Степандын башкаруусуна алып келген трагедиялуу окуялар 1458-жылдын январында, Сербиянын деспоту Лазарь Бранкович күтүүсүздөн дүйнөдөн кайтканда башталган. Ансыз деле кансырап турган Сербия дароо сарай интригаларынын туңгуюгуна чөмүлгөн. Смедереводогу падыша сарайында түрктөрдү колдогон саясий топ бийликти басып алууга аракеттенип, воевода Михаил Ангеловичти жаңы башкаруучу деп жарыялаган. Анын бир тууган агасы Осмон империясынын султаны, Жеңүүчү Мехмед IIнин өзүнүн визири болуп кызмат кылган.
Бирок Венгрияны колдогон саясий топтун жардамына таянган борбор шаардын тургундары бул акырындык менен ишке ашырылып жаткан мамлекеттик төңкөрүшкө чечкиндүү каршы чыгышкан. Ангелович түрмөгө камалып, туруксуз тактыга көзү сокур Стефан Бранкович отургузулган.
Дал ушул учурда сербдердин ички бийлик талашына Босниянын королу Стефан Томаш — биздин каармандын атасы — чечкиндүү түрдө кийлигишкен. Башаламандыктан пайдаланган ал чагылгандай тез сокку уруп, 1458-жылдын 22-февралына карата Сребреницаны жана Дрина дарыясынын боюндагы бир катар стратегиялык маанилүү шаарларды басып алган.
Өз уулу Степан Томашевичти Сербиянын тактысына отургузуу тууралуу дымактуу планды көздөгөн король династиялык никени уюштурууга киришкен. Ал уулун маркум деспот Лазардын кызы Еленага үйлөнтүүнү чечкен.
Ошол эле учурда Томаш өтө татаал дипломатиялык оюн жүргүзгөн. Ал кубаттуу Венгрия королу Матьяш I Корвин менен келишим түзүп, Босния менен Сербияны бириктирүүгө колдоо көрсөтүүнүн ордуна Венгриянын вассалы болууга макул болгон.
Бирок Осмон империясы өз душмандарынын биригишине унчукпай карап турууну каалаган эмес. Босния королу сүйлөшүүлөр үчүн Венгрияга кеткенин билген түрктөр алдын ала сокку уруп, Босниянын негизги чептери — Врандук менен Бобовацты курчоого алышкан.
Жаш ханзаада Степан өзүнүн агасынын ордундагы тууганы Радивой менен бирге курчоодо калган Бобовацтан жашыруун качып чыгып, Смедеревого жетүүгө аргасыз болгон. 1459-жылдын 21-мартында Сербиянын борбор шаарына келгенден кийин Степан Томашевич расмий түрдө Сербиянын деспоту деп жарыяланган.
Көзү сокур Стефан Бранкович бийликтин Босния династиясына өткөнүнө моюн сунбай, 8-апрелде Сербиядан биротоло чыгып кеткен.
Ошол эле учурда уулунун бийлигин бекемдөөгө умтулган король Томаш Босниядагы түрк гарнизондоруна каршы жалгыз өзү айласыз чабуул баштаган. Ал атүгүл Ходидед шаарын өрттөп, анын тургундарын кулдукка айдап кетүүгө жетишкен.
Бирок күчтөрдүн айырмасы эбегейсиз болгон. Венгрия ички чыр-чатактарга батып калган. Рим папасына жөнөтүлгөн көптөгөн жалындуу өтүнүчтөр болсо эч кандай жоопсуз калган. Мындан тышкары, Томашка каршы түрктөрдүн вассалы болгон кубаттуу Хум герцогу Степан Вукчич да көтөрүлүш чыгарган.
Окуялар өтө тездик менен чечилген. Сансыз түрк армиясы Смедеревонун дубалдарына жакындаганда Степан Томашевич таптакыр айласыз абалда калган. Сыртынан душмандар курчап, өлкө ичинде бекем таянычы жок болгондуктан, 1459-жылдын 20-июнунда ал серб мамлекеттүүлүгүнүн акыркы чебин душманга өткөрүп берүүгө аргасыз болгон.
Түрктөр бул жолу ырайымдуулук көрсөтүшкөн. Алар тактыдан кулатылган деспотко, анын үй-бүлөсүнө жана коштоочуларына шаардан тоскоолдуксуз чыгып, Боснияга кайтууга уруксат беришкен.
