Траян Римден тышта төрөлгөн алгачкы рим императору болгон. Анын үй-бүлөсү, Ульпийлер уруусу, Испаниядагы Италика шаарынан чыккан. Атасы Марк Ульпий Траян Улуу өз уруусунда сенатор даражасына жеткен алгачкы киши болгон. Ал Корбулон жана Веспасиан сыяктуу улуу кол башчылардын алдында кызмат өтөп, эң сонун аскердик карьера жасаган. Өзүнүн эмгеги үчүн ал консул наамына татыктуу болуп, өлгөндөн кийин кудайлаштырылган. Траяндын энеси Марция да атактуу уруудан чыккан.
Траян б.з. 53-жылдын 15-сентябрында төрөлгөн. Ал өзүнүн кызматтык жолун 74-жылы баштап, бир катар административдик жана аскердик кызматтарды аркалаган. Ал Сирияда жана Германияда аскер трибуну болуп кызмат өтөгөн, кийин квестор жана претор болгон. 87-жылы ал Испаниядагы VII Парный легионунун легаты болуп дайындалып, 89-жылы Сатурниндин көтөрүлүшүн басууга катышкан. Бул үчүн ал 91-жылы консул даражасын алган.
96-жылы Домициан өлтүрүлгөндөн кийин, тактыга улгайган сенатор Нерва чыкты. Бирок анын абалы аскер менен преториан гвардиясынын нааразычылыгынан улам туруксуз болгон, анткени алар Домицианга берилүүчү эле. 97-жылдын октябрында преторианецтер көтөрүлүш жасап, Домициандын өлтүрүүчүлөрүн жазалоону талап кылышты. Өзүнүн алсыз абалын түшүнгөн Нерва акылдуу чечим кабыл алып, аларга өлтүрүүчүлөрдү жазалоого уруксат берди.
Ошол учурда Сенатта бийлик үчүн күрөшкөн эки фракция бар эле: бирөөлөр Сириянын башкаруучусун колдосо, экинчилер Траянды колдогон. Нерва өзүнө күчтүү мураскер керек экенин түшүнүп, мураскер тандоонун жаңы системасын ойлоп тапты, ага ылайык, император өзүнүн мураскерин кан-жыныс туугандыгы боюнча эмес, жеке сапаттары боюнча тандашы керек болчу.
Нерва ошол учурда Жогорку Германиянын башкаруучусу болгон жана свевдерге каршы жортуулду ийгиликтүү аяктаган Траянды тандады. 97-жылдын сентябрында Траян Нерва тарабынан асырап алынып, император наамын алып, чыныгы кош башкаруучу болду. Нерва 98-жылдын 25-январында каза болду. Траян дароо Римге кайтып келбестен, Германияда чек араны бекемдөөдө калды. Ал Римге салтанаттуу түрдө 99-жылдын сентябрында кирди.
Тактыга отурган соң, Траян Дунай чек арасын дакийлердин жортуулдарынан биротоло коргоо үчүн дакий кампаниясына даярдык баштады. Дакийлердин падышасы Децебал баш болгон эл Римге чоң коркунуч туудуруп жаткан. Траян 12 легиондон жана 78 жардамчы когорттон турган, болжол менен 200 миң аскерден турган чоң армия жыйнады.
101-жылдын март айында римдик армия Дунай дарыясынан понтон көпүрө аркылуу өттү. Дакийлер катуу каршылык көрсөтүштү. Сентябрь айында Тапах деген жерде кан төгүлгөн чоң салгылашуу болду. Децебал тынчтык сураганы менен, Траян анын өтүнүчүн четке какты да, Дунайдын түштүк тарабындагы чептерге жардамга жөнөдү. Ал Адамклисси жанындагы салгылашууда жеңишке жетти, бирок чоң жоготуулар менен. Ошого карабастан, римдиктер дакийлерди тоолорго сүрүп чыгарышты.
102-жылдын аягында Траян катуу шарттар менен тынчтык келишимине макул болду. Ошол эле учурда ал Дунай үстүнөн зор таш көпүрө курууну буйруду, бул кийинки согуштарда аскерлерди тез өткөрүүгө мүмкүнчүлүк бермек.
