Стефан Урош IIIнүн так качан жарык дүйнөгө келгени орто кылымдар тарыхынын туманында белгисиз бойдон калган. Жылнаамачылар бүгүнкү күнгө чейин анын туулган жылы гана эмес, энеси ким болгону тууралуу да талашып келишет. Айрым изилдөөчүлөр ханзаада болжол менен 1275-жылы король Урош II Милутин менен таасирдүү серб феодалдарынын биринин кызынын никесинен төрөлгөн деп эсептешет. Башкалары болсо анын энеси Анна Тертер болгон деген пикирди карманышат. Андай болсо анын туулган жылы 1284-жылдан кийинки мезгилге туура келиши керек.
Кандай болгон күндө да, мураскордун балалык чагы катаал жана тынчсыздандырган мезгилге туш келген. 1292-жылы король Милутин Болгариянын Видин шаарынын деспоту Шишман менен айыгышкан жаңжалга кирген. Сербия ишенимдүү жеңишке жетишкен: королдуктун позициялары бекемделип, Шишман өзү тизе бүгүп, сербдердин вассалы болууга аргасыз болгон. Бирок бул жеңиш көпкө созулган эмес. Жеңилүүгө учураган Шишмандын сюзерени, коркунучтуу Ногой каарга минип, эбегейсиз армия топтой баштаган. Анын кошуунунун негизин серб жерлерине каптап кирүүгө даяр турган ыкчам татар жана кыпчак атчан аскерлери түзгөн.
Жакындап келе жаткан коркунуч тууралуу уккан король Милутин чагылгандай тез аракеттенген. Ал хандын ордосуна элчилик жөнөткөн. Элчилер Ногойго анын армиясы жортуулга чыгууга даярданып жаткан учурда жетишкен. Ошол чыңалган сүйлөшүүлөрдүн майда-чүйдөсү тарыхта сакталбай калган. Бирок элчилер укмуштуудай ийгиликке жетишкен: алар Ногой өзүнө таандык же өзүнүн кызыкчылык чөйрөсүнө кирет деп эсептеген жерлерге Сербиянын эч кандай дооматы жок экенине ханды ишендире алышкан. Хан басып кирүү тууралуу буйругун жокко чыгарган. Бирок тынчтыктын баасы жогору болгон. Берилгендиктин кепилдиги катары ал барымтага адамдарды берүүнү талап кылган.
Ошентип, 1292 же 1293-жылы жаш Урош ири серб феодалдарынын балдары менен бирге Ногойдун ордосуна жөнөтүлгөн. Ал жети узак жыл бою мекенинен алыс, көчмөндөрдүн бөтөн жана кооптуу дүйнөсүндө жашап, ар бир көз ирмемде өмүрүн жоготуу коркунучу астында болгон. Эркиндикке 1299-жылы Ногой каза болгондон кийин гана жетишкен. Ошол учурда ал тайманбастык менен качып чыгып, Сербияга кайтып келген.
Эр жеткен Урош мекенине кайтып келгенден көп өтпөй атасы анын саясий абалын династиялык нике аркылуу бекемдөөнү чечкен. Ал уулун Болгариянын падышасы Смилецтин кызы Феодорага үйлөнткөн. Стефанды өзүнүн мыйзамдуу такты мураскору катары көргөн Милутин ага Зетаны (тарыхый Дукляны) башкарууга берген. Бул аймак өзгөчө макамга ээ эле, анткени байыркы салт боюнча болочок монархтар тактыга отурганга чейин дал ушул жерден башкаруу жүргүзүшкөн. Зетанын катаал жаратылышынын арасында Уроштун Душан жана Душиц аттуу уулдары, ошондой эле Елена аттуу кызы төрөлгөн.
