Сербиянын королу Биринчи таажы кийген Стефандын экинчи (же үчүнчү) жубайы Анна Дандолодон төрөлгөн кенже уулу Стефан Урош I өз мамлекети үчүн оор сыноолордун доорунда жарык дүйнөгө келген. Атасынын башкаруусу учурунда Сербия эгемендүү держава деген макамга сыймыктануу менен ээ болгон. Бирок Уроштун агаларына бул бийик даражаны сактап калууга саясий эрк жетишкен эмес. Улуу агасы Стефан Радослав Эпирдин деспоту Феодор Комнин Дуканын алдында кемсинтүүчү көз карандылыкка туш болгон. Ал эми анын ордуна келген Стефан Владислав Болгариянын падышасы Иван Асен IIнин тилинен чыкпаган куурчагына айланган.
Владиславдын колдоочусу болгон Болгария падышасынын өлүмү серб оппозициясынын колун дароо бошоткон. Нааразы болгон ак сөөктөр королго каршы ачык көтөрүлүш чыгарышкан. Балким, Европага монголдордун болуп көрбөгөндөй масштабдагы басып кирүүсү түрүндөгү чоң кырсык келбегенде, Владислав бул козголоңду баса алмак. 1206–1227-жылдары монголдор Азияны от менен кылычтын күчү аркылуу басып өтүшкөн. Ал эми 1242-жылдын аягына карата алардын түмөндөрү орус княздыктарынын көпчүлүгүн баш ийдирип, Польша, Чехия жана Венгриянын жерлерин, анын ичинде азыркы Хорватия менен Босния жана Герцеговинанын аймактарын күлгө айлантышкан. Каспий боюндагы талааларга кайтып бара жаткан Бату хандын кошуундары Балканды да кыйгап өтпөй, Болгария менен Сербияны кыйратышкан.
Сербия урандыларга айланган. Байыркы Котор, Дриваст жана Свач шаарлары толугу менен өрттөлгөн. Бирок эл массалык кыргындан аман калууга жетишкен. Калк жапырт калың токойлорго жашынган, ал эми монголдордун оор куралданган атчан аскерлери ал жакка кирүүгө батынган эмес.
Ушундай кыйроонун жана болгарлардын таасирине болгон нааразылыктын шартында серб ак сөөктөрү жаш жана дымактуу Стефан Урошту колдоону чечишкен. 1243-жылдын жазында кысымга туруштук бере албаган Владислав тактыдан баш тарткан. Бирок бийликтин алмашуусу кан төгүүсүз өткөн эмес. Урош агасынын каршылыгын тез эле талкалап, тарыхчылардын божомолу боюнча, аны бир канча убакыт туткунда кармаган. Ошентсе да Владиславдын кубаттуу союздашы — анын жубайы, ханыша Белослава калган. Мамлекеттик төңкөрүшкө моюн сунбаган Белослава чеп менен бекемделген Дубровникке качып барып, ошол жерден жаңы королго каршы интригаларды уюштура баштаган. Бул тирешүү Уроштун 1243-жылдын жайында чыгарган тарыхый жарлыгында чагылдырылган. Ага ылайык, Дубровниктин тургундары жаңы монархка берилгендик антын берип, Белославанын бүлүндүрүүчү аракеттерин токтотууга кепилдик беришкен.
Бактыга жараша, Урош династиялык кризисти акылмандык менен жана тез арада чече алган. Бир туугандар тынчтык келишимине келишкен. Урош айкөлдүк көрсөтүп, Владиславга Зета аймагын башкарууга берген жана атүгүл ага королдук титулун сактап калууга да уруксат берген. Тарыхчылар бул бир туугандардын ортосундагы жаңжалдын чыныгы себептери тууралуу бүгүнкү күнгө чейин талашып келишет. Бирок Владиславдын бийликтен ажырашы чоң геосаясий кырсыктын — анын болгар кайнатасынын өлүмүнүн жана монголдордун кыйратуучу жортуулунун — түздөн-түз натыйжасы болгону айкын.
Тактыга жаңы гана отурган Стефан Урош агрессивдүү, бирок кылдат ойлонулган тышкы саясат жүргүзө баштаган. Сербиянын дипломатиялык айла-амалдарында анын жубайы, ханыша Елена Анжуйская чоң роль ойногон. Ал Сицилиянын королу Карлдын тууганы болуп, өзгөчө мыкты саясий туюму менен айырмаланган.
