салык жана башкаруу реформаларын улантты. 1741–1742-жылдары ал калкты каттоо системасын тактап, бардык аймактарды, анын ичинде кытай эмес элдерди да камтыган формага келтирди. Натыйжада, 1741-жылы 143 миллион болгон калктын саны 1795-жылы 313 миллионго жетти. Бирок бул өсүш жердин ар бир адамга карата көлөмүнүн кыскарып жатканын жашыра алган жок бул болсо социалдык чыңалуунун күчөшүнө алып келди.
Коомдук нааразычылык көптөгөн улуттук азчылыктардын көтөрүлүшүнө айланды. 1735-жылы Гуйчжоу провинциясында мяо элинин көтөрүлүшү башталды. Анын себеби чиновниктердин ырайымсыздыгы жана өтө жогору салыктар болчу. Алты провинциянын аскерлери жөнөтүлсө да, көтөрүлүштү токтотуу оор болду.
Цин бийлигинин ырайымсыздыгы абалды ого бетер начарлатты. Чжань Гуансы жетектеген жазалоочу экспедициялар массалык өлтүрүүлөрдү жана айылдардын кыйрашы менен коштолду, бирок каршылыкты толук баса алган жок. Мяо эли 1739-жылга чейин күрөш улантты, ал эми 1740-жылы яо жана дун элдери да аларга кошулуп, жаңы көтөрүлүш башталды. Кандуу репрессиялардан кийин гана Цяньлун айрым жеңилдиктерге барды: мяо элин салыктан бошотуп, салттуу сот системасын калыбына келтирди.
1747-жылы цин аскерлери Сычуань провинциясында тибеттик тубо уруусунун катуу каршылыгына туш болушту. Тубо аскерлери кытайларды бир нече ирет жеңип, Чжань Гуансынын өзүн туткундап, өлүм жазасына тартты. Кийинчерээк цин аскерлери көтөрүлүштү басышса да, туболор 1760-жылдардын ортосуна чейин каршылык көрсөтүп турушкан.
Цяньлундун башкаруу доору кеңири завоеваниелердин мезгили болду. Ал Тибетти, Джунгарияны жана Кашгарды багындырууга багыт алды. Анын ийгилигине бул аймактардагы ички чатактар жана биримдиктин жоктугу себеп болду.
Лхасада манжур наместниктеринин колунан тибеттик башкаруучу Гьюрмэд-Намгьял өлтүрүлгөндөн кийин көтөрүлүш чыкты. Цяньлун муну пайдаланып, Тибетти толук көзөмөлгө алды. 1751-жылы ал тибеттик княздардын титулдарын жойду жана башкарууну цин наместниктеринин көзөмөлүндөгү министрлерге берди.
Цин дипломатиясы Джунгар хандыгынын ичиндеги ажырымды атайылап күчөтүп турган. 1754-жылы сүргүнгө айдалган джунгар ханы Амурсана Кытайга качып келип, Цяньлундан жардам сурады. Бул Циндин басып кирүүсүнө шылтоо болду. 1755-жылы цин аскерлери Джунгарияны ээлеп, хандык бийликти жоюп, төрт башкаруучулукка бөлүштү.
Бирок Амурсана үмүтү акталбагандыктан, көтөрүлүшкө чыкты. Цяньлун ага жооп катары ойрат калкын толук кыргын кылуу буйругун берди. Бул ырайымсыздык калган княздардын да көтөрүлүшкө кошулушуна түрткү берди. Цин аскерлери Алтайга жана Казакстанга чейин кирип барып, ойраттар менен алтайлыктардын массалык түрдө Россияга качышына алып келди.
Ошол эле учурда Түндүк Монголияда князь Чингүнжав башында турган антиманжур көтөрүлүш чыкты. Ал ойраттар менен союз түзүүгө аракет кылган, бирок Цяньлун ага жол бербей, каршылыкты бөлүп-жарды. Чингүнжав 1757-жылы кармалып, өлүм жазасына тартылды.
1757-жылы цин аскерлери акыркы соккуну берип, көтөрүлүштү басышты. Амурсана Россияга качып барып, тифтен каза тапты. Цяньлундун буйругу менен джунгар калкынын 85 пайызы кыргынга учурап, өлкө толугу менен элсиз калды.