Бирок үй-бүлөдөгү тынчтык көпкө созулган эмес. 1314-жылы Урош өз атасына каршы көтөрүлүш чыгарган. Көп жылдар бою жаш наместниктин айланасына Милутиндин тышкы саясатына нааразы болгон серб ак сөөктөрү (властелдер) топтолуп келишкен. Мындай айласыз кадамдын чыныгы себептери бүгүнкү күнгө чейин сыр бойдон калууда. Серб жылнаамачылары Урошту көтөрүлүшкө анын дымактуу тарапкерлери түрткөн деп ырасташкан. Башка, жеке турмушуна көбүрөөк байланышкан версияга ылайык, ал таажыдан ажырап калуудан дайыма коркуп жашаган. Анын энеси Анна Тертер менен никесин бузган Милутин Урошту иш жүзүндө мыйзамсыз төрөлгөн балага айлантып, тактыны мурастоо укугунан ажыраткан. Зетанын наместниги деген салттуу титул да ага коопсуздуктун эч кандай кепилдигин берген эмес.
Эки тарап тең аскерлерин топтой баштаган. Эбегейсиз ресурстарга ээ болгон Милутин кубаттуу армияны мобилизациялап, Зетага ырайымсыздык менен басып кирген. Ошол эле учурда Уроштун күчтөрү көз алдында азая баштаган. Ага берилгендик антын берген феодалдардын бир бөлүгү коркоктук кылып, өз аскерлери менен королдун туусунун алдына качып өтүшкөн. Ата менен уулдун аскерлери Бояна дарыясынын жанында беттешкен. Бирок кан төгүүгө чейин жеткен эмес. Король Милутин уулуна сүйлөшүүлөрдү сунуштаган. Салгылашуу баштала электе эле жеңилип калганын түшүнгөн Урош атасынын алдына келип, кечирим сурап жалбара баштаган.
Бирок ырайымдуулук Милутинге жат сапат эле. Сүйлөшүүлөр аяктаары менен король уулун чынжыр менен кишендеп, Скопьеге алып барууга буйрук берген. Өкүм үрөй учурган: көзүн сокур кылуу, андан соң жубайы жана эки уулу менен бирге Константинополго сүргүнгө айдоо. Бирок күтүлбөгөн керемет болгон — Урош көрүү жөндөмүн жоготкон эмес. Жазалоочу алтын менен параланып, кызарган темирди көзүнө тийгизбей, жазаны аткаргандай гана түр көрсөткөнбү же Кудайдын керемети болгонбу — бул сыр бойдон калган.
Константинополдо каарга калган үй-бүлө император Андроник IIнин сарайынан башпаанек тапкан. Император аларга жылуу мамиле көрсөткөн. Бирок кайгы Урошту дагы эле артынан калбай коштоп жүргөн. Шаарга келгенден бир канча убакыт өткөндөн кийин анын кенже уулу Душиц катуу оорудан дүйнөдөн кайткан.
1320-жылга жакын мезгилде гана оор сыноолордон алсыраган, бирок багынбаган Урош кайрадан атасынан кечирим сурап, Сербияга кайтууга уруксат берүүнү өтүнө баштаган. Бул жолу аны Серб православ чиркөөсүнүн жогорку даражалуу диний жетекчилери колдошкон. Ошол жылдын аягында же 1321-жылдын башында Милутиндин жүрөгү жумшарган. Урош мекенине кайтып келип, чакан Будимлье жупасын башкарууга алган. Бирок анын улуу уулу, болочок улуу кол башчы Душан Милутиндин сарайында барымта катары калган.
1321-жылдын 29-октябрында король Милутин Неродимледеги шаан-шөкөттүү резиденциясында күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан. Анын өлүмү бир туугандар арасындагы ырайымсыз согуштун башталышына белги болгон. Таажыга болгон дооматын маркумдун экинчи уулу Стефан Константин дароо билдирген. Ал мурда Захумьенин наместниги болуп, Урош сүргүнгө айдалгандан кийин Милутин ага Зетаны башкарууга берген. Кыязы, король өмүрүнүн акыркы жылдарында дал Константинди өзүнүн мураскору катары көргөн.