Алсыз каарга баткан Венгриянын королу Томашевич менен анын агасынын ордундагы тууганы Радивойду чыккынчылыкка айыптаган. Бирок Батыштан аскердик жардам келбеген шартта деспотатты коргоп калуу иш жүзүндө мүмкүн эмес эле.
Дал ошол күнү, 1459-жылдын 20-июнунда, орто кылымдардагы Сербиянын көп кылымдык тарыхы биротоло аяктаган. Ошондон тартып «деспот» титулу өзүнүн мурдагы саясий маанисин жоготуп, жөн гана символикалык наамга айланган. Венгриянын монархтары XVI кылымдын башына чейин бул титулду Сербиядан көчүп келген тектүү эмигранттарга ыйгарып турушкан.
Сербиянын тактысынан ажыраган Степан мекенине кайтып келген. Бирок көп өтпөй анын мойнуна дагы бир, мурдагыдан да оор таажынын жүгү түшкөн.
1461-жылдын 20-августунда Венецияга король Стефан Томаштын дүйнөдөн кайтканы тууралуу кабар жеткен. Ошентип, Степан Томашевич Босниянын тактысына отурган.
Адилеттүүлүк үчүн XVI кылымдагы хорват жылнаамачысы Иван Томашич баяндаган караңгы уламышты да эскерүү керек. Ага ылайык, 10-июлда Уна дарыясынын башатындагы Ориховицанын жанында король Томаш өзүнүн бир тууганы Радивой жана уулу Степан тарабынан мыкаачылык менен өлтүрүлгөн имиш. Бирок бул ушактын ишенимдүүлүгү далилденген эмес жана ал жылнаамачынын баяны бойдон калган.
Жаңы король өлкөнүн үстүнөн өлүмгө тете коркунуч навис болуп турганын түшүнүп, жан үрөп куткарылуунун жолдорун издей баштаган.
Биринчи кезекте ал атасынын эзелки душманы болгон герцог Степан Вукчич менен элдешүүгө жетишкен. Башка таасирдүү феодалдар да анын бийлигин таанышкан. Бирок хорват баны Павел Сперанчич менен мамилелер душмандык мүнөздө калган. Ошого карабастан, босниялыктар стратегиялык маанилүү далматиялык Клис шаарын коргоп калууга жетишкен.
Степан негизги үмүтүн католик Европасынын жардамына арткан. 1461-жылдын 17-октябрында ал Римге жакындап келе жаткан кырсыкты алдын ала сезген, айласыздыкка толгон кат жөнөткөн:
«Мага түрк падышасы Мухаммед келерки жайда армиясы менен мага кол салууну пландап жатканы маалым болду... Мен жалгыз мындай күчкө туруштук бере албайм... Эгер босниялыктар согушта таптакыр жалгыз калбай турганын билишсе, алар алда канча эр жүрөк салгылашмак. Атүгүл түрктөр да менин өлкөмө кол салууга батынмак эмес... Ошондо Боснияны сактап калууга болот, антпесе ал кыйрайт...»
Рим папасы Пий II бул чакырыкка руханий колдоо менен жооп берген. Ноябрь айында Боснияга көптөн күткөн королдук таажыны алып келген папалык легат Никола Модрушский келген.
Бул окуя Боснияны өзүнүн таасир чөйрөсү деп эсептеген Венгриянын монархы Матьяш Корвиндин катуу нааразылыгын жараткан. Бирок 1462-жылы понтификтин ортомчулугу менен жаңжал жөнгө салынган. Степан Матьяшка вассалдык берилгендик антын берип, аны Ыйык Рим империясынын императору Фридрих IIIгө каршы күрөштө колдоого милдеттенген.
Салтанаттуу таажы кийүү аземи 1461-жылдын 7-ноябрында Яйце шаарындагы Ыйык Мария чиркөөсүндө өткөн. Босниянын эң жогорку даражалуу ак сөөктөрүнүн катышуусунда Степан Томашевичке королдук таажы кийгизилген.
Ал Рим папасынын расмий батасы менен таажы кийген Босниянын биринчи жана акыркы королу катары тарыхка кирген.
