1803-жылдын май айында Амьен тынчтык келишиминин мөөнөтү аяктагандан кийин, Улуу Британия менен Франция кайрадан согуштук абалга келишти. Наполеон Бонапарт, өзүнүн башкы душманы болгон Англияны талкалоо максатында, Британ аралдарына ири басып кирүү операциясын пландаган. 1805-жылы анын армиясы Европадагы эң күчтүү кургактагы күч болуп турган, бирок деңизде Британиянын аскер-деңиз флоту абсолюттук үстөмдүккө ээ эле. Англия француз жээгине деңиз блокадасын киргизип, Франциянын соодасын жана флотунун аракетин олуттуу чектеп турган.
Франциянын негизги флоттук күчтөрү Брест жана Тулон портторунда жайгашкан, ал эми кичирээк эскадрылар Атлантика жээгиндеги башка порттордо турган. Бирок Улуу француз революциясынан кийин флот кыйла алсырап калган эң тажрыйбалуу дворян офицерлердин көбү өлтүрүлгөн же кызматтан алынган. Ошондуктан Наполеон флотту башкарууну Пьер-Шарль Вильнёвгө тапшырган.
1804-жылдын аягында Испания, Британиянын кемелери испан фрегаттарына кол салгандан кийин, Франциянын союздашына айланган. Ошентип, француз флоты Кадис жана Ферроль портторунда турган испан флотунун колдоосуна ээ болду.
Наполеон ошол маалда Булонь лагеринде чоң десант армиясын жана жүздөгөн баржаларды даярдап жаткан. Бирок бул кемелер британиялык оор артиллериялуу кемелерге каршы туруштук бере албайт эле. Ошондуктан 1805-жылдын март айында Наполеон Вильнёвгө англиялыктарды алаксытуу үчүн Кариб деңизине жүрүш жасоону буйруду. Бирок англиялыктар бул айла-амалды түшүнүп, блокададан баш тарткан жок. Вильнёв кайтып келе жатып, Финистерре мүйүшүнүн жанында англиялык эскадрага жолугуп калды жана 20-августта Кадиске баш калкалаган. Ал жерде анын кемелери британиялык блокадада калган.
17-сентябрда Наполеон Вильнёвгө жаңы буйрук жөнөтүп, флотту Неапольго жиберүүнү талап кылган бул үчүн флоттун британ блокадасын бузуп чыгышы керек эле.
21-октябрь 1805-жылы Вильнёв жетектеген франко-испан бириккен флоту Кадистен чыгып, түштүк тарап жөнөдү. Ошол эле учурда британиялык флоттун флагмандык кемеси «Виктори» үстүндө вице-адмирал Горацио Нельсон тарыхка кирген сигналды көтөрдү:
«Англия ар биринин өз милдетин аткарат деп күтөт.»
Вильнёв, өзүнүн адмиралынын эскертүүлөрүнөн баш тартып, флотун бир түз сызыкка тизди. Эртең мененки сааттарда союздаштардын сигнальчылары горизонттон англиялык кемелерди байкашты. Алгач Вильнёв артка кайтууну чечкен, бирок аба ырайы начар жана шамал алсыз болгондуктан, флот тартипсиз абалда калган.
Бул мүмкүнчүлүктү көргөн Нельсон салттуу «сызыктык согуш тактикасын» четке кагып, өз флотун эки колоннага бөлдү. Сол канатты өзү «Виктори» менен баштап, оң канатты контр-адмирал Катберт Коллингвуд «Ройял Соверин» кемеси менен жетектеди. Максат душмандын түз сызыгын эки жерден бузуп өтүп, хаос жаратуу болчу.
Саат 11 чамасында биринчи залп угулду салгылаш башталды. Испандардын «Санта-Ана» кемеси «Ройял Соверинге» биринчи болуп ок атты. Англиялыктар душманга тикелей жакындап бара жатып, бир нече мүнөт жооп бере албай турушкан.
