Келечектеги император Луций Септимий Север б.з. 146-жылдын 11-апрелинде Африка провинциясынын (азыркы Ливия) Лептис-Магна шаарында төрөлгөн. Анын атасы Публий Септимий Гета атчандар (всадниктер) сословиесине таандык болгон, ал эми энеси Фульвия Пия аркылуу итало-римдик тамырлары бар эле. Септимийлердин үй-бүлөсү өзгөчө таасирдүү болбосо да, анын эки бир тууган тууганы консулдук кызматтарды ээлешкен.
Луций Лептис-Магнада чоңоюп, ошол жактан билим алган. Ал пуник тилин эркин билген, мунун үстүнө грек жана рим адабиятын да окуган. Элий Спартиандын айтымында, ал аларды «өзгөчө мыкты билген». Ошого карабастан, өмүр бою бир аз акцент менен сүйлөп жүргөн.
164 же 165-жылы Север окуусун улантуу үчүн Римге жөнөп кетти. Ага тууганы болгон император Марк Аврелийдин сунушу менен сенатордук сословиеге кабыл алынган. Бирок анын алгачкы кызмат жолуна байланышкан маалыматтар аз. Айрым булактарда анын фиск (мамлекеттик казына) адвокаты болгону айтылат, бирок бул далилденген эмес.
Север квесторлукка 25 жашка толгуча күтүп турууга мажбур болгон. Көптөгөн сенаторлордун өмүрүн алган Антониновалар чумасы анын карьерасын тездетти. Ал тез эле ар кыл кызматтардан көтөрүлүп, 169 же 170-жылы квестор, 176-жылы эл трибуну, 178-жылы претор болгон.
Марк Аврелий каза болуп, 180-жылы бийликке Коммод келгенден кийин, Северин карьерасы үзгүлтүккө учурады. Балким, ал бардыгын чечип турган преториан префекти Тигидий Перенниске оппозицияга өткөн. Бул убакыттан пайдаланып, ал Афинага, андан соң Чыгышка аттанып, Апамеяда финикиялык күн кудайынын башкы жрецинин кызы Юлия Домна менен таанышкан. Ага «падышага» тийерин айтышкан экен, Север аны менен баш кошкон.
Переннис өлтүрүлгөндөн кийин Северин карьерасы кайрадан жанданды. Ал Лугдун Галлиясын башкарган учурда улуу уулу Каракалла төрөлдү. 189-жылы консул-суффект болду. 191-жылдын жайында Коммод преториан префекти Квинт Эмилий Леттин кеңеши менен Северин Жогорку Паннониянын наместниги кылып дайындады, бул ага империядагы эң күчтүү армиялардын бирин башкарып калуу мүмкүнчүлүгүн берди.
190-жылдары Рим империясын кризис чулгады. 192-жылдын 31-декабрында Коммод өлтүрүлдү. Такка Публий Гельвий Пертинакс чыгып, болгону 88 күндөн кийин преторианецтер тарабынан өлтүрүлдү. Анын ордуна гвардия уюштурган аукциондо бийликти сатып алган Дидий Юлиан келди. Бул окуя провинцияларда толкундоолорду пайда кылды.
Пертинакстын өлтүрүлгөнүн укканда, үч провинциянын наместниктери Жогорку Паннониядагы Септимий Север, Британиядагы Децим Клодий Альбин жана Сириядагы Гай Песценний Нигер өздөрүн император деп жарыялашты. Римге эң жакын турган Север биринчи болуп аракетке өттү. Легиондорго кайрылууларында ал Пертинакстын өлүмү үчүн өч алууну чакырды.
Жогорку Паннониянын үч легионы аны император деп жарыялады. Аны башка провинция наместниктери, анын ичинде Төмөнкү Мёсиядагы агасы Публий Гета колдоого алышты. Север Клодий Альбин менен союз түзүп, аны асырап алып, цезарь титулу менен соправитель кылды. Бул анын аркасын корголгон абалда калтырып, күчтү Дидий Юлиан жана Песценний Нигер менен күрөшүүгө топтоого мүмкүнчүлүк берди.
