Сербиянын биринчи таажы кийген башкаруучусу болуу тагдырына жазылган адамдын так туулган күнү жана жери кылымдардын туманында белгисиз бойдон калган. Болжол менен Стефан 1166-жылы, анын атасы, көрүнүктүү кол башчы жана саясатчы Стефан Неманя Рашканын улуу жупаны болгон мезгилде жарык дүйнөгө келген. Чоң үй-бүлөдө Стефан ортончу уул болгон: анын агасы Вукан, ал эми иниси Растко эле. Алар менен бирге эки эжеси — Ефимия жана Елена да чоңоюшкан.
Стефандын чоң саясий аренага биринчи жолу чыгышы тарыхый булактарда 1190-жылга туура келет. Бул мезгилде сербдер менен кубаттуу Византия империясынын ортосунда татаал элдешүү процесси жүрүп жаткан. Бул тынчтыктын дипломатиялык негизин династиялык нике түзгөн. Болжол менен 1191-жылы Стефан Византиянын императору Алексей III Ангелдин кызы Евдокияга үйлөнгөн.
1190-жылдардын башына карата Сербия, ошол мезгилде Рашка деп аталган мамлекет, Стефан Неманянын аскердик жана дипломатиялык жеңиштеринин аркасында кубаттуу жана кеңири аймакты ээлеген державага айланган. Түндүктө анын табигый чек арасын Морава жана Батыш Морава дарыяларынын ортосундагы жерлер түзгөн. Чыгышта чек аралар Вране шаарына чейин жеткен. Түштүктө Рашканын ээликтери Косово, Хвосно (азыркы Метохия) аймактарына жана Шкодердин түндүгүндөгү жерлерге чейин созулган. Ал эми батыштагы аймактарына Дукля, Травуния жана Захумье кирген. Тарыхчы Желько Файфрич белгилегендей, Рашка аймактагы чыныгы үстөмдүк кылуучу державага айланган.
Византиялык ханбийкеге үйлөнүү Стефанга севастократор деген жогорку титулду жана атасынын сарайында эбегейсиз таасир алып келген. 1196-жылы Стефан Неманя Рас шаарында чоң жыйын чакырып, өзүнүн тарыхый чечимин жарыялаган: ал тактыны улуу уулу Вуканга эмес, ортончу уулу Стефанга өткөрүп бермекчи болгон. Бул кадамдын так себептери тарыхчылар арасында бүгүнкү күнгө чейин талаш-тартыштарды жаратып келет. Балким, Вукандын католик динин тутканы маанилүү роль ойногондур. Ал эми Стефандын Евдокия менен никеси Византия сарайы менен бекем жана үзүлгүс байланыштарды камсыз кылган. Кенже уулу Растко болсо бул мезгилге чейин эле руханий жолду тандап, Афон ыйык тоосундагы орус монастырында Савва деген ысым менен монахтык ант берген эле.
Өзүн кемсинтилгендей сезген Вукан Дукля, Топлица, Хвосно жана Требиньенин башкаруучусу бойдон калып, өзүн король деп жарыялаган. Бул көп жылдарга созулган бир туугандар арасындагы кандуу жаңжалдын башталышы болгон. Алгач Вукан ыңгайлуу учурду күткөн, бирок 1198-жылы активдүү аракеттерге өткөн. Ага өз агасы, король Имреге каршы согушуп, Хорватия, Далмация жана Захумьеге басып кирген венгр ханзаадасы Андраштын мисалы дем берген. Тарыхчы Владимир Чорович белгилегендей, Вукан менен Андраш бат эле тил табышып, өз ара союз түзүшкөн.
Кошумча колдоо издеген Вукан Рим папасына кайрылып, өз ээликтеринде католик дининин позицияларын күчөтүүгө чакырган. Папа эки легатын жөнөткөн, бирок саясий көрөгөчтүк көрсөтүп, көтөрүлүшчүнүн тарабын ачык колдоодон баш тарткан. Ал өз өкүлдөрүн Стефанга да жөнөткөн. Өзүнө каршы түзүлүп жаткан католиктик союздун өлүмгө тете коркунучун түшүнгөн Стефан жооп иретинде саясий кадам жасаган: ал пападан өзүнө королдук таажы жөнөтүүнү суранган. Римге болгон берилгендигин биротоло далилдөө үчүн 1201-жылы Стефан Византия менен чуулгандуу жана ачык ажырашууга барган. Ал жубайы Евдокияны ойноштук кылган жана котур оорусуна чалдыккан деп эл алдында айыптап, Константинополго кууп жиберген. Бирок Константинополь бул окуяны саясий кризиске айландырууну каалаган эмес. Никени жөн гана бузулган деп эсептешкен.
Вукан менен Венгриянын королу Имре Стефандын таажы кийишине жол берүүнү каалашкан эмес. 1202-жылы, тарыхчы Сима Чирковичтин маалыматына ылайык, алардын бириккен аскерлери Рашкага басып кирген. Стефан кыйратуучу жеңилүүгө учурап, Болгарияга качууга аргасыз болгон. Вукан улуу жупандын тактысын жеңиш менен ээлеп, Венгриянын сюзерендик бийлигин тааныган. Ал эми король Имре дароо өз титулдарына «Сербиянын королу» деген наамды кошуп, Морава дарыясынын чыгышындагы аймакты өз жерлерине бириктирген.