Коңшу мамлекеттердин алсырашы Урошко аймактык экспансияны баштоого мүмкүнчүлүк берген. Анын негизги максаттары батыштагы Захумьени баш ийдирүү жана Венгрия менен болгон түндүк чек араларды бекемдөө болгон. 1252-жылы бай Дубровник шаар-республикасы менен ири жаңжал тутанган. Согушка себеп боло турган маселелер көптөн бери топтолуп калган эле. Алардын арасында деңиз жээгиндеги католиктерден салыктарды ким чогултары тууралуу талаш, башкача айтканда, бул укук Дубровниктин архиепискобунабы же Бар шаарынын серб епискобунабы тиешелүү экени жөнүндөгү маселе, соода артыкчылыктары үчүн күрөш, чек арадагы кагылышуулар жана Белославаны жашырып бергенге байланыштуу эски таарынычтар бар болчу.
Маселе Рим папасынын сотуна чейин жеткен. Ал жерде Урош менен анын агасы Владислав бирдиктүү тарап болуп, Бар шаарын колдошкон. Ошол доордогу жылнаамалар Урошту шаарды өз көзөмөлүнө алуу же венециялыктарды Сербиядан кууп чыгуу үчүн жаңжалды атайылап күчөткөн ырайымсыз, бирок иш жүзүндөгү пайданы көздөгөн башкаруучу катары сүрөттөшөт. Эбегейсиз, оор куралданган армиясы менен король Дубровниктин дубалдарына жакындап, шаардын бардык чет жакасын өрттөп жиберген. Коргоочулардын аскер бөлүктөрү ачык талаага чыгышкан, бирок чоң салгылашуу болгон эмес. Дубровниктин тургундары өлүмдөн коркушкан. Ал эми тажрыйбалуу кол башчы катары Урош шаардын алынгыс дубалдарын түз чабуул менен басып алуу мүмкүн эмес экенин түшүнгөн.
Дубровник дипломатиялык сокку менен жооп кайтарган. 1253-жылы шаар Болгариянын падышасы Михаил Асен I жана Захумьенин жупаны Радослав менен аскердик союз түзгөн. Коргоо жана колдоо көрсөтүүнүн ордуна шаар Венгриянын королуна берешендик менен алым төлөп турган. Ошондой эле болгарларга басып алууга мүмкүн болгон бардык серб чептерин өткөрүп берүүгө убада кылган. Көп өтпөй негизинен каардуу кыпчак жалданма аскерлеринен турган болгар армиясы Сербияга басып кирген. Алар Лим дарыясына чейинки жерлерди талап-тоноп, Биело-Полени өрттөшкөн. Бирок жетишкен ийгилигин бекемдей албай, кайра чегинүүгө аргасыз болушкан.
1254-жылдын күзүндө Урош укмуштуудай дипломатиялык чеберчилик көрсөтүп, өзүнө каршы түзүлгөн коалицияны ыдыраткан. Ал болгарлар менен өзүнчө тынчтык келишимин түзүп, согушка чейинки абалды калыбына келтирген. Ошол эле жылы Дубровник менен да тынчтык келишимине кол коюлган. Тараптар бири-бирине келтирген чыгымдарын төлөп беришкен. Бирок жеңиш Сербия тарапта болгон. Королдуктун аймагында соода жүргүзүү укугу үчүн республика Урошко жыл сайын 2000 алтын тыйын өлчөмүндө эбегейсиз сумма төлөөгө милдеттенген. Мындан тышкары, Дубровник серб католиктеринен салык чогултуу укугунан биротоло баш тартып, бул укукту Бар шаарынын епискобуна өткөрүп берген.
Ички чыккынчылардын тагдыры да катаал чечилген. Жупан Радослав тарых барактарынан жоголгон. Анын жерлерин Урош жөн гана королдук ээликтерге кошуп алган. Ал эми Захумьени башкарып келген династия Попово-Поледеги майда феодалдарга айланган. Көтөрүлүштү колдогон Зетанын башкаруучусу Георгий да бийликтен ажыраган. Алардын ордуна король өзүнүн ишенимдүү наместниктерин дайындаган.