Бирок Уроштун өзүнүн күчтүү артыкчылыгы бар эле. Атасынын өлүмү тууралуу кабар кулагына жетери менен ал көзүндөгү таңгычты чечип, эл алдында керемет болгонун — Ыйык Николайдын ырайымы менен көзү кайрадан көрө баштаганын — жарыялаган. Бул кабар токойдогу өрттөй тездик менен бүт өлкөгө тарап, анын туусунун алдына кубанган тарапкерлердин калың тобун чогулткан. Сербия экиге бөлүнгөн: армия менен ак сөөктөрдүн колдоосу эки бир туугандын ортосунда бөлүштүрүлгөн.
Чечүүчү ролду Серб православ чиркөөсү ойногон. Архиепископ Никодим Урошко шашылыш түрдө «Серб жана деңиз жээгиндеги жерлердин такыбаа королу Стефан Урош III» деген ысым менен таажы кийгизген. Бир туугандардын канын төгүүдөн качууну көздөгөн жаңы монарх Константинге мамлекеттеги экинчи адам деген макамдын ордуна өзүнүн бийлигин таанууну сунуштаган. Бирок Константин чечиминен кайткан эмес. Сокур адам мамлекетти башкара албайт деп ишенген жана чет элдик жалданма аскерлерден турган кубаттуу армияга таянган ал агасына каршы чыккан.
Андан кийин болгон чоң салгылашууда Константиндин армиясы толугу менен талкаланган. Анын тарапкерлери жеңүүчүнүн тарабына өтүп, өзү туткунга түшкөн. Урош эч кандай ырайым көрсөткөн эмес. Анын буйругу менен Константин мыкаачылык менен өлүм жазасына тартылган — аны темир мыктар менен тактайга кадап өлтүрүшкөн. Көп өтпөй эл арасында караңгы ушактар тарай баштаган. Каардуу король инисинин башын алдырууга буйрук берип, тойлордо анын баш сөөгүнөн шарап ичкен имиш.
Бирок муну менен бийлик үчүн күрөш аяктаган эмес. Милутин бир кезде түрмөгө каматкан Стефан Владислав II — Уроштун агасынын ордундагы тууганы, король Драгутиндин уулу — туткундан качып чыккан. Мурдагы ээликтерине жеткен Владислав өзүн Сербиянын чыныгы королу деп жарыялап, атүгүл өзүнүн тыйындарын чыгара баштаган. Аны атасына кызмат кылган ак сөөктөр, Венгриянын королу жана Босниянын баны Степан Котроманич колдошкон. Бул алсыратуучу согуш 1324-жылдын жазына чейин созулган. Негизги жана эң кандуу салгылашуулар Рудник менен Островицанын жанында болгон. Владислав кыйратуучу жеңилүүгө учурап, Венгрияга качкан жана көп өтпөй бөтөн жерде атак-даңксыз дүйнөдөн кайткан.
1322-жылдын октябрында Стефан Урош жеке жашоосунда оор жоготууга учураган — анын жубайы Феодора дүйнөдөн кайткан. Жаңы саясий союздаштарды издеген король кубаттуу Анжуй династиясы менен туугандык байланыш түзүү максатында Филипп Тарентскийдин кызына үйлөнүүнү пландаган. Бирок бул пландар ишке ашкан эмес. Анткени анын душманы Владислав энеси аркылуу Анжуй үйү менен туугандык байланышта болгон.
Батышта ийгиликке жетпеген король көңүлүн чыгышка бурган. 1324-жылы ал Византиянын императору Андроник IIнин жээни Иоанн Палеологдун кызы Мария Палеологинага үйлөнгөн. Анын атасы, дымактуу Иоанн, эбегейсиз чоң кыялды көздөгөн: Сербия менен Византиянын ортосунда борбору Салоники болгон өз алдынча мамлекет түзүүнү каалаган. Кызынын серб королу менен никеси бул максатка жетүүнүн негизги куралы болушу керек эле. Иоанн Урошту империяга каршы толук масштабдагы согуш баштоого дээрлик көндүргөн. Бирок эки күчтүү атаандаштын биригишинен чочулаган император Андроник II жээнине баш ийүүнүн ордуна кесарь деген титулду сунуштаган. Көп өтпөй Иоанн дүйнөдөн кайтып, өзүнүн дымактуу пландарын өзү менен кошо көргө ала кеткен.
