Стефан 1308-жылы Стефан Уроштун (король Милутиндин уулунун) жана Болгариянын падышасы Смилецтин кызы Феодоранын үй-бүлөсүндө жарык дүйнөгө келген. Ал төрөлгөн жылы атасы өзүнүн атасына каршы көтөрүлүш чыгарып, кыйратуучу жеңилүүгө учураган, көзү сокур кылынып, сүргүнгө айдалган. Жаш Стефан өмүрүнүн алгачкы он эки жылын, 1320-жылга чейин, Константинополдо өткөргөн. Ал жерде Византиянын улуулугун жана даңазасын өзүнө сиңирип, бул тажрыйба анын дүйнө таанымын биротоло калыптандырган.
1321-жылдын 29-октябрында анын тагдыры кескин өзгөргөн. Чоң атасы Милутин дүйнөдөн кайткандан кийин, кереметтүү түрдө «көзү кайра ачылган» атасы Стефан Урош III атаандаштарын талкалап, Сербиянын тактысына отурган. Жаш Стефан «кенже король» деген титулга жана тактынын расмий мураскору деген макамга ээ болгон.
Көп өтпөй Стефан Душан согуш үчүн жаралган адам экенин далилдеген. Анын кол башчылык таланты 1329-жылы өзгөчө жаркырап көрүнгөн. Ошол жылы анын жетекчилигиндеги серб аскерлери Венгриянын королу Карл Роберттин колдоосуна ээ болгон Босниянын баны Степан Котроманичтин күчтөрүн толугу менен талкалашкан. Бирок чыныгы атак-даңк ага 1330-жылы Велбужд шаарынын жанындагы тарыхый салгылашууда келген. Сербия Болгариянын падышасы Михаил Шишман менен өлүмгө тете кармашка чыккан. Дал Душан жеке өзү жетектеген батыштык жалданма жоокерлер менен оор куралданган атчан аскерлердин чагылгандай тез соккусу салгылашуунун тагдырын чечкен. Болгар армиясы жок кылынып, Михаил Шишман өзү каза болгон. Ал эми болгар тактысына сербдер Душандын жаш жээни Иван Стефанды отургузушкан. Анын регенти болуп баланын энеси, Душандын бир тууганы Анна Неда дайындалган.
Бийликтин даамын татуу жана жаңы басып алууларды эңсеген Зета ак сөөктөрүнүн колдоосу Стефанды тынчтыкты жактырган атасынан алыстата баштаган. 1331-жылы көптөн бери бышып келе жаткан жаңжал ачык согушка айланган. Январь айынан тартып Зетадагы Скадар шаарына жакын жерде ата менен уулдун армияларынын ортосунда куралдуу кагылышуулар башталган. Апрелде Дубровниктин дипломатиялык аракеттеринин аркасында туруксуз элдешүүгө жетишилген. Бирок ак сөөктөр тактынын мураскорун чечкиндүү сокку урууга тукурууну токтотушкан эмес.
1331-жылдын август айынын аягында Душандын аскерлери Неродимледеги королдук сарайды курчоого алышкан. Стефан Урош III качууга аракеттенген, бирок көп өтпөй туткунга түшкөн. 1331-жылдын 8-сентябрында Стефан Душан Сербиянын королу катары салтанаттуу түрдө таажы кийген. Ал эми эки айдан кийин, 11-ноябрда, тактыдан кулатылган атасы Звечан чебинин караңгы зындандарында өтө табышмактуу жагдайларда каза болгон. Бул окуя уулунун жеңишине атасын өлтүргөн деген түбөлүктүү шектин көлөкөсүн түшүргөн.
Бир туугандар арасындагы кандуу башаламандыктар мамлекетке өтө кымбатка турган. Босниянын баны Степан Котроманич Неретва дарыясынын өрөөнүндөгү жерлерди тартып алган. Зетада воевода Богоянын кооптуу көтөрүлүшү тутанган. Ал эми Болгарияда мамлекеттик төңкөрүш болгон. Душандын жээни Иван Стефан тактыдан ажырап, жаңы падыша болуп Иван Александр келген.
Тактыдагы бийлигин бекемдеген Стефан өзүн иш жүзүндөгү жагдайды туура баалай билген таланттуу дипломат катары көрсөткөн. 1332-жылдын июль айынын аягында ал Болгариянын жаңы падышасы Иван Александрдын бир тууган карындашы Еленага үйлөнүп, мамлекетинин чыгыш чек араларын ишенимдүү коргоого алган. Босния менен чек ара да убактылуу тынчтык келишими аркылуу турукташкан. Бирок Хум жана Неретва өрөөнү Котроманичтин карамагында калган. Дубровник менен Душан Сербия үчүн өтө пайдалуу келишим түзгөн: республикага Пелешац жарым аралы жана Стон шаары өткөрүлүп берилген. Анын ордуна Дубровник бир жолку 8000 перпер төлөп, жыл сайын 500 перпер өлчөмүндө алым төлөөгө милдеттенген.