Экинчи дакий кампаниясы 105-жылдын 4-июнунда башталды. Римдиктер Дакияга кайра киришип, 106-жылдын жай башында дакийлердин борбору Сармизегетузаны курчоого алышты. Римдиктер шаарды суу менен камсыз кылган суу түтүктөрүн кыйратып, андан кийин шаарды басып алышты. Дакийлер шаарды өздөрү өрттөп жиберишти, ал эми ак сөөктөрдүн көбү өзүн өлтүрдү. Децебал качып кетти, бирок кармалып, өз өмүрүн кыйды. Анын башы жана колу Римге жөнөтүлдү.
106-жылдын жай айларына карата Дакия Рим провинциясына айланды. Анын аймагында жаңы борбор Ульпия Траяна жана бир нече колониялар негизделди. Бул жердин байлыктары, өзгөчө алтын кендери, көптөгөн отурукташкандарды өзүнө тартты. Дакий жортуулдарында Траян көптөгөн таланттуу кол башчыларды ачты. 107-жылы ал триумф өткөрдү. Оюндар 123 күнгө созулуп, согуштук олжолор Рим казынасын байытты.
Дакияны багынткан соң Траян өзүнүн тышкы саясатын чыгышка бурду, анткени Рим бул тараптан дагы кеңейүүгө мүмкүн болчу. Дакия багынгандан кийин ал акыркы падышасы каза болгон Набатей падышалыгын аннексиялады. 107-жылдын башында Авл Корнелий Пальма Фронтониан баштаган римдик аскерлер Аравиянын борбору Петраны басып алып, анын аймагында Каменистая Аравия деген жаңы провинция түзүлдү.
Жаңы провинцияны бекемдөө үчүн Траян түштүктөн түндүккө чейин созулган жана империянын чыгыш чек арасын аныктаган via Nova Traiana жолун курдурду. Бул жол инженердик керемет катары эсептелген.
113-жылы парфия падышасы Хосрой менен сүйлөшүүлөр ийгиликсиз аяктаган соң, Траян чоң согушка даярдык көрө баштады. Ал 11 легиондон турган чоң армия жыйнады. 114-жылы ал Антиохияга келип, андан кийин Рим менен Парфиянын ортосундагы буфер мамлекет болгон Арменияга жортуул баштады.
Траян Армян тоолорун тез эле басып алып, Армения менен Каппадокиянын бир бөлүгүн аннексиялап, Армения деген жаңы провинция түздү. 115-жылы ал Түндүк-Батыш Месопотамияга чабуул койду. Жергиликтүү башкаруучулар дээрлик каршылык көрсөтүшкөн жок. Ошол эле жылдын аягында Месопотамия да Рим провинциясы болуп жарыяланды.
116-жылдын жаз айларында римдик армиялар Евфрат жана Тигр дарыялары аркылуу жылып, парфиялыктардын борбору Ктесифонду оңой эле басып алышты. Траян чоң ийгиликке жетти — жаңы Ассирия провинциясын түзүп, Перс булуңуна чейин барды. Уламыш боюнча, ал Индияга бараткан кемени көргөндө: «Эгер жашыраак болгондо, эч шексиз Индиге жөнөмөкмүн» деп айткан имиш.
Бирок 115-жылы арт жакта Киренаикада, Кипрде жана Александрияда иудей көтөрүлүштөрү тутанып, римдик аскерлерди кыйналышка алып келди. 116-жылы парфиялыктар менен иудейлер партизандык согуш баштап, Армения жана Месопотамияны камтыды. Траян абалды күч менен гана көзөмөлдөй алды. Ал кол башчысы Лузий Квиетти жиберип, Селевкия жана Эдесса шаарларын басып, өрттөттү. Бирок башка фронтто римдиктер жеңилип, Траян сүйлөшүүгө аргасыз болду.
Ички иштерде Траян өзүнүн мураскери Нерванын жолун улантты. Ал консул болуп тогуз жолу шайланган, бирок көбүнчө бул кызматты досторуна берип турган. Ал Сенатка чыгыш провинцияларынан жаңы мүчөлөрдү кошуп, «императордун кадырын кемсинтүү» деген айыптоолорду жойду.
Траян алиментардык системаны кеңейтип, Нерванын ишин улантты. Ал жергиликтүү фонддорду түзүп, жакыр үй-бүлөлөрдүн балдарына ай сайын жөлөкпул төлөп турууну уюштурду. Ошондой эле сенаторлорду өз байлыктарынын бир бөлүгүн Италиядагы чарбачылыкка салууга милдеттендирди, бул Италияны дан импортунан азыраак көз каранды кылды.
