XII кылымдын башында Японияда эки кылым бою императордук үй-бүлө менен туурушуп, бийликте карманып келген Фудзивара асылзадалар үйүнүн фактык үстөмдүгү аяктады. Анын ордун жаңы саясий көрүнүш тактыдан баш тартып, монастырга кирсе да жарандык иштерге зор таасирин сактаган «экс-император-монастырлар» басты. Алардын коомдук тиреги провинциялык аскер башчылар жана Фудзиваранын чектен чыккан үстөмдүгүнө нааразы болгон борбордук асылзадалардын орто жана төмөнкү катмары болду.
Ушул маалда Тайра жана Минамото өңдүү эки күчтүү кландын кубаты тез өсө баштады. XI кылымда Минамото үйү, өзгөчө анын башчысы Минамото Ёринобу, императордук аскер да жеңе албаган губернатор Тайра Тадацунэнин көтөрүлүшүн басып, күчүн көрсөткөн. Бул Минамото кландарына чыгыш провинцияларында бекем орун алууга жол ачты. Кийин Ёринобунун уулу Ёриёси провинциялык жоокерлердин колдоосуна ээ болуу үчүн айностордун көтөрүлүшүн умтулуп чыгарып, аларды өзүнүн вассалдарына айлантууга жетишти — бул анын таасирин дагы да бекемдеди.
Бирок XII кылымдын башында абал өзгөрдү. Экс-император-монах Тоба Фудзивара менен күрөштү токтотуп, жаңы жеке ээликтерди (сёэн) кеңири тааный баштады. Бул анын өзүн өлкөнүн эң ири жер ээси кылып көрсөттү, бирок ошол эле учурда бийликтин децентрализациясына жана өзүнүн экономикалык базасына таянган феодал үйлөрдүн күчөшүнө түрткү берди. Дал ушул мезгилде экс-императорлор менен бекем байланыша алган Тайра үйү жер топтоодо чоң ийгиликке жетти, ал эми Минамото таасири тынымсыз төмөндөй берди.
1156-жылы Тобанын өлүмү бийлик үчүн ички күрөштү Хогэн башаламандыгын тутантты; 1159-жылы ага Хэйдзи башаламандыгы кошулду. Бул кагылыштарда чечүүчү ролду Тайра кланынын шыктанган лидери Тайра-но Киёмори ойноду. Натыйжада Фудзивара үйү экинчи планга сүрүлүп, Тайралар мамлекеттеги бардык негизги кызматтарды дээрлик монополдоштуруп алышты бул болсо сарай асылзадаларынын нааразылыгын күчөттү. 1180-жылга келгенде Тайра Киёмори Япониянын толук кандуу кожоюнуна айланып, экс-император Го-Сиракава анын эркине толук көз каранды болуп калды.
Жыйналган чыңалуу ачык кагылышууга айланды. 1180-жылы тактыга үч жаштагы Антоку отургузулду ал Киёморинин небереси болчу, бул Тайранын бийлигин мындан ары да бекемдеди. Го-Сиракаванын экинчи уулу, мураскер тандоодо эки ирет четтетилген принц Мотихито буга чыдай албады. Ушул эле учурда Хэйдзи башаламандыгынан аман калган Минамото кланынын урматтуу карыясы Минамото Ёримаса принцке өз колдоосун сунуштады.
Тайра сүймөнчүктөгөн Ицукусима ыйык жайына император Антоку бара турган учурдан пайдаланып, принц Мотихито жашыруун прокламация чыгарып, Минамото менен Фудзивара кландарына көтөрүлүшкө чакырык таштады. Прокламациянын көчүрмөсү Хэйдзи башаламандыгында курман болгон Минамото Ёситомонун улуу уулу Минамото Ёритомого жетти. Бирок Ёритомонун этиятсыз айткан сөзүн Тайра тыңчылары угуп калып, жашыруун ойлор ачыкка чыкты.
Куугунтуктан качкан принц Мотихито Мии-дэра монастырына баш калкалады. Киёмори, жасалган тузактын тереңдигин баамдабай, принсти кармоону Ёримасага тапшырды. Ал болсо бардык көпүрөлөрдү өрттөп салгандай болуп, өз үйүн өрттөп, элүү чакты ишенимдүү адам менен Мотихитого кошулуп кетти. Көтөрүлүшчүлөр чыгыштагы жалпы баш көтөрүү башталганча чыдап турууну көздөп, жардам сурап Нарадагы Энряку-дзи жана Кофуку-дзи монастырларына чабармандарды жөнөтүштү. Бирок Киёмори буга чейин эле Энряку-дзинин монахтарын сатып алган эле.