Ошол эле учурда батыш чек араларда Дубровник менен жаңжал күч ала баштаган. Таажы кийгенден кийин Урош бул бай шаардын бардык соода артыкчылыктарын ырастаганына карабастан, дубровниктин соодагерлери анын душманы Стефан Владиславды жашыруун каржылап турушкан. Алардын бири атүгүл Островицанын коргонуусуна жетекчилик кылган. Кырдаал болжол менен 1325-жылы ого бетер курчуган. Стон шаарын башкарган серб феодалдары Бранивоевичтер серб таажысынан көз карандысыз болууга умтулуп, өз алдынча Дубровникке чабуулдарды жасай башташкан. Соодагерлерди коргоого Босниянын баны Степан Котроманич чыккан. Ал Бранивоевичтерди талкалап, Стонду жана Захумьенин бир бөлүгүн өз ээликтерине кошуп алган.
Бул Урошту кийлигишүүгө мажбур кылган. 1327-жылдын экинчи жарымында королдук армия Дубровникти курчоого алып, анын чет жакаларын аёосуз өрттөп, талап-тоногон. Буга жооп катары кубаттуу дубровник флоту деңизде кеңири масштабдагы каракчылык согушун баштап, Котордун жанында серб соодагерлеринин кемелерин чөктүрө баштаган. Эки тараптын тең алсырашы 1328-жылы тынчтык келишиминин түзүлүшүнө алып келген. Анын шарттарына ылайык, Дубровник Бранивоевичтерден тартып алган жерлерин кайтарып берүүгө милдеттенген.
Ошол эле жылдары Византия кыйратуучу жарандык согуштан солкулдап турган. Жаш Андроник III өзүнүн чоң атасы Андроник IIге каршы көтөрүлүш чыгарган. Болгариянын падышасы Михаил Шишмандын колдоосуна ээ болгон ал 1328-жылы Македония менен Албанияны басып алып, көп өтпөй Константинополго салтанаттуу түрдө кирген. Кары императордун тарапкерлери чек арадагы Мельник, Просек жана Струмица шаарларын жан үрөп коргоп, сербдерден жардам күтүп турушкан.
Стефан Урош III өз полкторун Византиянын чек арасына алып келген. Бирок күчтөрдүн жайгашуусун баалап, кол башчыларынын этият кеңештерин уккан соң, жеңилүүсү алдын ала белгилүү болгон салгылашууга кирүүдөн баш тарткан. Күтүлбөгөн кадамды Михаил Шишман жасаган. Жаш император менен союзун бузуп, ал үч миң жоокерден турган армиясы менен Андроник IIнин тарабына өтүп, борбор шаарга карай жөнөгөн. Андроник IIIнүн элчилеринин өзгөчө дипломатиялык чеберчилиги гана болгарларды шаарга чабуул жасоодон токтото алган. Кары император жеңилгенин биротоло моюнга алып, эки жылдан кийин монахтык ант берген.
Ал эми сербдер бул башаламандыкта иш жүзүндөгү пайданы көздөп аракеттенишкен. Алардын жалгыз олжосу Просек шаары болгон. Анын гарнизону Уроштун армиясынын алдында дарбазаларын өз ыктыяры менен ачып берген. Андроник III үчүн бул согуш жарыялоого эң сонун шылтоо болуп калган. 1328-жылга карата Византиянын императору Болгария менен болгон бардык талаштарды чечип, Михаил Шишман менен кубаттуу союз түзгөн. Болгариянын падышасы Сербияны Македония үчүн күрөштөгү кооптуу атаандаш катары гана көрбөстөн, өч алууну да эңсеген. Анткени 1324-жылы ал Уроштун бир тууган карындашы Анна Недадан ажырашып, серб королун өтө катуу кемсинткен.