Биринчи болуп «Ройял Соверин» душмандын сызыгын бузуп өттү. Ал испандардын «Санта-Ана» жана француздардын «Фугё» кемелеринин ортосуна кирип, жыйырма мүнөт жалгыз согушту. 45 мүнөттөн кийин Нельсондун «Виктори» кемеси душмандын линиясын кайра бузуп, француз флагманы «Бюсантор» жана «Редутабль» кемелеринин ортосуна кирди.
Нельсон, өзүнүн расмий формасында, кол алдында турган жоокерлерди шыктантып турган. «Виктори» эки борттон тең үзгүлтүксүз ок чыгарып, душмандын артиллериясын талкалап жатты. Союздаштардын арасында башаламандык күчөдү — адмирал Дюмануар башында турган авангард Нельсондун сигналдарына баш ийбей, Кадиске жөнөп кетти.
Көп өтпөй «Виктори» менен «Редутабль» бетме-бет кагылышып, жекеме-жеке абордаждык салгылашка айланды. Ошол учурда «Редутабль» кемесинин мачтасынан снайпер Нельсонго ок тийгизди. Пуля анын ийнинен өтүп, жүлүнүнө жабышкан. Смертельдүү жараат алган адмиралды лазаретке алып кетишти, бирок ал дагы деле салгылаштын жүрүшүн сурап турду.
Саат экилерде «Бюсантор» багынып, Вильнёв колго түшкөн. Ошол маалда союздаштардын 12 кемеси талкаланган же басып алынган болчу. Нельсондун акыркы сөздөрүн капитан Харди уккан: «Милорд, бул күн сиздики!»
Бирок салгылаш толук бүтө элек эле. Ар бир капитан өз алдынча согушуп, айрыкча арьергарддагы испан адмиралы Федерико Гравина өзгөчө баатырдык көрсөткөн. Ал көп жарадар болуп, кийин каза болгон, бирок бир нече кемесин туткундан сактап калган.
Саат 16:30да Нельсон көз жумду. Согуш дагы бир саат уланды. Кечкисин бороон башталды.
22-октябрда бороон бүт күн уланып, жаракат алган көптөгөн кемелер чөгүп кетти. Англиялыктар айрым олжолорун, анын ичинде «Сантиссима Тринидадды», жоготушту.
23-октябрда Гравина айрым кемелерин оңдоп, англиялыктар басып алган кеме «Святая Ана» үчүн күрөштү. Ал кайра испан желегин көтөрүп, Кадиске жетип барды.
Трафальгар салгылашы француз-испан флотунун толук талкаланышы менен аяктаган. Союздаштар 18 кемесинен жана 15 миң кишисинен айрылышкан. Англиялыктар бир да кемесин жоготпой, болгону 2 миң адамын курмандыкка беришкен.
Бул жеңиштин стратегиялык мааниси зор болду. Франция жана Испания биротоло деңиз үстөмдүгүнөн ажырады. Наполеон Англияга кол салуу планын жана башка деңиз операцияларын токтотууга аргасыз болду. Британия «деңиздердин ханыша мамлекети» деген наамды биротоло бекемдеп, аны Экинчи дүйнөлүк согушка чейин сактап калды.
Поражение айрыкча Испанияга оор сокку болду флотунун жоголушу анын Америкадагы колониялары менен байланышын үзүп, алардын боштондук үчүн күрөшүн тездетти. Испан тарыхында Трафальгар улуттук трагедия катары эскерилет.
Нельсон болсо, тирүү кезинде талаштуу фигура болгон менен, өлгөндөн кийин Британиянын улуттук баатырына айланды. Анын сөөгү Вестминстер аббаттыгында салтанат менен коюлуп, Лондондогу Трафальгар аянтындагы колонна анын түбөлүк даңкынын символуна айланган.
Ошондон тарта Трафальгар күнү Улуу Британияда жыл сайын белгиленип, өлкө тарыхындагы эң даңктуу беттердин бири катары майрамдалат.