Арткы чек араларынын коопсуздугун камсыз кылгандан кийин король көңүлүн түштүккө — алсырап бара жаткан Византия империясынын жомоктогудай бай жерлерине бурган. 1333-жылы Стефан Душан император Андроник IIIгө согуш жарыялап, дароо Струмицаны басып алган. Ошол эле жылдын күзүндө ал Византиядан качып келген ак сөөк Сиргиан Палеолог менен тайманбас союз түзгөн. Сербдер Македония аркылуу жеңиш менен өтүп, Фессалоникини курчоого алышкан. Бирок жалданма киши өлтүргүчтүн канжары Сиргиандын өмүрүн кыйып, бардык пландарды бузган.
1334-жылдын 26-августунда тынчтык келишимине кол коюлган. Византия Струмица, Охрид жана Прилеп шаарларынын Сербияга таандык экенин тааныган. Ал тургай Венгрия менен жакындап келе жаткан согуш үчүн Душанга көмөкчү аскер бөлүктөрүн да берген. Эки монархтын мамилелери жылый баштаган. 1336-жылы алар Сербиянын аймагында жеке жолугушкан. Күбөлөрдүн айтымында, кубаттуу Душан Андроник менен сүйлөшүүдө атайылап «акыл-эстүүлүктү жана жөнөкөйлүктү» көрсөткөн.
Бул колдоо өз убагында келген. Анткени 1334–1337-жылдары Сербия Венгриянын королу Карл Роберттин агрессиясына каршы турууга аргасыз болгон. Венгрлер түндүктөн Сава жана Дунай дарыялары тараптан чабуул жасап, Мачва, Белград жана Голубац аймактарына кол салышкан. Ал эми босниялыктар түштүгүрөөк аракеттенишкен. Согуш Душандын пайдасына аяктаган. Венгрлер артка чегинип, Хум менен Невесиньенин бир катар ак сөөктөрү серб бийлигин таанышкан.
1341-жылдын 15-июнунда Византиянын императору Андроник IIIнүн өлүмү империяны башаламандыкка батырган. Жашы жете элек Иоанн Vнин регенттиги үчүн анын энеси Анна Савойская менен дымактуу кол башчы Иоанн Кантакузиндин ортосунда ырайымсыз күрөш тутанган. Октябрь айында Кантакузин өзүн император деп жарыялаган.
Душан бул учурдан дароо пайдаланган. Июнь айынан октябрга чейин серб аскерлери душмандын тоскоолдуктарын талкалап, Афон тоосунун айланасына чейин жетишкен. 1340-жылы сербдердин ири феодалы Хреля королго чыккынчылык кылып, Византия тарапка өтүп, борбору Струмица болгон көз карандысыз княздык түзгөнүнө карабастан, демилге сербдердин колунда кала берген. 1342-жылдын ортосунда тарапкерлерин жоготуп жаткан Кантакузин Душан менен аскердик союз түзгөн. Серб аскерлери Албания менен Македонияны кубаттуу күч менен басып өтүп, Кантакузиндин Фессалиядагы бийлигин камсыз кылышкан.
Бирок көп өтпөй союздаштардын жолдору эки башка кеткен. 1343-жылы Душан Кантакузин менен келишимди бузуп, түздөн-түз Константинополь менен сүйлөшүүлөрдү баштаган. Стефандын беш жаштагы уулу Уроштун император Иоанн Vнин карындашына кудалаштырылышы чоң дипломатиялык жеңиш болгон. Бул союз сербдердин басып алган жерлерине мыйзамдуу негиз берген.
1344-жылы сербдер жаңы коркунучка — Кантакузин жардамга чакырган Умур-бейдин түрк жалданма аскерлерине туш болушкан. Май айынын экинчи жарымында воевода Прелюб жетектеген серб бөлүгү Стефаниананын жанындагы салгылашууда жеңилүүгө учураган. Бирок бул убактылуу гана тоскоолдук болгон. 1345-жылдын күзүнө карата Серры, бүтүндөй Халкидики жарым аралы жана ыйык Афон тоосу Душандын бийлигине өткөн.