1328–1329-жылдары серб аскерлери Македониядагы византиялык коргонуу күчтөрүн сынап, атүгүл Охридди курчоого алышкан. Бирок империянын тууларын көргөндө сербдер салгылашпастан артка чегинишкен. 1330-жылдын жайында Византия менен Болгария макулдашылган биргелешкен чабуулду башташкан. Византиялыктар Македониянын чек ара аймактарын талап-тоноп жатышкан. Ал эми Шишман өзү жетектеген болгар армиясы Струма дарыясынын өрөөнүн талап-тоной баштаган.
Урош мыкты стратег экенин көрсөтүп, негизги коркунучту жаңылбастан аныктаган. Эки армиянын биригиши Сербиянын кыйрашына алып келерин түшүнгөн ал өз аскерлерин ыкчам жүрүш менен болгарлардын жолун тосууга жөнөткөн. Ар бири болжол менен 15 миң жоокерден турган эки армия Велбужддун (азыркы Кюстендилдин) жанында беттешкен. Урошко кошумча күчтөрдүн келишин күтүүгө убакыт керек болгон. Ошондуктан ал Шишманга тынчтык тууралуу жалган сунуш менен элчилерин жөнөткөн. Текебер болгар падышасы муну алсыздыктын белгиси катары кабыл алган. Ал өз аскер бөлүктөрүнө талап-тоноо үчүн айланадагы жерлерге тарап кетүүгө уруксат берип, кыраакылыгын жоготкон.
1330-жылдын 28-июлунда таң эрте кошумча күчтөрдүн келишин күткөн Стефан Урош чабуулга өтүүгө буйрук берген. Сербдердин соккусу чагылгандай болгон. Королдун улуу уулу Урош Душан жетектеген оор куралданган атчан аскерлер жана жалданма жоокерлер болгарлардын согуштук түзүлүшүнүн борборун жарып өтүшкөн. Шишмандын армиясы толугу менен жок кылынган. Уламыш боюнча, Болгариянын падышасын дал жаш Душан туткунга алган. Михаил Шишман өлүмгө алып келүүчү оор жараат алып, бир нече күндөн кийин дүйнөдөн кайткан. Бирок башка жылнаамачылар анын качып бара жатканда каза болгонун же өлүм жазасына тартылганын ырасташкан.
Стефан Урош жеңилген душмандарга таң каларлык ырайымдуулук көрсөткөн. Ал болгар феодалдарына өз башкаруучусун Кумановонун жанындагы Старо-Нагоричино айылындагы чиркөөгө чоң урмат-сый менен жерге берүүгө уруксат берген. Серб армиясы борбор шаар Тырнового карай жөнөгөндө алардын алдынан болгар ак сөөктөрүнүн элчилиги чыккан. Алар тынчтык сурап жалбарып, атүгүл эки мамлекетти бириктирүүнү сунушташкан. Бирок Урош Болгарияны өз мамлекетине кошуу идеясын четке каккан. Ал Болгариянын тактысына өзүнүн жээни Иван Стефанды — өлтүрүлгөн падыша менен Анна Неданын уулун — отургузууну гана талап кылган. Болгария өз чек араларын сактап калган. Ал эми Урош анын ички иштерине кийлигишпөөгө убада берген.
Бирок бул асыл иш король үчүн тагдыр чечүүчү ката болуп калган. Болгариянын жерлерин талап-тоноо мүмкүнчүлүгүнөн ажыраган серб ак сөөктөрү катуу каарданышкан. Алардын нааразылыгын Велбужддун жеңүүчүсү — королдун өз уулу Урош Душан жетектеген. Бышып жетилип келе жаткан көтөрүлүштү басаңдатуу үчүн король Душан жетектеген армияны византиялык шаарларды кайра басып алууга жөнөткөн. Ийгиликтүү жортуулдан кийин Урош Душанга Зетаны расмий түрдө өткөрүп берип, аны өзүнүн мураскору деп жарыялаган.
