Степан Разиндин көтөрүлүшү жөн гана бунт эмес, XVII кылымдагы Россиядагы терең социалдык-экономикалык көйгөйлөрдөн улам чыккан ири антиөкмөттүк кыймыл болчу.
Көтөрүлүштүн башкы себептери:
Дыйкандардын крепостундукка бекитилиши. 1649-жылкы Соборное уложение дыйкандарды жерге түбөлүк бекитип, качкындарды мөөнөтсүз издөө тартибин бекемдеди. Бул дыйкандарды эркиндикке болгон акыркы үмүттөн ажыратты.
Ашыкча феодалдык эзүү. Дыйкандарга жана шаар-посад тургундарына салынган салыктар, повиналар тынымсыз көбөйдү. Узакка созулган орус-поляк согушу, чума эпидемиясы жана жапырт ачарчылык өлкө экономикасын биротоло алсыратты.
Казак эркиндигин чектөө. Москва өкүмөтү борборлоштурууну күчөтүп, Дон казактарынын эркиндигин тарыта баштады.
Дондо жакырлардын топтолушу. Көптөгөн крепостной дыйкандар «Дондон берилиш жок» деген калыптанган жөрөлгөгө ишенип качып келишкен. Мүлксүз бул качкындар казак голытьбасын — эң жакыр катмарды — түзүшүп, бунтка, «тоноо жортуулдарына» чакырыктар дал ушул чөйрөдө бат кабыл алынды.
1667–1669-жылдары көтөрүлүштүн биринчи этабы белгилүү «Зипундар үчүн жортуул» башталды. Разиндин отряды Россиянын эң маанилүү артериясы болгон Волганы тосуп, андан соң орус жана перс соода кемелерин басып ала баштады. Ири олжого ээ болуп, Каспий деңизинин жээгин бойлото шапкын жасап, кайра Донго Кагальницкий городокко кайтып келди. Бул жерге качкын дыйкандар, жарды-чороо эл агылып келип, Разин көп сандаган аскер топтой алды.
Көтөрүлүшчүлөрдүн так саясий программасы болгон эмес. Негизги ураан: «боярларды, дворяндарды, приказ кызматкерлерин сабоо». Разин өзү падыша Алексей Михайловичке каршы эмес, ага «жаман таасир» тийгизген «саткын боярларга» каршы чыгып жатканын билдирчү.
Эл арасында «боярлар падышанын уулдарын уулады, ал эми мыйзамдуу мураскер царевич Алексей Алексеевич аман кутулуп, Волгага кетти» деген ушак тарады. Казак айлампасында Разин өзүн царевичтин кегин алуучу жана «жаман боярлардан» падышаны коргоочу деп жарыялады. Мындан тышкары, ал «кара калкты» помещик бийлигинен эркин кылууга убада берди.
1670-жылдын жазында көтөрүлүштүн экинчи, башкы этабы башталды. Разинчилер Царицынды алышты: жергиликтүү воеводага нааразы болгон шаарлыктар бунт чыгарып, Разиндин адамдары стрельцтерди «воевода алдап жатат» деп ишендиришип, дарбазаларды ачтырышкан. Воевода Тимофей Тургенев кармалып, Волгага чөктүрүлдү.
Андан соң Разин Царицынга жардамга жөнөтүлгөн Иван Лопатиндин миңдей стрельцтөн турган кошуунун засада менен талкалап, чарчап-чаалыккан стрельцтерди багындырды. Командирлеринин көбү чөктүрүлдү.
Казакинин бир нече ону соодагер болуп кыналып, Камышинди амал менен алышты: сакчыларды өлтүрүп, негизги күчтөрдү киргизишип, воеводаны жана дворяндарды казалашты.
Кийинки бута Астрахань болду. Шаарда стрельцтер айлык кечиккенине нааразы болчу; өкмөт Разинге каршы флот жөнөткөндө алар башчыларын байлап, көтөрүлүшчүлөр тарапка өтүштү. Көп узабай Астрахань алынып, Разинчилер Василий Ус башында турган өз «өкмөтүн» түздү. 1671-жылдын майында шаардыктардын бунтунан кийин козголоңчулар өкүлүн тааныбаган, тартипке чакырган митрополит Иосифти казалашты.
Астрахан алынгандан кийин көтөрүлүш Ортоңку Поволжьеге ылдам жайылды. Разинге чуваштар, мари, татарлар, мордвалар кошулду. Ким кошулса ошону «эркин адам» деп жарыялады. Лагерде «керемет менен аман калган царевичмин» деп өзүн тааныштырган Жасалма Алексей да пайда болуп, Разиндин күчүнө күч кошулду.
1670-жылдын сентябрында көтөрүлүшчүлөр Симбирск кремлин курчоого алышты. Бирок курчоо созулуп, Москвадан келген князь Юрий Долгоруков менен Дмитрий Барятинскийдин падышалык кошуундары Разиндин аскерлерин талкалады.
1670-жылдын 1-октябрындагы Симбирск алдындагы салгылашта Степан Разин оор жарадар болду. Иниси Фрол менен Донго кайтып, жаңы аскер топтоого камынды. Бирок падышанын өч алуусунан корккон бай-чырай казактар ага каршы чыгып, 1671-жылдын 14-апрелинде Кагальницкий городоктогу Разиндин ставкасына капыс чаап, аны камыкка алып, падышалык бийликке өткөрүп беришти.
1671-жылдын 6-июнунда Степан Разин Москвадагы Болотная аянтында төрт мүчөгө бөлүп өлтүрүлдү. Артынан Жасалма Алексей да казага тартылды. Толкундоолор дагы бир нече айга уланды, бирок лидерсиз калган көтөрүлүш жеңилүүгө жазылган эле. Козголоңчулардын акыркы тиреги Астрахань 1671-жылдын 27-ноябрында багынды.
Көтөрүлүш басылгандан кийин өлкө боюнча катаал казалардын толкуну жүрдү. Замандаштар муну «коркунучтуу көрүнөш» деп сыпаттап, дарбактар жана казыкка отургузулган адамдар тууралуу жазышкан.
Толук талкаланып, кандуу жазаланганына карабай, Степан Разиндин көтөрүлүшү орус коомунун ичкериден терең жараланганын жана кайра түзүлүүгө муктаж экенин көрсөткөн. Разинчилер крепостундукту жок кылуу максатына жетпегени менен, бул көтөрүлүш Россия тарыхындагы эң ири элдик кыймылдардын бири болуп, калк кыжырынан чыккан күчтүн канчалык зор экенин даана айгинеледи.