Көп өтпөй, 23-ноябрда, король Дубровникке атайын грамота жөнөтүп, дубровниктик соодагерлердин Босниядагы бардык соода артыкчылыктарын жана эркин жүрүү укуктарын акылмандык менен кайрадан ырастаган. Муну менен ал согуштун алдында өлкөнүн экономикасын бекемдөөгө аракеттенген.
Дипломатиялык ийгиликтерден жана Батышта Осмон империясына каршы кубаттуу коалиция түзүлөт деген жалган үмүттөрдөн шыктанган Степан тагдыр чечүүчү ката кетирген. Ал түрктөргө өлкөнү жакырлаткан оор алымды төлөөнү токтоткон.
Жооп дароо келген. Февраль айында король жакындап келе жаткан коркунуч тууралуу Рим папасына жана Венецияга дагы эле кабарлар жөнөтүп жаткан. Ал эми март айында түрктөр Герцеговинага кыйратуучу чабуулдарды башташкан.
Бирок Европадан убада кылынган жардам келген эмес. Босния басып алуучу менен жалгыз бетме-бет калган.
Батыш аны үмүтсүз калтырганын түшүнгөн Степан жазында кырдаалды сактап калууга акыркы аракет жасаган. Ал Осмон султанынын сарайына элчилерин жөнөтүп, он беш жылдык убактылуу тынчтык келишимин түзүүнү жалбарып суранган.
Бирок Мехмед II бул өтүнүчтү жоопсуз калтырып, көп өтпөй Боснияга каршы эбегейсиз чоң жортуулду жеке өзү жетектеген.
Осмондор Дрина дарыясынан өтүп, жергиликтүү герцогдордун ээликтерин талкалап, өлкөнүн жүрөгүнө карай умтулушкан. Мурдагы борбор шаар болгон алынгыс Бобовац чеби кулаган. Бул окуя босниялыктардын арасында көзөмөлдөн чыккыс дүрбөлөңдү пайда кылган. Түрктөр олуттуу каршылыкка дээрлик туш болушкан эмес.
Король Венгриянын чек арасына карай качууга аргасыз болуп, Төмөнкү аймактардагы Ключ шаарына баш калкалаган.
Бирок чыккынчылык көпкө күттүргөн эмес. Монархтын жашынган жери Махмуд-паша жетектеген түрк аскерлеринин алдынкы бөлүгүнө билдирилген.
Паша сүйлөшүүлөрдү баштап, король жеке өзү багынып берип, калган чептерди өткөрүп берсе, анын өмүрүн сактап калууга салтанаттуу түрдө убада кылган.
Корккон жана айласыз абалга туш болгон Степан бул шарттарга макул болуп, гарнизондорго куралдарын таштоого буйрук берген.
Кызыгы, XV кылымдагы осмон тарыхчысы Дурсун-бег жеңилген монархтын көрүнүктүү сүрөттөмөсүн калтырган. Ал Степанды өтө узун бойлуу жана шарапты ашыкча ичүүгө жакын адам катары мүнөздөгөн.
Ошол эле учурда Ключтун түндүк-чыгышындагы Звечай чебинде королдун агасынын ордундагы тууганы Радивой Остоич да туткунга алынган.
Туткунга түшкөн монархты буга чейин эле басып алынган Яйце шаарынын айланасында жайгашкан султандын аскердик ордосуна алып келишкен.
Өзүнүн бүтүндөй дүйнөсү көз алдында кыйрап жатканын көргөн Степан ачуу, бирок терең маанилүү сөздөрдү айткан:
«Эл тарабынан ташталган ак сөөктөр бийлигин көпкө сактап кала албайт».
Жеңүүчү Мехмед II королдун туруксуз саясатына жана Батышка таянууга жасаган аракеттерине каарданып, Махмуд-паша берген кепилдиктерди аткаруудан баш тарткан.
Түрк жылнаамачысы Ашыкпашазаде султандын сөздөрүн белгилеген. Анын айтымында, королдун колунда жерлердин кичинекей бөлүгүн болсо да калтыруу сөзсүз түрдө жаңы согуштун башталышына себеп болмок.
Акыркы королдун тагдырын Курандын белгилүү билерманы Али Бестами (Мусанифек) чечкен. Өлүм өкүмүн чыгарып жатып, ал катаал фатва жарыялаган:
«Чыныгы момун бир эле ийинден эки жолу чактырбайт».
