Тауекел хан Шыгай хан менен Яхшим-бигим Ханымдын уулу, XVI кылымдын акырында Казак хандыгынын тарыхындагы эң маанилүү инсандардын бири. Ал мыкты жоокер жана мамлекеттик ишмер гана эмес, жогорку билимдүү адам болгон: фарси тилин мыкты билген жана ыр жазган. Анын терең диндарлыгы «Накшбандия» суфий тартибинин мүчөсү болгону жана мусулман дин аалымдары менен тыгыз карым-катнашы аркылуу даана көрүнөт. Каттарында ал «каапырларга каршы күрөшүп жатканын» баса белгилеп, жалпы исламдык баалуулуктарга таянган союзду чакырган.
Тауекел биринчи жолу тарыхый булактарда атасы Шыгай хан башкарган учурда эскерилет. 1581-жылдын июль айында алар Шайбаниддер династиясынан болгон Абдулла хан IIнин ордосуна барышкан. Абдулла хан II Шыгай менен анын уулуна өзгөчө урмат көрсөтүп, Хожент жерлерин тартуулаган. Мурда айныгыс душман болуп келген казактардын Шайбаниддер менен ушул күтүлбөгөн союзу ошол доордогу маанилүү саясий окуялардын бири болду.
1582-жылдын башында Шыгай хан менен Тауекел Абдулла хан IIнин көтөрүлүшчү Баба султанга каршы жортуулуна катышты. Бул жортуул Шыгай хан үчүн акыркысы болду. Анын өлүмүнөн кийин хандык бийлик Тауекелге өттү. Баба султан ногойлорго качып барган, бирок Тауекел аны издештирип, өлтүрүп, башын Абдулла хан IIге жеткирген. Бул үчүн Тауекел Африкент вилайетин ыйгарым укук катары алган.
Тауекел хан Моголистандын чагатаи хандары менен союздаш мамилени колдоп турду. Анын өңдүү-түсү ушунчалык күчтүү болгондуктан, Турфан менен Чалыштагы тактынын кимге өтөрүн чечүүгө таасир эте алган.
Бирок Абдулла хан II менен союз узакка созулган жок. 1583-жылы жортуулдан кайтып келери менен Тауекел хан Абдулла хандын ийгиликсиз ниетине шек санап, аны таштап кеткен. Себеби толук белгисиз. Балким, Абдулла хан атаандаштарын Тауекелдин колу менен тазалап бүткөндөн кийин эми аны да четтетиши мүмкүн деп Тауекел кооптонгон. Мындан тышкары, Абдулла хан Туркстандагы төрт шаарды казактарга өткөрүп берүүнү убада кылганын аткарган эмес.
Ошондон кийин Тауекел Сырдарыя боюндагы шаарлар үчүн согушту баштады. 1586-жылы ал Ташкентти алуу аракетин жасап, Түркстан менен Самаркандды да коркуткан. Ташкандын ополчулуктарын жеңген менен, Шайбаниддердин негизги аскери менен бет келишкенде артка чегинүүгө мажбур болгон.
Тауекел хан Москва мамлекети менен активдүү дипломатиялык байланыш орнотту. 1594-жылы анын элчиси Кул-Мухаммед Москвага барып, орустар колго түшүргөн Тауекелдин жээнин бошотуу боюнча сүйлөшүү жүргүзгөн. Ошондой эле ал Шайбаниддерге каршы Сефевиддер менен союз түзүүгө да аракет жасаган.
Москва өз кезегинде Тауекелге бухарлыктарга жана Сибир ханы Кучумга каршы аскердик союз сунуш кылып, бирок шарт катары аларды алгач өзү талкалоону койгон. Тауекел бул талапка макул болгон эмес.
Тауекелдин доорунда айрым ойрот уруулары Казак хандыгына кошулду, ал эми анын бир тууганы Шах-Мухаммед айрым «калмактардын» үстүнөн башкаруучу болуп дайындалган бир катар тарыхчылардын пикиринде бул «калмактар» — каракалпактар болгон.
Тауекел хандын бийлигинин туу чокусу 1598-жылдагы Бухарага жортуул болду. Шайбаниддер мамлекетиндеги ич ара тирештерден пайдаланган ал жүз миңге чейинки аскер топтоп, Мавераннахрга бастырды. Ташкент, Самарканд жана башка шаарлар алынган соң, ал Самаркандда 20 миң аскер менен бир тууганы Есимди калтырды да, өзү 70 миң кол менен Бухарага карай жүрдү.
Бирок Бухараны заматта алуу мумкун болгон жок. Он бир күндүк курчоодон кийин шаардан жасалган чыгышта бухара аскери казак кошунун талкалап, Тауекел чегинүүгө мажбур калды. Бухара ханы Пирмухаммед II аны куугунтукка алып, катуу салгылаштарда Тауекел оор жарадар болуп, көп узабай Ташкентте каза болду.
Жеңилүүгө карабай, Тауекелдин жортуулу узак мөөнөттүү натыйжа берди. 1598–1599-жылдары казактар Мавераннахрда согушуп турган маалда, Сефевиддер Хорасандын дээрлик баарын ээлеп алышты. Тауекелдин аракетинде ийгилик болбой калганы менен, анын бир тууганы Есим хан күрөштү улантып, кийин Ташкент менен Түркстанды түпкү түрдө өз көзөмөлүнө өткөрүп алды.