Кашгарда (Чыгыш Түркстан) цин бийлиги жергиликтүү диний агымдардын арасындагы талашты пайдаланды. Ал «ак тоолук» ходжолорго таянып бийликке жетти. Бирок Бурхан-эд-Дин жана Хан-Ходжа аттуу бир туугандар Цин үстөмдүгүнө каршы чыкты. Генерал Чжао Хуэй жетектеген цин аскерлери бир нече шаарды курчоодо кармашкан, бирок катуу каршылыкка дуушар болушкан. Акыры 1759-жылы чоң кол жана жергиликтүү феодалдардын сатылуусу аркылуу каршылык басылган. Бир туугандар өлтүрүлүп, Кашгария толугу менен Цин империясынын курамына кирди.
Ошентип, 1750-жылдардын аягына карата Цяньлун өзүнүн улуу завоеваниелерин аяктап, империянын чек арасын кеңейтип, аны дүйнөдөгү эң кубаттуу мамлекеттердин бири кылды.
Кеңири аймактарды багынткан соң, император Цяньлун алардын башкарылышына көңүл бурду. Жаңы аймактарда ал катуу борбордук көзөмөл орнотту.
Кашгария менен Джунгария биригип «Синьцзян» («Жаңы чек») деп аталып, саясий айыпкерлерди сүргүнгө жөнөтүүчү аймакка айланды. Бул жерде бийлик манжур чиновниктеринин жана жергиликтүү мусулман бектеринин ортосунда бөлүштүрүлдү. Алар цин башкы башкаруучусуна баш ийишчү. Мындай система Цин бийлигине элиталык катмар аркылуу башкарууга жана калкты көзөмөлдөөгө шарт түздү.
Джунгариядагы элсизденүүнү көрүп, Цяньлун ал жакка манжур, кытай жана монгол аскерлерин, ошондой эле Манжуриядан солон жана даур элдерин көчүрө баштады. 1764-жылы Или өрөөнүнө миңдеген сибо уруусу көчүрүлдү. Көчмөндөр жана туткун уйгурлар үчүн аскердик-дыйкандык конуштар түзүлдү. 1771-жылы Россиядан кайтып келген торгоуттордун бир бөлүгү да Джунгарияга отурукташты, бирок аймак көпкө чейин элсиз бойдон калды.
Монголияда Цяньлун княздыктардын санын 74төн 82ге көбөйтүп, бөлүнүүнү күчөттү. Ал аскердик көзөмөлдү күчөтүү үчүн жаңы манжур наместниктерин дайындады. Буддизм аркылуу монгол хандарынын күчтөнүшүнөн кооптонуп, ал Богдо-гэгэнди (монгол буддисттеринин башчысы) Халха тектүү үй-бүлөлөрдөн эмес, Тибеттен гана тандоо керек деген буйрук чыгарды. Бул императордун бийлигин бекемдеген, бирок Монголияда феодалдык бөлүнүүнү ого бетер күчөткөн чара болду.
XVIII кылымдын ортосунда Цин империясы өз күчүнүн туу чокусуна жетип, изоляционисттик саясатка өттү. Мин династиясынын тагдырын кайталабоо үчүн Цяньлун чет элдиктерге катуу көзөмөл орнотту. 1757-жылы чет элдик соодага бир гана Гуанчжоу порту ачылды. Чет элдиктерге кытай тилин үйрөнүүгө тыюу салынды, ал эми аларга тил үйрөткөн кытайлар өлүм жазасына тартылчу.
Ошол эле маалда Цяньлун «адабий инквизиция» деп аталган идеологиялык көзөмөл орнотту. Цензуранын катуу эрежелери киргизилип, манжур башкаруучуларын сындаган же кочевниктерге каршы согуштар жөнүндө жазган китептер тыюу салынды. 1774–1784-жылдары 2,5 миңден ашык басылма толук же жарым-жартылай жок кылынды, дээрлик 14 миң китеп өрттөлдү. Мындай китептерди сактаган адамдар өлүм жазасына тартылчу. Бул саясат кытай илимине жана маданиятына чоң зыян келтирди.