Ошол эле учурда түштүктө Никея империясы тездик менен күч алып жаткан. Анын башкаруучусу Иоанн III Дука Ватац 1246-жылы болгарлардан Фракияны, Македонияны жана Салоникини тартып алган. Ал эми 1252-жылга карата Батыш Македония менен Албанияны ээлеген. Бул жеңиштерге көз салып турган Гогенштауфендер династиясынан чыккан Сицилиянын королу Манфред да саясий күрөшкө аралашып, Никеянын душмандарын колдогон. Ватац тирүү кезде Стефан Урош аны менен жылуу мамилени сактап, болгарлардын алсырашына кубанып турган.
Бирок саясатта түбөлүктүү достор болбойт. Болжол менен 1254-жылы Ватац дүйнөдөн кайтканда Урош саясий багытын кескин өзгөрткөн. Башаламандыкты жана Эпир менен Сицилиянын аскерлеринин басып кирүүсүнөн жаралган кырдаалды пайдаланган серб королу 1258-жылы күтүүсүз жана тез чабуул жасап, гректердин Скопье, Прилеп жана Кишево шаарларын басып алган. Бирок жеңиш көпкө созулган эмес. 1261-жылы жаңы император Михаил VIII Палеолог Византия империясын кайра калыбына келтирип, Македониянын бир бөлүгүн кайтарып алган. Кайра жанданган Византиянын күчүн туура баалаган Урош өз аскерлерин салгылашпастан Сербияга алып кеткен.
Түндүк чек араларда Урош венгрлер менен чехтердин ортосундагы тирешүүгө активдүү кийлигишип, Венгриянын королу Бела IVнүн союздашы катары чыккан. Бул союз династиялык нике аркылуу бекемделген. Уроштун улуу уулу Драгутин венгр ханбийкеси Екатеринага — ханзаада Иштвандын кызына — үйлөнгөн. 1264-жылы Урош жаш венгр ханзаадасы Беланын шаан-шөкөттүү үйлөнүү тоюна да катышкан.
Бирок Венгрия менен болгон тынчтык 1268-жылы бузулган. Король Бела менен анын уулу Иштвандын ортосундагы ички жаңжалдан пайдаланууну чечкен Урош венгрлердин Мачва аймагына басып кирген. Аскердик кампаниянын башталышы ийгиликтүү болгон. Бирок көп өтпөй серб армиясы жардамга келген бан Бела Ростиславичтин аскерлери тарабынан талкаланган. Урош өзү болсо кемсинтүүчү туткунга түшкөн. Эркиндикке чыгуу үчүн саясий жеңилдиктерге барууга туура келген. Венгрлер королду анын уулу Драгутинге, Венгрия падыша сарайынын күйөө баласына, Сербияда чыныгы бийлик берилет деген катуу кепилдиктердин негизинде гана бошотушкан. Ошол учурдан тартып расмий документтерде Драгутин «кенже король» деп атала баштаган.
Венгрия тарабынан күчөп жаткан коркунучту түшүнгөн Урош болжол менен 1268-жылы Византия менен жакындашууга аракет жасаган. Балкандагы союздаштарга абдан муктаж болгон император Михаил VIII Уроштун кенже уулу Милутинге өз кызы Анна Палеологду турмушка берүү сунушуна макул болгон.
1269-жылы Сербияга салтанаттуу византиялык делегация келген. Урош айлакерлик кылууга аргасыз болгон. Ал элчилерге улуу уулу Драгутин катуу ооруп жатканын, ошондуктан тактынын мураскору Милутин болорун билдирген. Анткени элчилер ханбийкени келечектеги монархтан башка эч кимге турмушка берүүгө макул болушкан эмес.
Ханбийке Анна Македониядагы Бер шаарына келген. Ал жерден болочок патриарх Иоанн XI Векк жетектеген византиялыктардын алдынкы тобу Сербиянын падыша сарайын көрүп чыгуу үчүн жөнөгөн. Эки маданияттын кагылышуусу чоң жаңжалга айланган. Назик жашоого көнгөн византиялыктар серб королдук резиденциясынын өтө жөнөкөй жана катаал шарттарын көрүп, нес болушкан. Бирок алардын чыдамын биротоло түгөткөн көрүнүш ханзаада Драгутиндин жубайы, венгр ханбийкеси Каталинанын залда отуруп, өз колу менен жип ийрип жатканы болгон. Константинополдун падыша сарайында королдук тукумдан чыккан аялдын мындай иш менен алектениши элестетүүгө да мүмкүн эмес эле.