Чек аралардын тездик менен кеңейиши жаңы саясий макамды талап кылган. Королдун титулдарынын өзгөрүшү муну ачык көрсөткөн. 1343-жылы ал «гректердин шериги» деген титулду алган. 1345-жылдын октябрында өзүн «Сербия менен Романиянын королу жана жеке бийлик жүргүзүүчү башкаруучусу» деп атаган. Ал эми жылдын аягында «Сербдер менен гректердин Кудайга теңелген падышасы» деп жарыялаган.
Анын бийлигинин туу чокусу 1346-жылдын 16-апрелине, Пасха майрамына туура келген. Скопьеде Болгариянын патриархы Симеондун катышуусунда жаңы шайланган Сербиянын патриархы Иоанникий II Стефан Душанга салтанаттуу түрдө «Сербдер менен гректердин падышасы» (же «Сербия менен Романиянын василевси») деген таажыны кийгизген. Венеция менен Дубровник бул жаңы титулду таанышкан. Бирок текебер Константинополь аны таануудан баш тарткан. Душан өзү болсо салттарды урматтап, Афондогу сыйынууларда өзүнүн ысымы Византия императорунун ысымынан кийин гана эскерилишине макул болгон.
1347-жылдын башында Иоанн VI Кантакузин Константинополду басып алган. Буга жооп катары Душандын аскерлери кайрадан чабуулга өтүшкөн. 1348-жылдын аягына карата Сербия падышалыгы Эпирди, Фессалияны жана Акарнанияны өзүнө кошуп алган. Византиянын бийлигинде Фракия гана калган.
Константинополго чечүүчү сокку уруу үчүн Душанга аскердик флот жетишпеген. 1350-жылы ал Венецияга Византияга каршы тайманбас союз түзүүнү сунуштаган. Бирок амалкөй республика Балканда сербдердин үстөмдүк кылуучу державасынын пайда болушун каалабагандыктан, сылыктык менен баш тарткан. Ошол эле учурда түндүктөгү кырдаал курчуган. Босниянын баны кайрадан чабуулдарды баштаган. 1350-жылдын октябрында Душан Боснияга кубаттуу сокку уруп, бир нече чепти басып алган жана Адриатика деңизинин жээгине, Шибеник менен Трогирге чейин жеткен. Бирок Кантакузин түрк союздаштары менен Фессалияга кол салып жатканы тууралуу кабар падышаны Хорватиядагы жортуулун токтотууга мажбур кылган. Душан шашылыш түрдө түштүккө кайтып келип, Македонияны коргоп калган. Бирок Боснияда басып алынган жерлер жоготулган.
1352-жылы Душан жаш император Иоанн Vни Кантакузинге жана түрктөргө каршы күрөштө колдогон. Димотиканын жанындагы салгылашууда серб аскердик корпусу осмондордон өтө оор жеңилүүгө учураган. Түрк коркунучунун масштабын түшүнгөн Стефан 1354-жылы атүгүл Рим папасына крест жортуулун уюштуруу сунушу менен кайрылган. Ал кезде түрктөр Галлиполи жарым аралында бекем орун алып үлгүрүшкөн. Душан өзүн «христиандардын кол башчысы» катары көргөн. Бирок анын бул улуу идеясы колдоо тапкан эмес.
1354-жылы Сербияга Венгриянын королу Людовик I кол салган. Душман стратегиялык мааниге ээ Рудник кендерин басып алууга умтулган. Бирок окуяларга табият өзү кийлигишкен. Венгр аскерлеринин лагеринде өлүмгө алып келүүчү эпидемия тутанып, королдун бир тууганынын өмүрүн кыйган. Натыйжада армия артка чегинүүгө аргасыз болгон. Көп өтпөй Константинополдо Кантакузин тактыдан кулатылган. Душандын Византия менен болгон мамилелери анын өмүрүнүн акыркы күндөрүнө чейин тынч бойдон калган.
Ар түрдүү элдер жашаган эбегейсиз аймактар жаңы башкаруу системасын талап кылган. Душан өзүнүн империясын экиге бөлгөн. Түндүктөгү серб бөлүгү анын уулу, король Уроштун башкаруусунда «серб салттары боюнча» жашаган. Ал эми грек калкы жашаган түштүктөгү «Романияны» Душан өзү «ромейлердин жашоо образына ылайык» башкарган. Тыйындарга «rex Rasie, imperator Romanie» — «Рашканын королу, Романиянын императору» деген жазуу түшүрүлгөн. Падыша сарайында византиялык салтанаттуу жөрөлгөлөр кабыл алынып, ак сөөктөр деспот жана севастократор титулдарына ээ болушкан. 1347-жылдан тартып Душан башкаруу системасын бирдикке келтирүүгө киришкен. Ал «кефалиялар» деп аталган императордук наместниктер институтун киргизген. Ошол эле учурда өзүнө берилген жергиликтүү грек ак сөөктөрүнүн жерлерин жана артыкчылыктарын сактап калган.