Карнунтта император деп жарыялангандан кийин Север армиясын Римге буруп жөнөдү. Пропагандасында ал Пертинакстын ысмын чебер колдонууп, анын өлүмү үчүн өч алууну убада кылды. Анын аскери каршылык көрбөстөн Альп тоолорун бат эле ашып өттү. Преторианецтерден бийликти сатып алган Дидий Юлиан согушка даяр эмес эле. Ал Римди коргоону уюштурууга аракет кылды, бирок пландары саботаждалып, преторианецтер салгылашкысы келген жок.
Север бийликке жетүү үчүн Римге чейин да барган жок. 193-жылдын май айынын аягында эле анын эдикттери борбордо ачык жарыяланып жатты. Сенат Дидий Юлианды «эл душманы» деп жарыялап, Луций Септимийди император деп атады. 1-июнда Дидий өлтүрүлүп, 9-июнда Север Римге кирди. Ал Пертинаксты кудайлаштырып, преториан гвардиясын таркатып, анын ордуна өзүнө ишенимдүү аскерлерди койду.
Римди алган соң, Север императордук такка башка талапкер империянын бүт Чыгыш бөлүгүн көзөмөлдөгөн Гай Песценний Нигер менен күрөшүшү керек эле. Нигер провинцияларда абдан популярдуу болчу, бирок анын армиясы тартип жана согуш тажрыйбасы жагынан Северин легиондорунан төмөн эле.
193-жылы Север армиясын Чыгышка жөнөттү. Согуш Проливдер аймагында жүрдү. Север өз кол алдындагыларына команда бердирип, алар Нигердин аскерин бир нече салгылашууда талкалашты. Никея алдындагы салгылашууда Нигердин армиясы жеңилип, Сирияга качты.
Нигердин абалы алсырап, ал Египеттен айрылды, көптөгөн провинциялар Северин тарабына өттү. 194-жылдын аягында Северин армиясы Тавр тоолорун жарып өтүп, Киликиядагы Исс жанындагы чечүүчү салгылашууда Нигер талкаланды. Ал качып кутулууга аракет кылып, чек арада колго түшүрүлүп өлтүрүлдү.
Жеңиштен кийин Север Нигердин тарапташтарын катуу жазалады. Анын аялы менен уулдары өлүм жазасына тартылып, аны колдогон шаарлар жазаланды. Северин таасирин азайтуу үчүн Сирияны эки провинцияга бөлүп таштады.
195-жылы Север уулу Каракалланы цезарь деп жарыялап, өзүн Марк Аврелийдин асыранды уулу жана Коммоддун бир тууганы деп атады бул Антониндер династиясы менен мураскерлик байланышты бекемдөө үчүн жасалган иш эле.
196-жылы жаңы жарандык согуш тутанды. Буга чейин Север асырап алып, цезарь кылган Децим Клодий Альбин Северин жоктугунан пайдаланып, өзүн император деп жарыялады. Сенат да аны колдогондордун арасында болчу; Альбин аскерин Галлияга өткөрүп, Лугдунду ээлеп алды.
197-жылы Север Батышка келип, 19-февралда Лугдун жанында ар кандай эсеп боюнча 150 миңге чейин адам катышкан чечүүчү салгылашуу болду. Альбиндин армиясы талкаланып, өзү салгылашууда каза тапты; сөөгү иттерге ташталды.
Север Альбиндин тарапташтарын өтө катаалдык менен жазалады. Көптөгөн сенаторлор жана жергиликтүү алдыңкы катмар өкүлдөрү өлүм жазасына тартылды. Аны колдогон Лугдун шаары кыйратылды. Бул чаралар казынаны толтурууга жана анын бийлигин бекемдөөгө мүмкүндүк берди.
