Стефан Лазаревичтин тарыхы 1377-жылы Моравиялык Сербиянын гүлдөп-өнүккөн борбору Крушевац шаарында башталган. Анын атасы Сербиянын акыркы көз карандысыз башкаруучусу, князь Лазарь Хребелянович болгон. Ал эми энеси, княгиня Милица, байыркы, бирок эркек тукуму боюнча үзүлүп калган Неманичтердин падышалык династиясынан чыккан. Чоң княздык үй-бүлөдө тун уул Стефандан тышкары, анын беш эже-карындашы жана 1380-жылы төрөлгөн иниси Вук тарбияланган.
Бирок тактынын мураскорунун балалыгы бир заматта үзүлгөн. 1389-жылы Косово талаасында Балкандын тагдырын түбөлүккө өзгөрткөн салгылашуу болгон. Князь Лазарь согушта курман болуп, жетим калган жана кансыраган өлкөнү жесири менен жашы жете элек уулунун камкордугуна калтырган. Ошол доордун маанайын жана башкаруучунун өмүрүндөгү окуяларды бүгүнкү күнгө жеткирген негизги булак Константин Философ тарабынан болжол менен 1433-жылы кылдаттык менен жазылган көлөмдүү «Стефан Лазаревичтин өмүр баяны» аттуу эмгек болуп калган.
Лазарь каза болгондон кийин Моравиялык Сербия кыйроонун босогосунда калган. Армия жок кылынып, чек аралар кубаттуу коңшу мамлекеттердин алдында коргоосуз калган. 1389-жылдын күзүндө эле Венгриянын королу Сигизмунд бул трагедиядан пайдаланып, Сава дарыясынан өтүп, сербдердин маанилүү чептери — Борач менен Честинди басып алган.
Регенттик бийликти Стефандын акылман жана кайраттуу энеси Милица өз колуна алган. Эки фронтто согуш жүргүзүү Сербиянын кыйрашына алып келерин түшүнгөн серб ак сөөктөрүнүн жыйыны патриарх Спиридондун активдүү колдоосу менен өтө оор, бирок өлкөнү сактап калуучу чечим кабыл алган: Осмон империясы менен тынчтык издөө керек эле.
1390-жылдын биринчи жарымында султан Баязид I менен тынчтык келишимине кол коюлган. Анын шарттары өтө катаал болгон. Сербия түрктөрдүн сюзерендик бийлигин таанып, алым төлөөгө жана осмондорго көмөкчү аскерлерди берүүгө милдеттенген.
Бул союз үй-бүлөнүн жеке курмандыгы аркылуу бекемделген. Стефандын жаш карындашы Оливера султан Баязиддин жубайы катары анын гаремине жөнөтүлгөн. Ал эми Стефан өзү эми жыл сайын султандын сарайына барып, берилгендигин ырастоого милдеттүү болгон. Бул оор мунаса дароо өз жемишин берген: түрк аскерлери сербдерге жакында эле венгрлер тартып алган чептерди кайтарып алууга жардам беришкен.
Стефан эрезеге жеткенден кийин Милица мамлекеттик бийликти уулуна өткөрүп берген. Өзү болсо негиздеген Любостиня монастырына кетип, монахтык ант берген. Ал 1405-жылы ошол жерде тынч дүйнөдөн кайткан. Кийинчерээк князь Лазарь сыяктуу эле Милица да ыйыктардын катарына кошулган.
Көп жылдар бою князь деген жөнөкөй титулду алып жүргөн Стефан Лазаревич өз жоокерлеринин канын Осмон империясынын кызыкчылыктары үчүн төгүүгө аргасыз болгон. Баязиддин берилген вассалы катары ал султандын бардык аскердик кампанияларына катышкан. 1393-жылы сербдердин кылычтары Экинчи Болгар падышалыгынын кулашына салым кошкон. 1396-жылы Стефан Никополдун жанында европалык кресттүүлөргө каршы салгылашкан, андан кийин Ровиненин жанындагы өтө оор салгылашууга катышкан.
Анын жана бүтүндөй Европанын тагдырындагы бурулуш учур 1402-жылдагы ири Анкара салгылашуусу болгон. Баязиддин Тамерландын аскерлери менен кагылышуусу түрктөр үчүн чоң кырсык менен аяктап, Осмон империясынын Балкандагы экспансиясын убактылуу токтоткон.