Урош менен Иоанн Векктин ортосунда айыгышкан уруш чыккан. Король гректерди ашкере эркелеп, жыргалчылыкка берилип кеткен деп айыптаган. Ал эми византиялыктар жооп катары Сербияны жапайычылыктан араң гана өйдө көтөрүлгөн артта калган өлкө деп аташкан. Бер шаарына кайтып келген Векк ханбийкеден үйлөнүү тоюн жокко чыгарууну жалбарып суранган. Бирок намыскөй Анна сапарын улантып, Охридге чейин жеткен. Ошол эле учурда Векк Урошко кайрадан жөнөгөн, бирок жолдо делегацияны жергиликтүү каракчылар талап кетишкен. Мунун үстүнө Векк падыша сарайында «өлүм алдында жаткан» Драгутиндин ден соолугу чың экенин кокустан көрүп калган. Ошентип, алдамчылыктын бети ачылган. Жылнаамачы Георгий Пахимер жазгандай, келишим дароо бузулуп, ханбийке маскара болуп Константинополго кайтып кеткен.
Кемсинтилген Урош жооп кайтарбай койгон эмес. 1266-жылы Сицилиянын тактысына Латын империясын кайра калыбына келтирүүнү кыялданган Карл Анжуйский отургандан кийин, серб королу 1272 же 1273-жылы кубаттуу антивизантиялык коалицияга кошулган. Бул чечимге анын жубайы Елена да таасир эткен. Коалицияга Сицилиянын, Ахеянын, Эпирдин, Болгариянын жана Фессалиянын башкаруучулары кирген. Фессалия башкаруучусунун кызы Елена Милутиндин жубайы болгон. Бирок пландалган эбегейсиз согуш ишке ашпай калган. Византия Албанияда алдын ала сокку уруп, союздаштардын пландарын талкалаган.
Урош батышта да кол куушуруп отурган эмес. 1275-жылы ал өз армиясын кайрадан жек көргөн Дубровник шаарына чабуул жасоого жөнөткөн. Шаардын тарыхында биринчи жолу анын башкаруучусу Петар Чеполо дубалдардын артында жашынып отурбастан, армиясын ачык талаага алып чыгып, сербдердин чабуулунун мизин кайтарган. Дубровниктин флоту жээктерди талап-тоноо аркылуу өч алууга аракеттенген, бирок Уроштун кылдат уюштурулган буктурмасына кабылган. Флот талкаланып, 40ка жакын тектүү патриций туткунга түшкөн. Ал эми кол башчы Бенедикт Гундулич королдун буйругу менен ырайымсыздык менен сокур кылынган. Венециянын кийлигишүүсү гана кан төгүүнү токтотуп, тынчтык орнотууга алып келген.
Тынымсыз согуштар эбегейсиз каражаттарды талап кылган. Урош болсо Сербияны экономикалык жактан гүлдөп-өнүккөн державага айландыруунун жолун тапкан. Экономиканын негизги кыймылдаткыч күчү 1241–1250-жылдары монголдордун зомбулугунан качып, Трансильваниядан көчүп келген саксон кенчилери болгон. Сербияда алар «сасы» деген ат менен белгилүү болушкан.
Король аларга кеңири өз алдынча башкаруу укуктарын — «саксондук артыкчылыктар» деп аталган жеңилдиктерди берген. Мамлекеттик казынага салык төлөөнүн ордуна сакстар жапырт кендерди ачып, алтын, күмүш, коргошун жана калай казып чыгара башташкан. Аларды коргоо үчүн король атайын куралдуу бөлүктөрдү түзгөн. Кендердин айланасында жаңы бай шаарлар тездик менен өсүп чыккан. Убакыт өткөн сайын бул шаарларда жергиликтүү серб калкы менен маданий аралашуу процесстери жүргөн. Металлургиянын дүркүрөп өнүгүшү эл аралык сооданын гүлдөшүнө түрткү берип, Урошко өзүнүн күмүш тыйындарын чыгара баштоого мүмкүнчүлүк берген. Бул тыйындар Европада жогору бааланган. Соодагерлерди колдоо үчүн король келишимдерди түзүп, каракчылар келтирген чыгымдардын ордун жеке өзү толтурууга кепилдик берген.