Империяны бириктирип алган соң, Север 197-жылы Песценний Нигерди колдогон парфиялыктар менен согушуу үчүн Чыгышка аттанды. Ал Парфиянын борбору Ктесифонго жортуулга өзү жетектеп чыкты. Шаар алынганда парфия падышасы качып кетти. Эң чоң олжо колго түшүп, Север «Парфянский Величайший» деген титулду кабыл алды.
Андан кийин ал Траян да ала албаган Хатра шаарын алууга аракет кылды, бирок аскерлери азыр да ийгиликке жеткен жок. Ошентсе да парфиялыктар менен пайдалуу тынчтыкка кол коюлуп, Түндүк Месопотамия Рим провинциясына айланды.
Ал Чыгышта дагы эки жылдай калып, жергиликтүү маселелерди чечти. 199-жылы Египетке барып, Александрия жана башка шаарларды кыдырып, шаар кеңешин жандандырып, египеттиктерге Сенатта отурууга укук берди.
Чыгыш жана Дунай провинцияларына инспекция жүргүзгөндөн кийин, Север 202-жылы Римге кайтып келди. Ал триумф өткөрүүдөн баш тартып, бирок оюндарды уюштуруп, аскерлерге жана элге ири суммаларда акча таратты. Ошол эле жылы ал өзүнүн туулуп-өскөн Африка провинциясына сапарга чыкты. Аны бүт үй-бүлөсү жана жакын чөйрөсү коштоп жүрдү.
Север өзүнүн туулуп-өскөн Лептис-Магнасына жана Карфагенге барды; Карфагенге Италиялык укук берип, аны провинциялык салыктардан бошотту. Ошондой эле башка шаарларга да артыкчылыктар берди жана Вагага ардагерлер колониясын көчүрүп жайгаштырды.
Северин тушунда Рим Африкасынын чек аралары кыйла кеңейип, бекемделди. Легат Квинт Аниций Фауст Триполитаниянын түштүгүндөгү чөл аймактарында көптөгөн чептер менен жолдорду курду. 203-жылы Север кочмон гараманттарга каршы жортуулду өзү баштап, аларды Сахаранын ичи тарапка сүрүп салды. Чек ара түштүккө жылдырылып, бекемделип, кочмондордун чабуулдарына чекит коюлду.
Северин акыркы кампаниясы Каледонияга Британиянын түндүк бөлүгүнө жасалган жортуул болду. Ал 160-жылдары римдиктер таштап кеткен аймактарды кайрадан багынтууну чечти. Даярдык абдан масштабдуу жүрүп, Галлиядагы жол тармактары жаңыртылып, Арбейя (Саут-Шилдс) чеби армияны камсыздоочу ири кампага айланды.
208-жылы Север Британияга келди. Ал Эборакта (азыркы Йорк) орун куруп, улуу уулу Каракалланы согушка жөнөттү. 209-жылы Север өзү да Каракалла менен бирге жортуулга жетекчилик кылды. Римдиктер токойлуу аймак, саздар жана дарыялар менен байланышкан кыйынчылыктарды жеңүүгө туура келди. Акыры каледондуктар тынчтык сурап, Север аларга Борбордук төмөңдүктү көзөмөлдөөдөн баш тартуу шарты менен тынчтык берди.
Бирок ошол эле жылы каледондуктар меаттар уруусу менен биригип көтөрүлүш чыгарды. Север жаңы жортуулга камданып, аларды толугу менен кырып жок кылууну көздөдү. Дион Кассийдин айтымында, ал «эч кимди аябагыла» деп буйрук берген. 210-жылы экинчи жортуул башталды, бирок император өзү оорусунан улам Эборакта калды. Армияны Каракалла бастырып, бирок ал согуштан көрө аскер арасындагы кадыр-баркын көбүрөөк ойлоду. Север каза болгондон кийин Каракалла согуш менен алынган аймактарды таштап, чек араны Адриандын валынча линиясына кайтарды.