Султан туткунга түшкөндөн кийин ага берген антынын оор милдетинен бошонгон Стефан Константинополго жөнөгөн. Ал жерде Византиянын императору серб башкаруучусунун асылдыгын жана күчүн жогору баалап, ага византиялык ак сөөктөрдүн эң жогорку титулу — деспот наамын ыйгарган. Бул даража императордук титулдан гана төмөн турган. Ал эми айрым тарыхчылардын баалоосу боюнча, королдук наамдан да жогору болгон. Мындай макам Сербиянын Европадагы чоң саясатка кайра кайтып келгенин билдирген.
Мекенине кайтып келген Стефан чыккынчылыкка туш болгон. Анын жээни Георгий Бранкович жаш түрк такты талапкери Сулейманды колдоп, Сербиянын үстүнөн башкы бийлик үчүн күрөштө өз агасынын ордундагы тууганынын кадыр-баркына шек келтирген. 1402-жылдагы чечүүчү салгылашууда Стефан жаркын жеңишке жеткен. Бул ийгиликте анын кайниси, Зета княздыгынын башкаруучусу Георгий II Балшич алып келген жардам чоң роль ойногон.
Өзүнүн абалы канчалык туруксуз экенин түшүнгөн Стефан 1403-жылы тышкы саясатынын багытын түп-тамырынан өзгөрткөн. Ал жакында эле душманы болуп келген Венгриянын королу Сигизмунд менен союз түзгөн.
Венгриянын вассалы болгон деспот берешен сыйлыкка ээ болгон. Сигизмунд ага Воеводинадагы кеңири жерлерди, анын ичинде Земун, Митровица жана Апатин шаарларын, ошондой эле Дунай боюндагы стратегиялык маанилүү Голубац жана Белград чептерин өткөрүп берген. Стефандын жеке башкаруусуна берилген Белград көп өтпөй анын жетекчилиги астында гүлдөп-өнүккөн шаарга айланмак. Мындан тышкары, деспот Венгриянын элиталык Ажыдаар орденинин рыцары болуу сыймыгына да татыган.
1405-жылдын сентябрында, күз мезгилинде, Стефан Лазаревич династиялык нике түзүп, Лесбос аралынын архонту Франческо II Гаттилузионун кызы Еленага үйлөнгөн. Бул нике аны Византиянын императордук үйү менен туугандаштырган. Анткени Елена Иоанн VII Палеологдун жубайы Иринанын бир тууган сиңдиси болгон. Бирок бул никеден балдар төрөлгөн эмес. Кийинчерээк дал ушул жагдай Стефанды өзүнүн мыйзамдуу мураскору катары жээни Георгий Бранковичти жарыялоого мажбур кылган.
Тышкы коркунучтарга жана ички чыр-чатактарга карабастан, Стефандын башкаруусу Сербиянын мурда болуп көрбөгөндөй гүлдөп-өнүккөн дооруна айланган. Түштүктө Бранковичтер менен мамилелер чыңалган бойдон калган. Ал эми Стефандын иниси Вук Лазаревич 1410-жылы каза болгонго чейин деспоттун ээликтеринин бир бөлүгүн тартып алуу максатында дайыма интригаларды уюштуруп келген.
Бирок тоо-кен тармагынын дүркүрөп өнүгүшүнөн түшкөн эбегейсиз кирешелерге таянган Стефан күчтүү борборлоштурулган бийликти, көз карандысыз экономиканы жана согушууга жөндөмдүү армияны түзүүгө жетишкен. Ал бөлүнүп чыгуу аракеттерин катаал басып, баш ийбеген феодалдардын жерлерин конфискациялап, ак сөөктөрдүн жыйындарынын бийлигин чектеген.
Деспот ички сооданы жана кол өнөрчүлүктү өнүктүрүүгө көмөктөшкөн. Ошол эле учурда жергиликтүү базарларды чет элдик, айрыкча дубровниктик соодагерлердин ашыкча үстөмдүгүнөн коргогон. Шаарлар, биринчи кезекте Белград, мурда болуп көрбөгөндөй кеңири эркиндиктерге ээ болушкан. Белграддын тургундары бажы алымдарын төлөөдөн толугу менен бошотулган. 1412-жылы Стефан атактуу «Кендер жөнүндө мыйзамды» чыгарып, тоо-кен өнөр жайын катуу тартипке салган жана экономикалык башкарууну системалаштырган.
Аскердик иште да Стефан өзүн чыныгы жаңычыл катары көрсөткөн. Ал Сербияда Батыш Европанын үлгүсүндөгү рыцардык турнирлерди киргизген. Ошондой эле Балкан жарым аралында биринчилерден болуп ок атуучу куралдарды колдоно баштаган.