Ошол эле учурда император миңдеген окумуштууларды тарткан ири маданий долбоорлорду уюштурду. Алар «Сыку цюаньшу» сыяктуу энциклопедияларды түзүшкөн. Бул иш көптөгөн тексттерди сактап калганы менен, катуу цензура жана бурмалоолор менен коштолгон.
Цяньлун ички көйгөйлөргө карабай, агрессивдүү тышкы саясатты улантты. Өзүнүн күчүнө ишенүү аны түштүк тараптагы согуштарга түрткү берди.
Ал Мьянмага эки жолу чабуул койгон, бирок экөө тең жеңилүү менен аяктады. Мьянман аскерлери цин колдорун талкалап, алардын башчысы өзүн-өзү асып өлгөн. 1769-жылы Мьянма Сиам менен согуш баштаганда гана тынчтык келишими түзүлдү. Ошентсе да, Цяньлун Мьянма Цинге «таабынуусун символдук түрдө мойнуна алды» деп жарыялап, өз аброюн сактап калды.
Аннан качкан Вьетнам императору жардам сураганда, Цяньлун 200 миң аскер жөнөттү. Башында циндер бир нече жеңишке жетип, борборду басып алышты. Бирок вьетнамдык жетекчи Нгуен Хюэ элди тез эле жыйнап, цин аскерлерин талкалады. Алардын дээрлик баары кырылып, башчысы качып кетти. Цяньлун Нгуен Хюэни Вьетнамдын мыйзамдуу башкаруучусу катары таанууга мажбур болду.
Бул жеңилүүлөр империянын сырткы күчү менен ички алсыздыгынын айырмасын көрсөттү. 1770-жылдардан тарта коррупция, салык зомбулугу жана социалдык чыңалуу өсө баштады. Калктын саны айыл чарба жерлерине караганда ылдамыраак көбөйүп, дыйкандарды жакырчылыкка түрттү.
Цяньлун тушунда улуттук жана диний дискриминация күчөдү. «Сегиз желек» тутумуна кирбеген кытайлар жогорку мамлекеттик кызматтарга дайындала алган жок. Мусулмандарга жарандык кызмат аткарууга тыюу салынды, ал эми түштүк-батыштагы улут өкүлдөрү таптакыр мамлекеттик кызматка алынган эмес.
Цяньлун расмий түрдө дин эркиндигин жарыялаганы менен, иш жүзүндө конфуцийчиликти артык көрүп, башка диндерди чектеди. Ал мусулман мечиттеринин курулушун жана Меккеге ажылык сапарларды тыюу менен диний эркиндикти кыскартты. Цин бийлиги этностор ортосундагы кастыкты атайылап козгоп, кытайларды мусулмандарга жана монголдорго каршы койгон.
Император карыган сайын мамлекетти башкаруу анын жаш фаворити манжур Хэшэңдин колуна өтө баштады. Ал сарайдын сакчысы болуп иштеп жүрүп, тез эле мамлекеттин эң күчтүү адамына айланды. 1776-жылы Дворцовое башкармалыкты, 1786-жылы канцлерликти жетектеди. 1790-жылы уулу императордун кызына үйлөнгөндөн кийин анын бийлиги абсолюттук деңгээлге жетти. Кээде ал бир учурда жыйырмадай жогорку кызматты ээлечү, ал эми пара жана казынаны уурдоо жолу менен топтогон байлыгы империянын бир нече жылдык бюджети менен тең болгон.
Хэшэнь туугандары менен кошо коррупциялык топ түзүп, мамлекеттик аппаратты толук бузду. Ар кандай деңгээлдеги чиновниктер ага окшошуп, паракордук жана кызмат сатуу кадимки көрүнүшкө айланды. Картаң император болсо акырындап мамлекет ишинен алыстап бара жатты.
