Жаштайынан эле Сюаньцзан өзүн буддизмди изилдөөгө арнап, кыска убакытта терең билимге ээ болду. Ал Тан империясынын ошол кездеги борбору Чанъанга көчүп барып, көрүнүктүү будда окумуштуулары менен иштеди. Бирок көп узабай аны олуттуу маселе тынчсыздандырды: кытай буддизминин ар түрдүү мектептеринин ортосундагы сансыз чатактар. Сюаньцзан бул талаштардын түпкү себеби — негизги будда тексттеринин сапатсыз, толук эмес же таптакыр жок котормолору экенин тыянактады.
Айрыкча аны индиялык улуу устат Асанганын энциклопедиялык эмгеги — «Йогачара-бхуми-шастранын» толук кытайча котормосунун жоктугу түйшөлттү. VI кылымда монах Парамартха бул эмгектин бир бөлүгүн которгону менен, текст толук эмес болгон. Ошентип Сюаньцзан буддизмдин мекени болгон Индияга барып, түп нускасын табып, аны туура которуу үчүн Кытайга алып келүү идеясына бекем ишенди.
629-жылы Сюаньцзан түшүндө «жол көрсөтмө» алып, кооптуу зыяратка чыгуу чечимин бекемдеди. Ал кезде Кытай согуш жүргүзүп жаткандыктан, чет өлкөгө чыгууга катуу тыюу салынган эле. Императордон уруксат ала албаган Сюаньцзан түн ичинде Юймэньгуань заставасындагы кайтаруучуларды алдап, жашыруун түрдө империядан чыгып кетти.
Анын жолу сыноолорго толо болду: ал жансыз Гоби чөлүн кечип, Теңир-Тоонун капчыгай-ашууларын ашып өтүп, 630-жылы Турфанга жетти. Бактыга жараша, Турфандын өкүмдары буддист болуп чыгып, Сюаньцзанга керек-жарагын, ошондой эле коңшу өлкөлөрдүн падышаларына арналган тааныштама каттарды да берди.
Бул каттар менен Сюаньцзан батышка карай жолун улады. Ал Яньциден аман өтүп, Кучадагы сарвастивада мектебинин монастырларын кыдырды. Андан соң Теңир-Тоодогу Бедел ашуусунан узак жолу менен ашып өтүп, бүгүнкү Кыргызстан аймагына чыкты. Бул жакта Суябда (азыркы Токмокко жакын) батыш түрк каганы аны урмат менен кабыл алып, колдоо көрсөттү.
Анын мындан аркы жолу Ташкент жана Самарканд аркылуу өттү: бул жерлерде таштап кеткен будда ибадатканаларын көрсө да, жергиликтүү падышадан жардам алды. Памирдин бийик ашууларын жана Темир дарбазаны ашып өтүп, ал Амударьянын өрөөнүнө түшүп, Термезге кирди — бул жерде миңге чукул монах жашаган чоң будда жамаатын көрүп таң калды. Сюаньцзан сапарын Балх жана Бамиан аркылуу улады; Бамианда аскада чегилген зор Будда айкелдерин көрдү. Акыры, 630-жылы ал Желалабадга жетти — бул аймак ал кезде Индиянын «дарбазасы» саналчу.
Индиядагы сапары да Борбор Азия сыяктуу эле оор болду. Ал көптөгөн ыйык жайларды зыярат кылды: алардын катарында мурдагы Гандхаранын борбору Пешавар жана бир кезде монастырларга бай болгон, бирок монахтар азайган Сват өрөөнү бар. Сюаньцзан Таксилага жетип, 631–633-жылдары эки жыл бою махаяна окууларын терең үйрөнүп, диний-философиялык талаштарга катышты. Дал ушул жерде ал падыша Канишканын демилгеси менен өткөн Төртүнчү будда собору тууралуу билди.
Инд өрөөнү жана Пенджаб аркылуу сапар улантылып, ал Матхура менен Каньякубджага (Каннаудж) барды; бул жерде аны падыша Харша сый-урмат менен кабыл алды. Сюаньцзан ар түрдүү мектептердин окууларын иликтеп, Айодхьяга — Йогачара мектебинин мекенине, жана атактуу Будда айкели турган Каушамбиге да зыярат кылды.
Анын зыяратынын туу чокусу Будданын өмүрү менен байланышкан ыйык жайларга баруу болду. 637-жылы Сюаньцзан Будда төрөлгөн Лумбиниге жетип, падыша Ашока тургузган мамыны көрдү. Ал Будда көз жумган Кушинагарага, ошондой эле алгачкы насаат айтылган Сарнатхка да барды.
Индиядагы саякатынын эң маанилүү этабы — миңдеген монах-окумуштуулар жашаган Наланда университетинде эки жылдык окуу болду. Устаты Шилабхадранын жетекчилиги алдында ал логиканы, грамматиканы, санскритти жана Йогачара окуусун терең изилдеди. Көп сандаган философиялык талаш-тартыштарга катышып, индиялык ой жүгүртүүнүн тереңдигин жана көп түшүмдүүлүгүн көрдү. Ошондо ал кытай буддизми менен индия буддизми бирдей эмес экенин даана түшүндү: Индияда буддисттер башка философиялык мектептер менен тынымсыз айтышып, өз идеяларын коргоого тийиш эле.
645-жылы Сюаньцзан Кытайга кайтып келди. Ал баа жеткис көлөмдө будда тексттерин алып келди — алардын көбү бүгүнкүгө анын кытайча котормолорунда гана сакталган. Индиянын окууларын так жеткирүү үчүн айрым санскрит терминдерин которбой, транслитерациялоо зарыл экенин түшүнүп, кытай тилин жаңы неологизмдер менен байытты. Ошондой эле ал кытай жана индия буддизмдеринин негизги айырмаларын ачып көрсөттү; Кытайда кеңири тараган айрым идеялардын (мисалы, «Махаянага ишенимдин ойгонушу» тууралуу окуу) Индияда дээрлик жок экенин белгиледи.
Император Тай-цзундун тапшырмасы менен ал «Улуу Тан доорунда Батыш өлкөлөрүнө саякат баяны» (大唐西域記) деген эмгекти жазды — бул китеп тарыхчылар менен археологдор үчүн баалуу булакка айланды. Андагы шаарлар, монастырлар, саясий кырдаал тууралуу майда-чүйдөсүнө чейин баяндоолор Индия менен Борбор Азиянын тарыхындагы көптөгөн деталдарды калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берди.
Сюаньцзан көз жумду, бирок анын мурасы жашап келет. Ал жөжө болуп уламышка айланып, анын баяндарынан атактуу кытай романы «Батышка саякат» жаралды. Анын ыйык деп эсептелген калдык-денеси 1027-жылы Нанкинде кайра жерге берилген. XX кылымда анын баш сөөгүнүн бир бөлүгүн жапон аскерлери табышып, ал азыр Япония менен Тайвандагы айрым ибадатканаларда сакталып турат; башка бир бөлүгү Индиянын Патна шаарындагы музейде жайгашкан.