Ушул сөздөрдү айткандан кийин Мусанифек өзү кылычын сууруп чыгып, Степан Томашевичтин башын алган.
Жээнинин артынан князь Радивой да башы алынуу жолу менен өлүм жазасына тартылган.
Бул чыккынчылыкты келечек муундардын алдында актоо үчүн Мехмед II фатванын сөздөрүн Яйценин башкы шаар дарбазасынын үстүндөгү ташка чегип жазууга буйрук берген.
Өлүм жазасы Яйценин жанындагы Царево-Поледе 1463-жылдын 29-майынан 10-июнуна чейинки аралыкта аткарылган.
Айрым тарыхый маалыматтар бул мезгилди тактоого мүмкүндүк берет. 29-майда Радивой Дубровниктен Крешевону коргоо үчүн дары-дармек эмес, ок-дары жана мылтык дарысын сурап кайрылган. Ал эми 10-июнда монархтын өлүмү тууралуу кабар Венецияга жеткен. 17-июнга карата султан Босниядан чыгып кетип, Скопьеде турган.
Степандын өлүмү эл арасында караңгы уламыштын жаралышына себеп болгон.
Айтымдарга ылайык, султан янычарларга өлүм жазасына тартылган королдун сөөгүн Яйце шаарынын көрүнүшү толугу менен ачылган тоо бооруна көмүүгө буйрук берген. Бирок ошол эле учурда шаардын өзүнөн мүрзө көрүнбөшү керек эле.
Муну менен көзгө көрүнбөгөн мүрзө шаар тургундарына алардын коркунучтуу жеңилүүсүн түбөлүккө эскертип турушу керек болгон.
Кылымдар бою Застине айылындагы Борови деген жерде жайгашкан жана эл арасында «Кралев гроб» — «Королдун мүрзөсү» деп аталган көрдү жалгыз гана жылмакай стечак — көлөмү 160 × 92 × 50 сантиметр болгон ири мүрзө ташы — белгилеп турган.
Бул сыр 1888-жылы гана ачылган. Ошол жылы хорват археологу Чиро Трухелка аталган жерде кеңири масштабдагы казуу иштерин жүргүзгөн.
Кара топурактын, таштын жана чопонун катмарларынын астынан, терең жерден эркек адамдын скелети табылган.
Сөөктөр батыштан чыгышты көздөй жайгашкан. Маркумдун колдору көкүрөгүнө коюлган, ал эми баш сөөгү тулкусунун капталында жаткан. Сол бутунун сөөктөрү катуу сындырылган.
Бут жагынан кишенге тиешелүү темирден согулган илгич табылган. Ал эми көкүрөгүнүн үстүндө Венгриянын королу Улуу Людовиктин дооруна таандык эки күмүш тыйын жаткан.
Антропологдор сөөктөр дене түзүлүшү ири, эрезеге жеткен эркек адамга таандык экенин ырасташкан. Бул Степан Томашевич жөнүндө сакталып калган тарыхый сүрөттөмөлөргө толугу менен дал келген.
Кийинчерээк бул кайгылуу эстеликтер — көз карандысыз Босниянын акыркы материалдык күбөлөрү — кылдаттык менен Яйцедеги Ыйык Лука францискан монастырына көчүрүлгөн.
Алар төмөнкү жазуусу бар айнек саркофагга жайгаштырылган:
«Степан Томашевич, Кудайдын ырайымы менен Босниянын королу. 1461-жылдан 1463-жылга чейин башкарган...»
Бирок королдун сөөгүнүн трагедиялуу тарыхы азыркы заманда да уланган.
1992–1995-жылдардагы кандуу Босния согушу учурунда анын сөөктөрүн кыйроодон сактап калуу үчүн Хорватиянын Сплит шаарына эвакуациялоого туура келген.
1997-жылдын 13-сентябрында гана алар салтанаттуу түрдө Яйцедеги монастырга кайтарылган.
Ал эми 2004-жылдан тартып королдун алгачкы көмүлгөн жери — «Кралев гроб» — жана анын сөөктөрү расмий түрдө улуттук маанидеги эстелик деп жарыяланган.
Ошентип, тагдыры Балкандагы эки улуу державанын кыйрашына арналган кайгылуу кошокко айланган монархтын элеси түбөлүккө сакталган.