Бирок геосаясий ийгилик дайыма эле туруктуу боло бербейт. 1203-жылы эле венгрлер менен болгарлардын ортосунда согуш тутанган. Венгрлер жакында эле басып алган аймактарын, анын ичинде Браничевону таштап кетүүгө аргасыз болушкан. Стефан бул учурдан мыкты пайдаланган. Ал каршы чабуулга өтүп, бир катар ийгиликтүү салгылашуулардан кийин болжол менен 1205-жылы улуу жупан титулун кайра кайтарып алган. Вукан кайрадан Дукляга сүрүлгөн. Касташкан бир туугандардын биротоло элдешүүсүндө алардын иниси, монах Савва Неманич эбегейсиз роль ойногон. Ал экөөнүн ортосунда руханий көпүрө болуп берген.
Анын кийинки башкаруу жылдары тууралуу маалыматтар анча көп эмес. Бирок дипломатиялык күрөш улана берген. 1208-жылдын мартында Дукляны Стефан менен эсептешпей башкарып турган Вукандын уулу Георгий Венециянын дожуна берилгендик антын берген. Ошол эле учурда 1207-жылы Болгариянын падышасы Калоян дүйнөдөн кайткандан кийин Стефан анын качкын тууганы Стрезге жардам көрсөткөн. Серб куралдуу күчтөрүнө таянган Стрез Македониянын Вардар дарыясына чейинки бир бөлүгүн басып алып, кубаттуу Просек чебин өзүнүн негизги таяныч пунктуна айландырган.
1214-жылы Сербиянын үстүнөн жаңы коркунуч пайда болгон. Болгариянын падышасы Борил менен Латын империясынын императору Генрих согуш жүргүзүү үчүн биригишкен. Бирок Стефан өзүн көрүнүктүү тактик катары көрсөткөн. Түн жамынып, ал Ниш шаарынын жанындагы алардын лагерине капысынан сокку уруп, союздаштардын аскерлерин толугу менен талкалаган. Жеңилүү үчүн өч алууга аракеттенген Борил менен Генрих Стрезди өз тарабына тартып алышкан. Бирок тагдыр Сербия тарапта болгон. Чыккынчылык жортуулуна даярданып жаткан Стрез ошол эле 1214-жылы күтүүсүздөн дүйнөдөн кайткан. Натыйжада басып кирүү планы ишке ашпай калган.
Маркум Стрездин жерлерин Фессалоники королдугу менен Эпир падышалыгы бат эле өз ара бөлүштүрүп алышкан. Түндүк Македония Эпирдин карамагына өткөн. Бул окуя Стефан менен Эпирдин башкаруучусу Михаил I Комнин Дуканын ортосунда согуштун башталышына аз жерден алып келген. Бирок 1215-жылы Михаилди өзүнүн кызматчысы өлтүргөндө, жаңжал өзүнөн өзү басылган. Анын мураскору Феодор Комнин Дука тынчтыкты тандап, көп өтпөй кызы Аннаны Стефандын уулу Радославга турмушка берген.
1216-жылы Латын империясынын императору Генрих менен Венгриянын королу Андраш Сербияны кайрадан эки тараптан кысымга алууга аракеттенишкен. Алар Стефанды Ниш шаарына оор шарттардагы сүйлөшүүлөргө чакырышкан. Алардын өзүн тактыдан түшүрүү ниетин түшүнгөн Стефан союздаштардын ортосуна ажырым салууну чечкен. Ал иниси Савваны чакырып, азыркы Чуприя шаарына жакын жерде король Андраш менен жолугушкан. Дипломатиялык аракеттер эң сонун натыйжа берген. Андраш согуштан баш тартып гана тим болбостон, Генрих менен болгон сүйлөшүүлөрдө ортомчу болууга да макул болгон. Жалгыз калган император Генрих жок дегенде өзүнүн кадыр-баркын сактап калуу үчүн кичинекей жер тилкесин берүүнү талап кылган. Бирок ал чечкиндүү баш тартууга туш болуп, эч нерсеге жетпестен кайтып кеткен.
Ошол эле мезгилде Стефан кубаттуу Венеция дожу Энрико Дандолонун небереси Анна Дандолога үйлөнүп, Батыштагы позицияларын бекемдеген. Венгрия менен Латын империясы тарабынан жаралган коркунуч Стефанды чечкиндүү кадамга түрткөн. 1217-жылы ал Рим папасынан кайрадан королдук таажы сурап, акыры ага ээ болгон. Бул таажы кийүү аземи салттуу православдык багыттан баш тартууну билдирип, өлкө ичинде ажырым жараткан. Каршылык иретинде анын иниси Савва Сербияны таштап, Афонго кайтып кеткен. Аны ак сөөктөрдүн бир бөлүгү колдогон. Бирок ушул эле кадам Стефанга Дукляны биротоло өз мамлекетине кошууга мүмкүнчүлүк берген. Ошондон тартып ал сыймыктануу менен «Бүт Рашка жеринин, Далмациянын, Травуниянын жана Захумьенин королу» деген титулду алып жүргөн.