Душандын доорунун чыныгы эстелиги 1349-жылдын 21-майында Скопьедеги чоң жыйында жарыяланган «Стефан Душандын мыйзамдар жыйнагы» болгон. Ал 1354-жылы толукталган. Бул мыйзамдар жыйнагы сербдердин салттуу укук нормаларын, анын ичинде сот арачыларынын катышуусундагы сотту жана жупанын жамааттык жоопкерчилигин, византиялык укуктук эрежелер менен, анын ичинде сот өкүмүн жазуу жүзүндө чыгаруу милдети менен чеберчилик аркылуу бириктирген. Мыйзамдар жыйнагы чоң укуктук реформанын негизине айланган. Анын курамына которулган «Юстиниандын мыйзамы» жана Матфей Властарь түзгөн «Синтагма» да кирген. Өзгөчө маанилүүсү, бул кодекс Мыйзамды монархтын өзүнөн да жогору койгон.
Душандын тушунда чиркөө мурда болуп көрбөгөндөй кудуретке ээ болгон. Архиепископ Иоанникий IIнин патриарх даражасына көтөрүлүшү Константинополдун катуу каарын келтирген. 1350-жылы Константинополдун патриархы Каллист I Душанга, Иоанникийге жана бүтүндөй Серб чиркөөсүнө анафема жарыялаган. Бул чиркөөлүк жаза 1375-жылы гана алынып салынган. Ошого карабастан, падыша Афон тоосундагы монастырларга, айрыкча сербдердин Хиландар монастырына берешен белектерди берип турган. Ошондой эле басып алынган жерлердеги грек епископторун славян диний жетекчилери менен алмаштырган. Анын чиркөө куруу ишмердүүлүгүнүн туу чокусу Призренге жакын жердеги кереметтүү Ыйык Архангелдер монастыры болгон. Бул падышанын өз каражатына салдырган чоң диний курулушу 1347-жылы ыйыкталган.
Жеңиштерге бөлөнгөн башкаруучунун өмүрү таң каларлык деңгээлде эрте жана күтүүсүздөн үзүлгөн. 1355-жылдын 20-декабрында Стефан Душан элүү жашка да жетпей, Македониядагы ээликтерин кыдырып жүргөн учурда капысынан дүйнөдөн кайткан. Анын сөөгү Ыйык Архангелдер монастырында жерге берилген. Осмондор 1615-жылы монастырды талкалагандан кийин, анын сөөгүнүн калдыктары 1927-жылы археологдор тарабынан кереметтүү түрдө табылып, Белграддагы Ыйык Марк чиркөөсүнө көчүрүлгөн.
Бирок ал түзгөн мамлекет пайдубалы алсыз эбегейсиз зор империя болуп чыккан. 1356-жылы эле империя ыдырай баштаган. Душандын аталаш иниси Симеон Синиша Эпирде көтөрүлүш чыгарган. Албания менен Фессалия бөлүнүп чыккан. Македония көз карандысыздыкка ээ болгон. 1365-жылы Вукашин Мрнявчевич өзүн король деп жарыялаган. Сербиянын өзөгүндө бийлик дымактуу феодалдардын ортосунда бөлүнүп кеткен. Алардын арасында князь Воислав Войнович, Никола Альтоманович жана князь Лазарь Хребелянович болгон. Ал эми Зетада Балшичтер бир туугандары бекем орун алышкан. Кантакузиндин сөзү менен айтканда, чексиз чоң падышалык «миң бөлүккө» бөлүнүп кеткен.
Элдин эсинде Стефан Душан жеңилбес башкаруучу катары калган. Элдик эпостордо ал жөнүндө мындай деп ырдалган:
«Баш ийбес воеводаларды тизгиндеп, Аларды биздин падышалык бийликке баш ийдирди».
Бирок чиркөө биринчи серб падышасына анын атасынын өлүмүнө байланышкан жагдайларды кечире алган эмес. Ошондуктан Неманичтер династиясынын көптөгөн өкүлдөрүнөн айырмаланып, Сербиянын тарыхындагы эң улуу империяны негиздеген Стефан Душан эч качан ыйыктардын катарына кошулган эмес.