Дакий жортуулдарынан түшкөн алтын менен күмүш Рим казынасын абдан байытты. Траян 106-жыл үчүн бардык салыктарды жокко чыгарып, ар бир жаранга 650 денарий тараткан.
Траян чоң курулуш программасын баштаган. Архитектор Аполлодор Дамаскийдин жетекчилиги менен Форум, Траян базары жана атактуу Траян колоннасы курулган, анда дакий согуштарынан көрүнүштөр сүрөттөлгөн. Ал ошондой эле Траян акведугун жана Остиядагы алты бурчтуу жаңы портту курдурган, бул Римди азык-түлүк менен камсыздоону жакшырткан. Анын курулуш ишмердиги ушунчалык чоң болгондуктан, айрым курулуштар мисалы, Испаниядагы Таг дарыясына салынган көпүрө азыркыга чейин сакталган.
Траяндын алгачкы христиандар менен мамилеси татаал, бирок прагматикалык болгон. Бул анын Вифиниянын башкаруучусу Плиний Младший менен кат алышуусунда жакшы көрүнөт. Ошол учурда христиан жамааттары (экклезиялар) расмий каттоодон өтпөгөндүктөн, мыйзамсыз деп эсептелген.
Плинийден христиандарды эмне кылуу керектиги тууралуу суроо түшкөндө, Траян жооп берип: аларды атайын издөөнүн кереги жок, ал эми анонимдүү доноолорду көңүлгө албоо керек деген. Бирок эгер кимдир бирөөнүн христиан экени далилденсе жана ал рим кудайларына табынуудан баш тартса, жазаланууга тийиш, эгер табынса — кечирилиши керек. Бул саясат ошол доор үчүн салыштырмалуу жумшак болгон.
Орто кылымдарда уламыш пайда болгон: Папа Григорий Улуу Траяндын адилеттүүлүгүнө суктанып, анын жаны үчүн сыйынып, Кудай ага Траяндын жаны тозоктон куткарылганын көрсөткөн имиш.
Өзүнүн башкаруусунун акырында Траян Месопотамиядагы Хатра чебин курчоо учурунда ооруп калды. Айрымдар аны ууланган деп шектешкен. Ал курчоону токтотуп, аскердин башкаруусун тууганы Адрианга өткөрүп берип, Римге кайтып келе жатып, 117-жылдын 9-августунда Селинунт шаарында каза болду. Анын күлү Римге жеткирилип, Триумфалдык колоннасынын түбүнө коюлган.
Тацит Траяндын башкаруу мезгилин «эң бактылуу доор» деп атаган, ал эми кийинки императорлорго «Августтан бактылуураак жана Траяндан жакшыраак бол» деген каалоо айтылган.
Траян дакийлерди жеңип, чыгыш чек араларын кеңейткен, жаңы жолдорду курган улуу кол башчы болгон. Ошондой эле ал мыкты администратор катары Римди азык-түлүк менен камсыздоо системасын жакшырткан жана коомдук коопсуздукту камсыздаган.
Траян бою узун, денеси чың адам болгон. Ал аң уулоону, сүзүүнү жана спортту жакшы көргөн. Ал жөнөкөй жана элге жакын, досторун үйүнө барып көрүп турган, жөнөкөй адамдар менен да сүйлөшүүдөн тартынган эмес. Айтышлар боюнча, бир жолу ал жортуулга аттанып жатып, нааразы болгон аялдын арызын угуу үчүн сотко кайра кайтып келген.
Дион Кассий жазгандай, Траян адилет, кайраттуу жана жөнөкөй адам болгон. Ал эч кимге кызганчаактык кылган эмес жана адилетсиз өлтүрүүлөргө жол бербеген. Ал акчаны элге жана коомдук курулуштарга аябастан жумшаган. Ал шарапка жана жаш жигиттерге жакын болгонун айтышкан, бирок бул анын акылдуулугуна жана башкаруусуна тоскоол болгон эмес.
Аврелий Виктор анын адилеттүүлүгүн жана досторуна берилгендигин белгилеген. Траян префектине кылыч берип жатып, мындай деген: «Бул куралды менин коргоом үчүн колдонуң, эгер мен туура иш кылсам, мени корго, эгер туура эмес болсо — мага каршы колдоно бер». Ал майрамда ичкенден кийин берилген буйруктарды аткарууга тыюу салган, анткени мас адам туура чечим чыгара албайт деп эсептеген.