Качкындар Кофуку-дзи тарапка жөнөштү, бирок жолдо Удзи дарыясынын жээгинде аларды Тайра самурайлары кууп жетишти. Минамото Ёримаса көпүрөнүн бир бөлүгүн бузуп салууга буйрук берди. Таң атканда көпүрө урандыларында кандуу салгылашуу башталды. Наранын монахтары келбей калды. Асикага Тадацунанын кошуну тапкырлык көрсөтүп, дарыяны башка жерден кечип өттү ошентип Тайра аскерлеринин баары Уджиден өтө алышты. Толук талкаланганын көргөн Минамото Ёримаса сэппуку жасады. Принц Мотихито да кууп жетилип, жебелердин жаанында мерт болду. Мерчеминен эрте башталган бул көтөрүлүш толук кыйроо менен аяктады, бирок ал чоң согушка от тутандырган учкунга айланды.
Уджидеги жеңилүүдөн кийин согушка Минамото Ёритомо тартылды. Ал 14 жашында Идзу жарым аралына сүргүнгө айдалган болчу; Киёморинин аны өлтүрүү жөнүндөгү буйругун угары менен ал биринчи болуп аракетке өттү. Тайранын кичине кошуну менен болгон кыскача кагылыштан соң Ёритомо Идзудан чыгып кетүүгө жетишти, анын кошууну тез өсө баштады. Бирок Исибасиямадагы тар өрөөндө анын чакан тобу Оба Кагэтиканын сан жагынан үстөм күчтөрү тарабынан дээрлик кыйратылды. Ёритомо Хаконэ токойлоруна жашынып, араң аман калды да, акыры Ава провинциясына деңиз аркылуу өтүп, ал жерде көптөгөн союздаштар кошулду.
Болгону бир ай ичинде Ёритомонун чакан тобу чоң аскерге айланды. Ал чакан рыбак кыштагы Камакурага туруктанып, аны өзүнүн ставкасына айлантты. 1180-жылдын ноябрында Тайра чыгышка жортуулга чыккан, бирок алардын тажрыйбасыз жана начар уюшулган аскери Фудзигава дарыясына жетпей эле урушсуз артка чегинди. Ёритомо муну асмандан берилген белги катары кабыл алып, душманды куубастан, чыгыш провинцияларындагы өз бийлигин бекемдөөгө киришти.
Андан кийинки эки жыл согуш ийгилик кезектешкен таризде жүрдү. 1181-жылы Тайра Нарадагы Кофуку-дзи менен Тодай-дзи монастырларын өрттөп, миңдеген монахтарды кырып жок кылды. Ушул эле жылы Тайра Киёмори да көз жумуп, өлөр алдында өз адамдарынан Ёритомодон өч алууну өктөдү. Ошол эле мезгилде өлкөнү катуу кургакчылык жана суу ташкындары каптап, эл кыргынга учурады; бул Тайра күчтөрүн катуу алсыратты, Камакура болсо табият кырсыктарынан дээрлик жапа чеккен жок. Көпчүлүк бул кырсыктарды монастырларды өрттөгөндүгү үчүн кудайдын жазасы деп түшүндү.
1182-жылы согушка Ёритомонун бир тууган агайын-тууганы Кисо Ёсинака активдүү аралашып, жайдын аягына чейин түндүк тарабынан Киотого жетти. Анын таасиринин өсүшүнөн чочуган Ёритомо ал тургай Ёсинакага чабуул жасоо үчүн аскер жиберген, бирок акыл калчоо жеңип, ачык кагылыш болбой калды.
Чечүүчү бурулуш 1183-жылы болду. Тайра Ёсинаканы талкалоо үчүн 100 миңге чейинки зор аскер топтоду. Бирок начар камсыздоо жана жапырт дезертирлик рухту пастатты. 1-июнга караган түнү Тайра аскери Курикара капчыгайында токтоп турган. Ёсинака тактикалык артыкчылыкты пайдаланып, жоого күйгөн факелдер байланган өгүздөрдү айдап жиберди бул Тайра катарында дүрбөлөң жана башаламандык жаратты. Ызы-чуу менен башаламандыкта Курикара капчыгайында Тайранын аскеринин көпчүлүгү кыргын болду. Бул Тайра үчүн алгачкы жана чечүүчү жеңилүү болуп, алардын акыркы кыйрашына жол ачты.