Көп өтпөй Балкандагы саясий кырдаал түп-тамырынан өзгөргөн. Латын империясынын жаңы императору Пьер II де Куртене эпирликтердин туткунунда каза болгон. Болгариянын падышасы Борил Иван Асен тарабынан сокур кылынган. Ал эми Венгриянын королу Андраш Бешинчи крест жортуулунан кайтып келгенде, өз өлкөсүн кыйроого учураган, казынасы бош абалда көргөн. Ошентип, Балканда негизги эки гана күч — Сербия менен Эпир калган.
Батыш менен союз түзүүнүн зарылдыгы жоголгонун түшүнгөн Биринчи таажы кийген Стефан өз саясатынын багытын кайрадан өзгөртүп, православиеге кайрылган. Ал Савва менен элдешип, экөө биргеликте эбегейсиз маанилүү долбоорду — мурда Охрид архиепискобуна баш ийген көз карандысыз, автокефалдык Серб чиркөөсүн түзүүнү — пландашкан. Савва Никеяга жөнөп, ал жерде император менен патриархтан Серб чиркөөсүнүн автокефалиясын таанууга жетишкен (1219-жыл). Жаңы чиркөөгө Савва жеке өзү жетекчилик кылган. Анын өз алдынча диний иерархиясы жана славян тилинде өткөрүлгөн сыйынуу жөрөлгөлөрү болгон. Мыкты насаатчы катары Савва богомилдердин еретикалык окуусуна азгырылган көптөгөн ак сөөктөрдү (властелдерди) кайрадан православие динине кайтарган. Жети жаңы епископтук түзүлгөн. Ал эми Ибар менен Батыш Морава дарыялары кошулган жерге жакын жайгашкан кереметтүү Жича монастыры өлкөнүн руханий борборуна айланган. Король Стефан бул монастырга берешендик менен көптөгөн белектерди берген.
Башында Стефандын таажы кийиши Венгриянын королу Андраштын катуу каарын келтиргени менен, алсырап калган Венгрия согуш жүргүзүүгө жөндөмсүз эле. Савва кайрадан сүйлөшүүлөрдү жүргүзүүчү катары чыгып, көп өтпөй эки королдуктун ортосундагы мамилелер биротоло жакшырган.
Мамлекеттик иштерден тышкары, Биринчи таажы кийген Стефан Сербиянын орто кылымдардагы адабиятынын эң көрүнүктүү өкүлдөрүнүн бири катары да тарыхка кирген. Анын укуктук жана ыйыктардын өмүр баянына арналган чыгармалары терең сезимдүүлүгү жана поэтикалык көркөмдүгү менен айырмаланган.
«Хиландар монастырына берилген грамота» (1200–1202-жылдар). Бул документ монастырга берилген жерлерге болгон укуктарды бекемдеген. Ошол эле учурда анда ыйык жайдын поэтикалык сүрөттөмөлөрү жана Стефан Неманянын жашоосуна байланыштуу фактылар камтылган.
«Ыйык Симеондун өмүр баяны» (болжол менен 1208-жылы башталып, 1216-жылы аяктаган). Бул Стефан Неманянын, монахтык жашоодо Симеон деген ысымды алган башкаруучунун, биринчи толук жана кеңири өмүр баяны болгон. Дал Биринчи таажы кийген Стефан атасын сербдердин ыйык инсаны катары даңазалоону биринчи жолу максат кылып койгон.
«Дубровникке достук жана соода тууралуу берилген грамота» (1215–1217-жылдар). Бул соодагерлерге эркин соода жүргүзүүгө кепилдик берген маанилүү экономикалык документ болгон. Анын түп нускасы бүгүнкү күнгө чейин Дубровникте сакталып келет.
«Жича монастырына берилген грамота» (1219-жыл, 1224–1227-жылдары толукталган). Бул өзгөчө документтин тексти түздөн-түз монастырдын дубалдарына чегилип жазылган. Анткени анын кагазга жазылган түп нускалары сакталбай калган.
«Млет аралындагы Ыйык Кудай Энесинин монастырына берилген грамота» (болжол менен 1220-жыл). Бул текстте король өзүн Кудай тарабынан тандалган атасынын мураскору деп жарыялап, Жаратканга жан-дили менен кызмат кылууга ант берген.
Өмүрүнүн акырында королдун ден соолугу оор илдеттерден улам олуттуу начарлаган. Атасы менен инисинин жолун жолдогон Стефан дүйнөлүк түйшүктөрдөн баш тартып, Симон деген ысым менен монахтык ант берген.
Биринчи серб королу 1227 же 1228-жылы дүйнөдөн кайткан. Ал өзүнүн улуу уулу жана мураскору Радославга жөн гана мамлекетти эмес, ички башкаруу түзүмү бекем, автокефалдык чиркөөсү бар жана тышкы чек аралары ишенимдүү корголгон кубаттуу державаны мураска калтырган.