Север аскерлердин абалын кыйла жакшыртып, айлыгын көтөрдү, аларга алтын шакек тагынууга жана кызмат өтөп жүргөндө үйлөнүүгө уруксат берди. Аскерлер лагерлердин жанындагы кыштактарда жубайлары менен жашап, жер айдай алышты. Бул реформалар армияны кыйла берилген жана согуш жөндөмдүү кылды, бирок убакыт өтүшү менен аны провинциялаштырып, «аскерлешкен дыйканчылыкка» айлантты.
Северин Сенат менен мамилеси чыңалган бойдон калды. Ал бийликти күч менен алгандыктан, сенаторлор ага ишенбей мамиле кылышты. Ал кутумга катышты деп айыпталган көптөгөн сенаторлорду жазалап, алардын ордун провинциялардан, өзгөчө Африкадан чыккан тарапташтары ээлеп калды.
Сенаттын саясий ролу Северин тушунда минимумга түшүрүлдү. Империяны башкаруу бюрократиянын колуна өтүп, преториан префекти абдан чоң ыйгарым укуктарга ээ болду. Северин Италиянын өзүндө да проконсулдук бийликке ээ болгон биринчи император катары аны башка провинциялар менен юридикалык жактан теңештирди.
Ошентсе да жөнөкөй эл арасында Север популярдуу эле, анткени ал коррупция менен күрөшүп, элге акчаны кеңири таратып турган.
Северин диний саясаты синкретизмге түрдүү культтарды бириктирүүгө багытталды. Ал жер бетиндеги кудайдын тирүү элеси катары кабыл алынган. Анын тушунда Митра, Геркулес жана Дионис сыяктуу чыгыш культтары гүлдөдү.
Север христиандарды ырайымсыз кубалаган эмес, бирок анын тушунда айрым жерлерде куугунтуктар болгон. Ал көбүнчө мурункулардын саясатын улантып, динга тыюу салган жок, бирок прозелитизмди чектеп турган. Ошол эле учурда анын иудаизмге болгон мамилеси достукка жакын эле.
Северин башкаруусу ири курулуш иштерине бай болду. Римде өрттөн жабыркаган көптөгөн имараттарды калыбына келтирип, Септимий дарбазаларын (Аркасын) жана Палатинде Септизоний сарайын тургузду. Өзүнүн туулган жери Лептис-Магнада форум, базилика жана триумфалдык арка салдырды.
211-жылдын кышында Северин ден соолугу начарлап, 4-февралда Эборакта (Йорк) 65 жаш курагында, дээрлик 18 жылга созулган башкаруусунан кийин көз жумду. Өлүм алдында ал уулдарына мындай осуят калтырган: «Ынтымакта жашагыла, аскерлерди байыткыла, калгандарга көңүл бурбагыла».
Анын сөөгү өрттөлүп, күлү Римге жеткирилди. Северин өлгөндөн кийин уулдарынын демилгеси менен кудайлаштырылды.
Дээрлик 18 жылга созулган Септимий Северин башкаруусу Рим империясынын тарыхында маанилүү орунду ээлейт. Ал жарандык согуштан кийинки тартипти калыбына келтирип, чек араларды бекемдеп, бийликтин тартиптүү мураскерлигин камсыздаган.
Бирок анын армиянын жардамы менен бийликке келиши тынч жол менен бийлик өткөрүү салтын бузган кооптуу прецедент түздү. Император менен армиянын байланышы мурдагыдан да бекем жана ачык болуп, Сенатка болгон ишеним биротоло солгундады.
Анын уулдарына акыркы осуяты «Ынтымакта жашагыла, аскерлерди байыткыла, калгандарга көңүл бурбагыла» армия анын бийлигинин негизги тиреги болгонун ачып көрсөтөт.
