
Токугава Иэёси улуу жана узак убакыт бийлик жүргүзгөн он биринчи сёгун Токугава Иэнаринин экинчи уулу болуп төрөлгөн. Анын доору (1787–1837) сыртынан көрктүү жана салтанаттуу болгону менен, мамлекеттик аппараттын ички терең бузулушу менен мүнөздөлгөн. Иэёсинин тагдыры анын теги менен эле алдын ала аныкталган: 1837-жылдын апрелинде ал салтанаттуу кырдаалда расмий түрдө Япониянын жаңы сёгуну деп жарыяланган. Бирок бул наам узак убакыт бою жөн гана формалдуулук бойдон калган. Анын атасы Иэнари расмий түрдө тактан кеткенден кийин да «огосё» (отставкадагы сёгун) макамын сактап, өз сарайынан мамлекеттик башкаруунун бардык жиптерин колунда кармап турган.

Иэёсинин чыныгы башкаруусу 1841-жылы, атасы каза болгондон кийин гана башталган. Ошол кезде жаңы өкүмдарга саясий эрк гана эмес, эң жөнөкөй тажрыйба да жетишпей турган. Жеке ырахаттарга жана гарем интригаларына берилип кеткен Иэнари мураскорун бийликтин оор жүгүнө даярдоого таптакыр көңүл бурган эмес. Натыйжада Иэёси тарыхта «“Мейли, ошондой болсун” деген сёгун» деген ат менен калган. Бул ачуу шылдың лакап анын чиновниктердин баяндамаларына, кеңешчилердин сунуштарына же мамлекеттик маанидеги оор суроолорго дайыма эле бир кайдыгер сөз менен жооп берген адатынан улам чыккан: «Мейли, ошондой болсун». Ал жоопкерчиликти өз мойнуна алгандан көрө, башкаларга өткөрүп берүүнү туура көрчү, бул болсо дымактуу реформаторлордун көтөрүлүшүнө эң ыңгайлуу шарт түзгөн.
Өлкөнүн терең кризисте турганын түшүнгөн Иэёси мамлекеттик иштерди энергиялуу жана катаал саясатчы Мидзуно Тадакуниге (1794–1851) ишенип тапшырган. Улук мамлекеттик кеңешчилердин (родзю) башчысы болгон Мидзуно тарыхка Тэмпо жылдарындагы реформалар (1841–1843) деген ат менен кирген ири өзгөртүүлөрдү баштаган. Бул реформалар жаңычыл болгон эмес; тескерисинче, алар убакытты артка буруп, өткөндүн идеалдаштырылган үлгүлөрүнө — Кёхо жана Кансэй реформаларына таянуу аракети болгон.
Өкмөттүн негизги максаты үстөмдүк кылуучу катмар катары самурайлардын солгундаган абалын бекемдөө эле. Мидзуно жана аны колдогон сёгун өлкөнү куткаруунун жолу эң катуу үнөмчүлүктө жана ата-бабалардын пуритандык адеп-ахлагына кайтууда деп ишенишкен. Ар кандай ысырапкорчулукка каршы катуу тыюулар киргизилген: кооз майрамдарга, кымбат кездемелерге, ал тургай тамеки тартууга да тыюу салынган. Ошол эле учурда цензура күчөтүлгөн: бийликтин көз карашында элдин адебин бузушу же бакуфунун аброюна доо кетириши мүмкүн болгон китептер менен театр коюлмалары ырайымсыз тыюу салынган.
Реформалардын эң курч багыты көпөс катмарынын өсүп жаткан экономикалык кубатына каршы күрөш болгон. XIX кылымдын ортосуна карата дал ушул катмар өлкөнүн каржысын иш жүзүндө өз колунда кармап калган эле. 1841-жылдын декабрында кабунакама — монополиялык соода гильдиялары менен бирикмелерин таркатуу жөнүндө радикалдуу жарлык чыккан. Өкмөт монополияларды жоюу соода эркиндигине алып келип, натыйжада негизги товарлардын баасы төмөндөйт деп үмүттөнгөн. Бирок натыйжа таптакыр тескери чыккан: калыптанып калган соода байланыштарынын бузулушу базарларда баш аламандыкты, жеткирүүлөрдүн үзгүлтүккө учурашын жана баалардын көзөмөлсүз өсүшүн жараткан.
1842-жылы экономикага болгон басым дагы күчөгөн: дүң соода бирикмелеринин бардык түрүнө тыюу салган жаңы жарлыктар чыккан. Мындан тышкары, өкмөт өзүнүн түз вассалдары — хатамото жана гокэниндердин карыз маселесин сүткорлор алдындагы карыздарынын пайыздарын мажбурлап жокко чыгаруу жолу менен чечүүгө аракет кылган. Бул чаралар соода катмарынын ачуулуу, бирок жашыруун каршылыгын пайда кылган. Көпөстөр бийликтин буйруктарын саботаж кыла баштап, товарларды жашырып, жасалма тартыштык жаратышкан.
Бул режимдин алсыздыгы өтө эле бат айкын болгон. 1843-жылдын сентябрына келгенде, сынга жана экономикалык кыйроонун кесепеттерине чыдай албай, Мидзуно Тадакуни кызматтан кетүүгө аргасыз болгон. Бакуфу бара-бара эң жек көрүндү болгон жарлыктарды жокко чыгара баштаган, бирок кабунакамага тыюунун толук жоюлушу 1851-жылы гана болгон. Тэмпо реформаларынын кыйрашы салттуу башкаруу ыкмалары мындан ары иштебей калганын, ал эми ишкер катмар сёгун өкмөтү эми жеңе албай турган күчкө айланганын көрсөткөн.
Кызыгы, борбордук өкмөттүн ийгиликсиздигинин фонунда айрым экономикалык жактан өнүккөн княздыктар (хандар) өз реформаларын ийгиликтүү жүргүзө алышкан. Ал жактарда өзгөрүүлөрдү төмөнкү самурай катмарынан чыккан жөндөмдүү адамдар жетектеп, алар кыйла ийкемдүү жана прагматикалык жол менен иш жүргүзүшкөн. Бул жагдай Иэёсинин консервативдүү ыкмаларга таянуусунун алсыздыгын дагы бир жолу көрсөтүп турган.
Токугава Иэёсинин өмүрүнүн жана башкаруусунун акыркы мезгили Япония тарыхындагы эң чоң тышкы саясий кризистин башталышы — коммодор Перринин «кара кемелеринин» келишине туш келген. Ден соолугу ансыз да начарлап турган сёгун бул силкинүүнү көтөрө алган эмес. 1853-жылдын 27-июлунда алтымыш жаштагы өкүмдар каза болуп, өлкөнү өтө чоң белгисиздик абалында жана жарандык согуштун босогосунда калтырган. Анын сөөгү Эдодогу (азыркы Токио) буддисттик Дзодзёдзи храмына коюлган, ал эми оор мурас менен бошоп бараткан казынаны анын уулу Токугава Иэсада кабыл алган. Иэсада атасы канчалык аракет кылып сактап калууга умтулган системанын акыркы кыйрашына күбө болмок.