«Ошентип, алар ачып берген көптөгөн кендердин аркасында анын байлыгы кыйла көбөйүп, ал абдан бай болуп калды. Ал эми жөнөкөй жашап, байлык топтоого жана акча тартууга кам көрбөгөн анын мурдагы башкаруучулары мындай ийгиликке жете алышкан эмес».
Экономикалык гүлдөп-өнүгүү маданий кайра жаралуу менен коштолгон. Урош чиркөөнү мамлекеттин кызыкчылыктарына чеберчилик менен баш ийдирген. 1263-жылы ал өзүнүн бир тууганы Савванын Сербиянын архиепискобу болуп дайындалышына жетишкен. Андан кийин бул кызматка королго берилген Афон монахы Иоанн дайындалган.
1260-жылдары королдун буйругу менен улуу Сопочаны монастыры курулган. Анын Библиядагы окуяларды жана королдук үй-бүлө мүчөлөрүнүн жүздөрүн чагылдырган фрескалары XIII кылымдагы серб живописинин теңдешсиз туу чокусу болуп калган. Афондогу Хиландар монастырында Урош Кудайдын кубулушуна арналган чакан чиркөө курдурган. Ал эми атактуу монах Доменцианга «Ыйык Савванын өмүр баяны» жана «Ыйык Симеондун өмүрү» аттуу фундаменталдуу эмгектерди жазууну тапшырган.
Мамлекеттин биримдигин сактап калууга умтулган Стефан Урош өлкөнү бөлүп-жарууга жана уулдарына өз алдынча башкарылуучу аймактарды берүүгө кескин каршы турган. Бул чечим анын тагдырында каргашалуу роль ойногон. Улуу уулу Драгутин кайнатасы, Венгриянын королу Иштван Vнин колдоосуна таянып, көп жылдар бою өзүнө королдуктун бир бөлүгүн берүүнү талап кылып келген. 1275-жылы Дубровник менен болгон оор согуштан кийин чыңалуу туу чокусуна жеткен. Бирок Урош уулунун талабын дагы бир жолу муздак чечкиндүүлүк менен четке каккан.
1276-жылы Драгутин көтөрүлүш чыгарган. Өзүнүн айланасына нааразы болгон серб ак сөөктөрүн топтоп, ал Венгрияга качкан. Ал жактан королдун кубаттуу колдоосуна, венгрлердин жана каардуу кыпчактардын жалданма аскерлерине ээ болгон. Ушул армия менен уулу атасынын ээликтерине басып кирген.
Эки армия Гацко шаарынын жанындагы чечүүчү салгылашууда беттешкен. Кары королдун аскерлери душмандын кысымына туруштук бере албай, өзүнүн мураскору тарабынан толугу менен талкаланган. Серб жылнаамачысы бул учурду кайгыруу менен мындайча сүрөттөгөн:
«Ошентип, Гацко деп аталган жерде алардын ортосунда чоң салгылашуу болуп, уулу атасын жеңип, анын тактысын күч менен тартып алды. Ал эми атасынын Сербия жериндеги тактысына отуруп, өзүн такыбаа, Христосту сүйгөн, бүткүл Сербия, деңиз жээгиндеги аймактар, Дунай бою жана Срем жерлеринин өз алдынча бийлик жүргүзгөн королу Стефан деп атай баштады».
Ондогон жылдар бою империялардын басымына туруштук берип, Балканда өз шарттарын коюп келген намыскөй монарх акыры сынган. Гацкодогу жеңилүүдөн кийин Стефан Урош I тактыдан баш тарткан. Ал өзү курдурган Сопочаны монастырынын дубалдарынын арасынан акыркы башпаанегин таап, монахтык ант берген. Саясий интригалардан жана кылычтардын кагылышынан алыс, ошол жерде Сербиянын улуу башкаруучусу 1277-жылы тынчтыкта дүйнөдөн кайткан. Ал өзүнөн кийин бай, күчтүү, бирок мураскорлорунун дымактарынын айынан бөлүнүп-жарылган мамлекетти калтырган.