1421-жылы Зетанын башкаруучусу Балша III дүйнөдөн кайткан. Деспот аны менен абдан жакшы коңшулук мамилелерди сактап келген. Анын өлүмүнөн кийин бул жерлер мурас катары Стефанга өткөн. Бирок бул окуя деңиз жээгиндеги шаарлар үчүн Венеция республикасы менен узакка созулган согушка себеп болгон.
Акыры жаңжал тынчтык келишими менен аяктаган. Ага ылайык, Стефан Котор, Улцинь, Леш жана Скадар шаарларын, ошондой эле Петровичи аймагын Венецияга өткөрүп берген. Зетанын калган тоолуу бөлүгүнө көзөмөл жүргүзүү болсо өтө оор болгон. Буга жергиликтүү феодалдардын, айрыкча таасирдүү Черноевичтер тукумунун баш ийбес мүнөзү себеп болгон.
Замандаштары Стефанды «аты күн күркүрөгөндөй жаңырган падыша» деп аташкан. Алар анын көзүнө тике кароо жаркыраган күндү тиктегендей эле кыйын болгонун жазышкан.
Дал анын башкаруусу мезгилинде Сербияда жаңы мамлекеттик символ бекемделген. Байыркы эки баштуу бүркүт менен катар, тыйындарда жана 1425-жылдагы гербдер жыйнагында төрт оттугу бар византиялык ак крест — кийин атактуу Серб крести деп аталган белги — түшүрүлө баштаган.
Доордун катаалдыгына карабастан, Сербия маданий кайра жаралуу мезгилин башынан өткөргөн. Деспот өзүнүн айланасына славян интеллигенциясынын эң көрүнүктүү өкүлдөрүн топтогон. Ал Болгариянын белгилүү китепчилери Григорий Цамблак менен Константин Философго башпаанек берген. Константин Философ кийин башкаруучунун жеке китепканасынын сактоочусу болгон.
Стефан өзү да көрүнүктүү адабиятчы эле. Анын калеминен ажырашуунун азабына сугарылган терең сезимдүү «Сүйүү жөнүндө сөз» аттуу поэтикалык кайрылуу жаралган. Ар кандай божомолдор боюнча, бул чыгарма анын карындашына, колуктусуна же көтөрүлүш чыгарган иниси Вукка арналган.
Ошондой эле ага «Князь Лазарь үчүн мүрзө үстүндөгү кошок» аттуу улуу чыгарманын жана 1400 же 1404-жылы Косово эстелик мамысына чегилген атактуу эпитафиянын авторлугу таандык деп эсептелет.
Стефандын сарайындагы маданий гүлдөп-өнүгүүнүн таасири Русь жерлерине чейин жеткен. Бул көрүнүш «экинчи түштүк славян таасири» деп аталган маданий процесске түрткү берген. Серб тексттери, анын ичинде «Стефан Лазаревичтин өмүр баяны», орус монастырларында активдүү көчүрүлүп жазылган.
Жеке жашоосунда деспот терең динчил жана аскеттик жашоо образын карманган адам болгон. Ал светтик көңүл ачууларды — музыканы жана бийлерди — жактырган эмес. Аялдардын сулуулугуна да кайдыгер мамиле жасап, дээрлик монахтардыкындай жашоо өткөргөн.
Стефан кайрымдуулук иштерине көп күчүн жана каражатын жумшаган. Ал муктаж адамдарга берешендик менен садака таратып, жолоочуларга башпаанек берген.
Элдик уламыштарда деспоттун кармалган ууруга акча берип, мындай дегени баяндалат:
«Ал, ууру, бул акчаны ал да, эми уурулук кылба».
Ага кылмышкер акылмандык менен тайманбастыкты айкалыштырган жооп кайтарган:
«Ууру мен эмес, сенсиң. Анткени сен жердеги падышалыкка алмаштырып, өзүңдүн Асман Падышалыгыңды уурдап жатасың».
Дагы бир уламышта Стефан жөнөкөй адамдын кийимин кийип алып, кедейлерге жеке өзү садака таратканы баяндалат. Муну ал өзү жөнүндө чындыкты элдин оозунан угуу үчүн жасаган. Кийинчерээк бул сюжет орус адабиятында князь Иван Калитанын өмүр баянына ылайыкташтырылган.
Анын руханий мурасынын туу чокусу өзү негиздеп, бай кооздогон кереметтүү Манасия монастыры болгон.
