Темир (Баташта Тамерлан деп белгилүү; түрк тилдеринде «темир» – «жез-темир, бекем» дегенди билдирет) 1336-жылдын 9-апрелинде Кеш шаарына (азыркы Шахрисабз, Өзбекстан) жакын Хожа-Илгар кыштагында төрөлгөн. Ал түрктөшкөн монгол теги — Барлас уруусунан чыккан. Балалык чагы менен жаштыгы тоолордо өтүп, эрте жаштан аскерий өнөргө үйрөнгөн. Чыңгыз хандай эле ал да өзүнө берилген тарапкерлерден турган чакан кошуундун башчысы болуп көшөрө баштаган.
1347-жылы Чагатай улусу эки мамлекетке Мавераннахр жана Моголстанга бөлүнгөн.
1360-жылы Мавераннахрды могол ханы Туглук-Темир багынтат. Ушул маалда Темир Туглук-Темир тарабынан Кеш облусунун башкаруучусу болуп дайындалат. Бирок моголдор менен мамилеси тез арада начарлап, ал күчтүү эмир Хусейн менен биригүүгө мажбур болот. 1362-жылы Систандагы (Систан) салгылашта Темир бутунан оор жаракат алып, эки бармагынан ажырайт бул аны өмүр бою аксак кылып койгон. 1364-жылы моголдор куулгандан кийин Темир менен Хусейн Мавераннахрга кайтышат, бирок көп узабай мамилелери бузулат.
1370-жылы Темир Балхта эмир Хусейнди мурда-кийин кылып талкалап, аны туткунга алып, каза кылдырган. Балхта курултай (знаттардын жиыны) өткөрүлүп, Темир Туран мамлекетинин жогорку эмири болуп шайланат. Кан тектүү чингизид болбогондуктан, ал хан наамын кабыл алган эмес; бул наамды ал өзү такка чыгарган Чыңгыз тукумунан «марионеткандай» хандар алып жүргөн. Өз даражасын бекемдөө үчүн ал чингизид Казан хандын кызы, Хусейндин жесири Сарай-мулк ханымга үйлөнүп, «Гураган» («ханга күйөө») деген ардактуу наам алган.
Өз мамлекетинин борбору катары Темир Самаркандды тандап, монгол чабуулдары учурунда бузулган медресе менен мечиттерди калыбына келтирүүгө киришкен. Ал Сад ад-дин Масʿуд ибн Умар ат-Тафтазани сыяктуу улуу аалымдарды жана укукчуларды чакырып, илим менен ислам укугун жанданткан.
Темир диндар мусулман болгон; анын башкы руханий насаатчысы шейх Мир Саид Барака Темирди «улуу келечекке» бата менен узаткан. Дөбөш (барабан) менен туу сыяктуу бийлик символдорун да дал ушул Мир Саид Барака тапшырган.
Баштагы жылдары Темир мамлекетин бекемдөөгө киришип, дайыма Моголстандан жана башка душмандардан келген коркунучтарды жойгон. 1371–1390-жылдары ал Моголстанга жети жолу жорук жасап, эмиp Камар ад-Динди биротоло талкалап, чыгыш чек араларын коопсуздаган.
Түндүктөгү башкы каршылаш — Алтын Ордонун ханы Тохтамыш эле. Темир буга чейин Тохтамышка бийликке келүүгө үч ирет жардам берген. Бирок хан болуп алгандан кийин Тохтамыш Темирге каршы саясат жүргүзүп, 1387-жылы Бухарага чабуул койгон. Жооп иретинде Темир үч ири жорук уюштуруп, 1395-жылы Терек дарыясы бойлуу салгылашта Тохтамышты талкалады. Мунун артынан Темир Алтын Ордонун көп шаарларын — анын ичинде борборлору Сарай-Бату менен Сарай-Беркенин өзүн — ойрондоп, талап-тонады. Бул окуя Алтын Ордону өлчөөсүз алсыратып, аны кайра калыбына келтирбей койду; кыйыр түрдө орус княздуктарынын «татар-монгол чеңгинде» каршы күрөшүнө да шарт түздү. Темир мындан кийин Рязань жерине кирип барып, Елецти кыйраткан, бирок күтүлбөгөн жерден Москваны көздөй барбай, артка бурулган. Анын аскерлери ошондой эле Крымдагы Азов менен Кафа (Феодосия) соода шаарларын талап, Улуу Жибек жолунун түндүк бутагына оор сокку урган.
1398-жылы Темир Индияга жорукка аттанып, Делинин султанынын аскерин талкалап, шаарды басып алган соң талап-тонолууга учураткан. Темирдин буйругу менен 100 миңге жакын индиялык туткун жоокерлер казылган. Ал Самаркандга өтө көп олжо менен кайтып келген.
1399-жылы Темир Осмон султанатына каршы «жети жылдык» жортуулун баштаган. Бул жорукка султан Баязид Iнин Темирдин душмандарын колдоосу шылтоо болгон. 1402-жылы Анкара жанындагы салгылашта Темир зор утууга жетишип, Баязид Iни туткунга алган. Бул жеңиштен кийин Осмон мамлекети кыска мөөнөткө ыдыроо — интеррегнум — доорун башынан өткөргөн.
Самаркандга кайтып келген соң Темир акыркы, эң амбициялуу жортуулуна Кытайдагы Мин династиясына каршы даярданган. Ал Чыңгыз хандын империясын калыбына келтирип, Улуу Жибек жолунун калган бөлүгүнө да ээлик кылууну көздөгөн. 1404-жылдын августунда ал зор аскер менен сапарга чыгып, катаал кыштын айынан Отрар шаарында токтоого аргасыз болгон. Ошол жерде ал ооруп, 1405-жылдын 18-февралында көз жумган. Жоспорлору аткарылбай калган Темирдин сөөгү бальзамдалып, Самарканддагы Гур-Эмир мавзолейине коюлган.
Темир өлгөндөн кийин анын завоеваниелери менен курган державасында ич ара тиреш, так талаштар күчөп кеткен.