1788-жылы непалдык гуркхалар Тибетке басып киришти. Цяньлун буга жооп кылып, тууганы Фуканъань башында турган аскер жөнөттү. Цин аскерлери гуркхаларды кууп чыгып, Катмандуга чейин жетишти. 1792-жылкы келишим боюнча Непал Цин империясына дань төлөөчү болуп, талап-тондолгон мүлктү кайтарып берүүгө милдеттенди. Бул согуш Цин казнасына 6 миллион лянга түшсө да, Тибеттеги манжур таасирин бекемдеди. Цин наместниктери Тибеттин финансысын жана чиновниктерин көзөмөлдөөгө укук алышты. Англиянын таасиринен коркуп, Цин бийлиги Тибетти толук изоляцияга алды.
XVIII кылымдын аягында Англиянын экономикалык жана колониялык экспансиясы Кытайдын изоляционисттик саясатына туш келди. Англия өкмөтү кытай базарларын ачуу максатында 1792-жылы Пекинге Жорж Маккартни баштаган элчилик жөнөттү.
1793-жылы Маккартни императордун кабыл алуусуна «алыскы варвар мамлекетинин элчиси» катары чакырылды. Цяньлун жана Хэшэнь англиялыктардын бардык сунуштарын жаңы портторду ачуу, дипломатиялык өкүлчүлүк түзүү сыяктуу четке какты. Натыйжада Маккартни миссиясы толук ийгиликсиз аяктады. Цин империясы өзүн дүйнөнүн борбору деп эсептеп, дүйнөлүк күчтөрдүн тең салмактуулугунун өзгөрүп жатканын түшүнгөн жок.
Бир кылым ичинде манжур башкаруусунда калктын саны үч эсе өстү, ал эми айдоо жерлер болгону эки эсе көбөйдү. Бул тамак-аш тартыштыгын жана элдин жакырчылыгын күчөттү. Он миңдеген дыйкандар жана жумушсуздар социалдык жарылуунун негизине айланышты. Антиманжур маанай күчөп, улуттук-боштондук кыймылдар коомдук нааразычылык менен айкалыша баштады.
Ушул шартта жашыруун коомдордун (хуэйдан) ролу өстү. Алардын ичинен эң белгилүүсү «Ак лотос» коомунун кыймылы эле. Катаал куугунтукка карабай, алардын ишмердүүлүгү кеңейе берди.
1774-жылы Шаньдун провинциясында «Ак күн» сектасы көтөрүлүш чыгарып, кандуу салгылаштардан кийин гана басылган.
1786-жылы Чжили провинциясында «Сегиз триграмма» сектасы көтөрүлүшкө чыкты, бирок ал да катаал жазалоолор менен токтотулду.
1787-жылы Тайванда «Асман менен Жер коомунун» жетекчилиги астында чоң көтөрүлүш болду. Алар Мин династиясын кайра жандандырабыз деп жарыялап, аралдын батыш бөлүгүнүн дээрлик баарын ээлешти. Көтөрүлүштү басуу үчүн 100 миң аскер жөнөтүлдү. 1788-жылы гана негизги күчтөр талкаланды.
Цяньлундун тушундагы акыркы чоң баш аламандыктардын бири 1795-жылы Гуйчжоу жана Хунань провинцияларындагы мяо элинин көтөрүлүшү болду. Алар жерлеринин тартып алынышына жана чиновниктердин зомбулугуна каршы чыгып, чоң аймакты цин бийлигинен бошотушкан. Өкмөт ири аскер жөнөтүп, кансыз салгылаштардан кийин гана 1797-жылга карата көтөрүлүштү баса алды. Бирок анын негизги себептери чечилген жок.
1796-жылдын февралында, 85 жашында, император Цяньлун тактан өз ыктыяры менен баш тартты ал чоң атасы Кансиден узак жашагысы келген эмес. Трон анын он бешинчи уулу Юнъянга берилди. Бирок Цяньлун реалдуу бийликтен кол үзгөн жок мамлекетти мурдагыдай эле Хэшэнь башкара берди. Хэшэньдин үстөмдүгү Цяньлун каза болгондон кийин гана токтоду.
Цяньлун 1799-жылы 87 жашында дүйнөдөн кайтты. Ал артында сырткы жагынан кубаттуу, бирок ичинен чирип бараткан мамлекетти калтырды. Цин империясы «алтын доорунан» чыгып, узакка созулган стагнация мезгилине кирди.