Курикарадагы жеңиш Ёсинакага Киотого жол ачты. 1183-жылдын 11-августунда буга чейин Тайра сатып алган Энряку-дзи монахтары Минамото аскери үчүн дарбазаларын ачты. Үч күндөн соң кландын жаңы башчысы Тайра Мунэмори жаш император Антоку жана императордук регалиялар менен кошо борбордон качып кетти. Экс-император Го-Сиракава Ёсинака коштогон шериктери менен Киотого кайтып келди.
Бирок Ёсинаканын жана дагы бир Минамото лидери Юкииэнин самурайлары борбордо басып алган шаардагыдай мамиле кылып, элдин нааразылыгын туудурду. Ёритомо иниси таасиринин өсүшүнөн чочуп, Камакурадан туруп эле ага ачык коркутууларды жибере баштады. 1184-жылдын февралында Ёритомо Киотого өзүнүн бир туугандары Минамото Ёсицунэ менен Минамото Нориёри жетектеген чоң аскер жөнөттү. Ёсинака талкаланып, качып баратып сэппуку жасоого аракет кылганда жебеден жарадар болуп, душман самурайлары тарабынан башы алынган.
Борбордон сүрүлгөн Тайра Внутреннее деңиз жээгинде бекемделди. Алардын негизги базалары Ити-но-тани (азыркы Кобэге жакын), Ясима (Сикоку аралында) жана Хикосима болчу. Тайра деңизде күчтүү болуп, өздөрүн коопсуз сезишти.
1184-жылдын мартында Минамото Ёсицунэ гениалдуу тактикалык айла-амал көрсөтүп, Ити-но-тани чебине чабуул койду. Ал чакан отряд менен тик жарларды айланып келип арткы тараптан сокку урду, ошол учурда негизги аскер маңдайдан кирди. Тоодон капилеттен урулган сокку Тайра үчүн толук талкалоо менен аяктады, бирок жаш император Ясимага качып кутулууга жетишти.
Чечүүчү салгылаш 1185-жылдын 15-апрелинде Дан-но-ура жээгиндеги деңизде орун алды. Бул маалга келгенде бир катар деңизчи самурайлар Минамото тарапка өтүп кеткендиктен, Ёсицунэнүн флоты Тайра флотунан кыйла күчтүү болуп калган. Салгылаш кызган чагында Тайранын командири Тагути Сигэёси капыстан Минамото тарапка өтүп, Ёсицунэге император турган кемени көрсөтүп берди. Ёсицунэ жаачыларга Тайра кемелеринин эскекчилерине ок жаадырууну буйруп, алардын кемелерин кыймылсыз калтырды.
Жеңилүү сөзсүз экенин түшүнгөн көптөгөн Тайра жоокерлери өз жанын кыйышты. Салгылаш кландын толук кыргынга учурашы менен бүттү. Тайра Мунэмори туткунга түшүп, Тайра Томомори кош кабат соот кийип, деңизге секирип, өзүн-өзү өлтүрдү. Жаш император Антоку да деңизде каза тапты. Дан-но-ура жанындагы салгылаш Тайра үйүнүн түпкү кыйроосун бекемдеди.
Минамото кландын жеңиши асылзадалардын кылымдык үстөмдүгүнө чек коюп, Японияда аскердик башкаруунун жаңы доорун ачты. Минамото Ёритомо Киотого көчүп барып эски системага сиңүүнү каалабай, өз бийлик борборун Камакурада түздү. 1192-жылы ал сэйи-тай-сёгун («варварларды басынтуучу башкы колбашчы») наамын кабыл алып, Япония тарыхындагы алгачкы сёгунатты негиздеди.
Бирок Ёритомонун шектенчээктиги жана паранойясы кайгылуу жыйынтыктарга алып келди. Ал өзүнө жеңиш алып берген гений бир тууганы Ёсицунэге «мыйзамдан тыш» макамын берип, аны куугунтуктоону баштады. Ёсицунэ 1189-жылы сэппуку жасаганга чейин бүт Япония боюнча аңдууга алынган. Кийинки жылдары Ёритомо башка бир туугандарын да жок кылды: Юкииэ 1186-жылы, Нориёри 1193-жылы өлтүрүлдү. Абсолюттук бийлигин чыңдап, Ёритомо 1199-жылы аттан жыгылып каза тапты. Ырас сөз боюнча, анын аты Ёсицунөнүн арбактан чочулап туйлап кеткен имиш.