Бирок чыккынчылыктын кыймылдаткычы буга чейин эле ишке кирген болчу. Душан Зетага келери менен анын айланасына согушту жана бийликти эңсеген агрессивдүү жаш ак сөөктөр топтолушкан. Алар ханзааданын коркуу сезимдеринен чеберчилик менен пайдаланышкан. Ак сөөктөр король таажыны Душанга эмес, Мария Палеологдон төрөлгөн кенже уулу Симеон Синишага өткөрүп берүүнү пландап жатат деп шыбырап турушкан.
1330-жылдын күзүндө ата менен уулдун ортосунда ачык согуш тутанган. Королдук армия Зетага басып кирип, жерлерди кыйрата баштаган. Бирок Душан чоң салгылашуудан чеберчилик менен качып жүргөн. Аны кууп жүрүүнүн келечеги жок экенин түшүнгөн Урош сүйлөшүүлөрдү сунуштап, кырдаалды мурдагы абалына кайтарган. Бирок бул тынчтыктын элеси гана болгон. Королдун өч алуусунан корккон жана өз феодалдарынын коркутууларына кабылган Душан чыккынчылык кадамга барууну чечкен. Анткени феодалдар ал чечкиндүүлүк көрсөтпөсө, аны таштап кетебиз деп коркутушкан.
1331-жылдын 21-августунда Душан тандалган ырайымсыз жоокерлердин чакан бөлүгүн жетектеп, Неродимледеги королдук сарайга күтүүсүздөн кол салган. Стефан Урош Петрич чебине качып кеткен. Бирок көп өтпөй багынууга аргасыз болгон. Тактыдан кулатылган монарх жубайы Мария Палеолог, уулу Симеон Синиша жана кызы Феодора менен бирге чынжырланып, Звечан чебинин караңгы зындандарына камалган. Ал эми 1331-жылдын 8-сентябрында Сврчиндеги сарайда жаңы башкаруучу Урош Душандын таажы кийүү аземи өткөн.
Стефан Урош IIIнүн өмүрү 1331-жылдын 11-ноябрында Звечандын муздак түрмө камерасында үзүлгөн. Анын өлүмүнүн сыры бүгүнкү күнгө чейин ачылган эмес. Айрымдар король табигый себептерден улам дүйнөдөн кайткан дешсе, башкалары Душандын буйругу менен өлүм жазасына тартылганын айтышкан. Үчүнчүлөрү болсо уулу атасын өз колу менен муунтуп өлтүргөн деп ант беришкен. Анын сөөгү өзү курдурган кереметтүү Высокие Дечаны монастырында акыркы жайын тапкан. Дал ушул монастырды негиздегени үчүн эл арасында ага «Дечанский» деген лакап ат берилген. 1339-жылы Серб православ чиркөөсү аны ыйыктардын катарына кошкон.
Анын өлүмү менен бирге коркунучтуу уламыш жаралган. Айтымдарга ылайык, король Урош өмүрүнүн акыркы көз ирмемдеринде өзүнүн киши өлтүргүчтөрүнүн көздөрүнө тике карап, коркунучтуу каргыш айткан. Бул каргыш чыккынчы уулунун урпактарына жана бүтүндөй Сербия мамлекетине түшкөн имиш. Урош Душандын өзүн бул каргыш айланып өткөнү менен, каргашалуу тагдыр анын небереси Урош Vни кууп жеткен. Дал анын тушунда Сербия падышалыгы кыйраган. Көзү сокур кылынган жана муунтулуп өлтүрүлгөн королдун байыркы каргышын сербдер кийинчерээк кайгыруу менен эстешмек. Анткени князь Лазарь Косово талаасынын канга боёлгон жеринде курман болуп, Сербия көп кылымдарга Осмон империясынын бийлигинин караңгылыгына чөмүлмөк.
