Мелик-шах Iнин башкаруу доору Сельжук империясынын чыныгы «алтын доору» болуп калды. Бул мамлекет өзүнүн эң жогорку күч-кубатына, аймактык кеңейишине жана маданий гүлдөшүнө жеткен мезгил эле. Атасы Алп-Арсландан бийлик тизгинин кабыл алган жаш султан дароо ошол мезгилдеги чыгыш деспотияларына мүнөздүү болгон оор сыноого туш болгон. Анын такка болгон мыйзамдуу укугуна өзүнүн тууган агасы — Кавурд-бей каршы чыккан. Мелик-шах чыныгы монархка мүнөздүү чечкиндүүлүк жана катаалдык көрсөткөн: козголоң башталышында эле басылып, Кавурд-бей өлүм жазасына тартылган. Бул султандын жеке бийлигин биротоло бекемдеп, өлкөнүн бири-бирине душман уделдерге бөлүнүп кетишине жол бербеген.
Өзүнүн тылын коопсуз кылгандан кийин, Мелик-шах чек араларды кеңейтүү боюнча масштабдуу программаны ишке ашыра баштаган. Ал Сельжукиддер мамлекетин дүйнөлүк супердержавага айландырган. Анын көз карашы дүйнөнүн бардык тарабына багытталган эле. Батышта анын аскерлеринин соккулары астында Түндүк Сирия жана Палестинанын олуттуу аймактары кулап, бул сельжуктардын Жер Ортолук деңиз аймагындагы таасирин бекемдеген. Бирок чыгыш чек араларында да андан кем эмес маанилүү окуялар жүрүп жаткан. 1074-жылы султан Самарканддын башкаруучусу Шамс аль-Мүлк бийлеген Караханид хандыгына каршы зор жортуулду жетектеген. Каршы шаарына жакын жердеги чечүүчү салгылашта сельжук атчан аскерлери хандын аскерлерин толук талкалаган. Бул Мелик-шахка Чыгыштын берметтери — Бухара жана Самаркандга жол ачкан. Бул эң бай шаарлар империянын курамына кирип, анын эң маанилүү маданий жана экономикалык борборлоруна айланган.
Экспансия үзгүлтүксүз уланган. 1079-жылы султан өз легиондорун түндүккө, рельефи татаал Грузия жана Армения аймагына багыттап, ал жерде ислам дүйнөсүнүн таасирин бекемдеген. Ресурстарды топтоо үчүн зарыл болгон кыска тыныгуудан кийин, 1089-жылы жаңы күчтүү аскердик кампания башталган. Бул чабуулдун жүрүшүндө түшүмдүү Фергана басып алынып, Сельжук империясынын чек аралары Чыгыш Түркстандын чектерине чейин жеткен. Ошентип, Мелик-шах Эгей деңизинен Кытайдын чек араларына чейин созулган эбегейсиз мейкиндиктердин өкүмдарына айланган.
Бирок Мелик-шахтын чыныгы улуулугу анын кылычынын жаркырашында гана эмес, жаратуучулук акылмандыгында да болгон. Султан зор аймак тартипке жана гүлдөп-өнүгүүгө муктаж экенин түшүнгөн. Ал мамлекетти 12 вассалдык княздыкка бөлгөн, аларды ишенимдүү аскер башчылар жана аристократтар башкарган, бирок ошол эле учурда катуу борборлоштурулган көзөмөлдү сактап калган. Алыскы провинцияларды байланыштырууга султан болуп көрбөгөндөй жол куруу иштерин баштаган. Империянын бардык аймактарында кербен-сарайлар курулган — алар заманбап мейманканалардын жана логистикалык борборлордун алгачкы үлгүлөрү болуп, соода жолдорунун коопсуздугун камсыз кылган. Жүздөгөн улуу мечиттер, сарайлар жана медреселер шаарлардын көркүн ачкан.
Мелик-шахтын сарайында интеллектуалдык триумф доору башталган. Султандын жана анын легендарлуу вазири Низам аль-Мүлктүн колдоосу астында — ал өлбөс «Сийасат-наме» же «Башкаруу жөнүндө китеп» трактатынын автору болгон — илим жана искусство болуп көрбөгөндөй бийиктикке жеткен. Бул мезгилде Багдад менен Гератта жогорку мектептер, башкача айтканда Низамийялар ачылып, билим берүүнүн үлгүсүнө айланган. Улуу окумуштуу жана акын Омар Хайям султандын колдоосу менен календардык реформаны жүргүзүп, тарыхтагы эң так жыл саноо системаларынын бирин түзгөн. Ошол эле жылдары улуу ойчул Абу Хамид аль-Газали жашап, чыгармачылык кылган. Анын эмгектери ислам философиясын алдыдагы кылымдарга калыптандырган.
Ошентсе да тышкы жаркырактын артында курч ички карама-каршылыктар жашырынган. Сельжукиддер жалындуу сунниттер болгондуктан, шииттик таасирге, өзгөчө Хасан ибн Саббах жетектеген исмаилиттердин радикалдуу кыймылына каршы келишкис күрөш жүргүзүшкөн. Бул сырдуу жана коркунучтуу күч менен каршылык султандын башкаруусуна кара көлөкө түшүргөн. Алынгыс Аламут чебин басып алуу аракеттери ийгиликсиз аяктаган: эмир Арслан-Таштын армиясы «тоо карыяларынын» каршылыгын сындыра алган эмес. Кухистандагы Дару чебин гулям Кызыл Саруг жүргүзгөн дагы бир курчоо болсо кайгылуу кабардан улам күтүүсүз токтотулган.
1092-жылдын 19-ноябрында улуу султандын доору үзүлгөн. Мелик-шах каза болгон, жана замандаштары анын ковардуу түрдө ууландырылган болушу мүмкүн деген версияны жокко чыгарышкан эмес. Анын сөөгү Мервге жеткирилип, атасы Алп-Арсландын мүрзөсүнүн жанына коюлган. Мелик-шах Iнин өлүмү менен империянын биримдик жана бузулбас күч доору аяктаган: анын уулдарынын ортосунда дароо так үчүн айыгышкан күрөш башталып, бул акыры улуу мамлекеттин төмөндөшүнө алып келген. Бирок тарыхтын эсинде Мелик-шах басып алуучунун кубатын жана агартуучунун акылмандыгын өзүндө айкалыштыра алган чыгыш башкаруучусунун идеалы катары түбөлүк калды.