XV кылымдын экинчи чейрегинде өлкөнүн абалы кайрадан айласыз деңгээлге жеткен. Формалдуу түрдө Венгрияга да, тез арада күчүн калыбына келтирген Осмон мамлекетине да вассалдык көз карандылыкта калган Сербия бардык тараптан кысымга алынган. Венгрлер болсо деспотко убада кылган коргоону камсыз кылышкан эмес.
Мамлекет акырындап алсырап, төмөндөй баштаган. Башкаруучунун өзүнүн ден соолугу да начарлаган. Өмүрүнүн акыркы жылдарында Стефан буттарындагы катуу оорудан азап чеккен.
Аты күн күркүрөгөндөй жаңырган деспоттун өлүмү күтүүсүздөн келген. 1427-жылдын 1-августунда, ишемби күнү (эски жыл санак боюнча 19-июлда), Стефан Бело-Поледеги жайкы резиденциясынан Белградга кайтып бара жаткан.
Азыркы Крагуевац шаарына жакын жерде түшкү эс алуу үчүн токтоп, тамактанып алган. Оорусуна карабастан, ал атка минип, шумкар менен аңчылык кылууга жөнөгөн. Бирок ат үстүндө бара жаткан учурда анын жүрөгүн катуу кармап калган.
Башкаруучуну чатырга алып киришкен. Өмүрүнүн аягы жакындаганын сезген ал акыркы сөздөрүн айтып, тактыны мураска калтырган жээни Георгий Бранковичти коргоону жана ага кам көрүүнү осуят кылган.
Өлүм алдында жаткан башкаруучуну коштоп жүргөн Джурадж Зубрович ошол жерге эстелик жазуусу бар мрамор обелиск орнотууга буйрук берген. Бул эстелик бүгүнкү күнгө чейин Марковац аймагындагы чиркөөнүн короосунда сакталып турат.
Деспоттун сөөгү Белграддан түз сызык боюнча 71 чакырым аралыкта, Шумадиянын түндүгүндө жайгашкан Копорин монастырында жашыруун жерге берилген.
Осмон бийлигинин кылымдары көптөгөн ыйык жайларды жер менен жексен кылган. Монастырь бир нече жолу талкаланып, улуу башкаруучунун сөөгү коюлган жер унутулган.
1974-жылы гана кеңири масштабдагы оңдоо иштери жүрүп жатканда археологдор Стефандын колуна чиркөөнүн үлгүсүн кармап турган элеси түшүрүлгөн байыркы фресканын алдынан жашыруун мүрзөнү табышкан.
1983–1989-жылдары Белграддагы алдыңкы адистер, Лондондогу Ыйык Варфоломей ооруканасынын жана Британ музейинин адистери жүргүзгөн кылдат антропологиялык жана палеопатологиялык экспертизалар бул чындап эле Стефан Лазаревичтин сөөгүнүн калдыктары экенин ырастаган.
Анын чиркөө тарабынан расмий даңазаланышына алып барган жол өлүмүнөн көп өтпөй эле башталган. Константин Философдун айтымында, Стефан өлгөндөн кийин ага көрүнүп, өзүнүн өмүр баянын жазууну тапшырган.
XVI кылымдын аягы менен XVII кылымдагы серб жылнаамаларында жана санжыраларында ал «куттуу жана ыйык» деп атала баштаган. Байыркы фрескаларда болсо анын башына нур чөйрөсү тартылып, «ыйык падыша» катары сүрөттөлгөн.
Стефанга болгон урматтоо Балканда гана эмес, Русь жерлеринде, атүгүл католик дүйнөсүндө да кеңири жайылган. Божомолдор боюнча, анын айкели Словениядагы Птуйска-Гора монастырында жайгашкан монархтардын айкелдеринин арасында да орнотулган.
XX кылымда Белград митрополити Димитрий 1907, 1912 жана 1924-жылдары башкаруучу-агартуучуну расмий түрдө ыйыктардын катарына кошуу маселесин бир нече жолу көтөргөн.
Акыры 1927-жылдын 1-августунда, деспоттун өлүмүнүн 500 жылдыгында, патриарх Димитрий Стефанды салтанаттуу түрдө ыйык адам деп жарыялаган.
Копориндеги унутулган мүрзөдөн алынган анын ыйык сөөктөрү кылдаттык менен атайын табытка жайгаштырылган. Бул өз элин сактап калуу үчүн өмүр бою өзүнүн жердеги бейпилдигин курмандыкка чалган башкаруучунун руханий жеңишин түбөлүккө бекемдеген.
