Улуу султан Алп-Арсландын тарыхы — көчмөн эрдик менен жогорку мамлекеттик акылмандык айкалышкан, кубаттуу Сельжук империясынын калыптанышы жөнүндө эпикалык баян. Анын бийликтин туу чокусуна карай жолу улуу мурункулардын көлөкөсүндө башталган: ал огуз-түркмөндөрдүн кынык уруусунун легендарлуу башчысы жана Хорасандын башкаруучусу Чагры-бектин кичүү уулу болуп, жаш кезинен эле жортуулдардын рухун өзүнө сиңирген. Султан Тогрулдун өзү менен тууган, батыш Ирандын наместниги болгон Алп-Арслан ислам дүйнөсү үчүн бурулуш мезгилде лидерлик ролго даярданып жаткан.
Бурулуш учур 1063-жыл болгон. Атасы менен агасынын өлүмү бийлик боштугун жаратканда, мелик Алп-Арслан чечкиндүүлүк жана темирдей эрк көрсөтүп, кыска убакыттын ичинде Сельжук мамлекетинин эбегейсиз ээликтерин көзөмөлгө алууга жетишкен. Анын түз таасиринен тышкары калган жалгыз аймак Ирандын түштүгүндөгү Керман болгон, ал жерде анын улуу агасы Кавурд-бей бекем орун алган эле. Бирок ал да жаңы башкаруучунун артыкчылыгын жана күчүн түшүнүп, көп өтпөй вассалдык көз карандылыкты тааныган. Бул султанга дүйнөлүк масштабдагы милдеттерге көңүл бурууга мүмкүнчүлүк берген.
Эбегейсиз чоң аймакты башкаруунун өзгөчөлүгүн түшүнгөн Алп-Арслан, салттуу мусулман борборлорунан тышкары жерде төрөлгөн адам катары, ички башкарууну көрүнүктүү вазир Низам аль-Мүлккө ишенип тапшыруу боюнча стратегиялык чечим кабыл алган. Бул кылыч менен калемдин союзу империянын туруктуулугунун пайдубалына айланган; кийин Низам аль-Мүлк султандын уулу Мелик-шахтын тушунда да өзүнүн жаркын карьерасын уланткан. Ирактагы бийлигин бекемдеген соң, Алп-Арслан өзүн кылдат дипломат катары көрсөткөн: өзүнөн мурдагы башкаруучудан айырмаланып, ал Багдад халифаты менен жаңжалдардан качууга умтулуп, исламдын руханий борбору менен гармониялуу мамиле түзгөн.
Султандын тышкы саясаты көп багыттуу болгон жана туруктуу тең салмакты талап кылган. Чыгышта, Борбордук Азияда, ал «бөлүп ал да, бийлей бер» тактикасын карманган. Афгандык Газневиддер династиясы менен морт тынчтык сакталып турган, бул алардын Индия тоолорундагы жетүүгө кыйын жайгашуусу менен шартталган. Ал эми Мавераннахрды башкарган Караханиддерге карата Алп-Арслан эч тартынбастан аскердик күч колдонуп, талаалардагы үстөмдүгүн бекемдеген.
Бирок эң татаал жана тагдыр чечүүчү чакырыктар аны батышта күтүп турган. Султан эки дымактуу максатты көздөгөн: Египеттеги Фатимид халифатын талкалоо, анткени анын исмаилиттик идеологиясын сунниттик Багдад четке каккан, жана огуз түрктөрүнүн берилгендигин сактап калуу. Түркмөн жоокерлери ыйык согушту жана бай олжону талап кылышкан, ошондуктан Алп-Арслан алардын энергиясын христиан жерлерине багыттаган. 1064-жылы мурдагы армян борбору Анинин жана Карс чебинин кулашы дүйнөнү дүрбөлөңгө салган. Бул жеңиштер чек араларды гана кеңейтпестен, түркмөн урууларына Аракс дарыясындагы жайыттарды көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берген. Бул экспедициялар башында жортуул мүнөзүндө болсо да, Византиянын коргонуу системасына орду толгус зыян келтирип, Анатолияга кире турган дарбазаларды иш жүзүндө ачып берген.
Алп-Арсландын башкаруусунун туу чокусу 1071-жылы келген. Византия менен чек аралары убактылуу корголгон деп эсептеген султан египеттик көтөрүлүшчүлөрдүн чакырыгы менен Фатимиддерге каршы чоң жортуулга чыккан. Ал Сирияны басып алууга даярданып, Алеппонун дубалдарынын жанында турганда, тынчсыздандырган кабар келген: византиялык император Роман IV Диоген эбегейсиз армия топтоп, жооп сокку уруу үчүн Арменияга карай жылган. Укмуш ылдамдык көрсөтүп, Алп-Арслан өз аскерлерин артка бурган жана ошол эле жылдын август айында Манцикерттин жанында душман менен беттешкен.
Манцикерт салгылашы сельжук тактикасынын триумфу болуп калган. Сан жагынан артыкчылыкка ээ болгону менен, ички карама-каршылыктар жана начар моралдык дух менен алсырап турган византиялык аскер султанга берилген түркмөндөрдүн соккусуна туруштук бере алган эмес. Күн батканга чейин византиялык армия толугу менен талкаланып, император Роман IV тарыхта биринчи жолу мусулман башкаруучунун колуна туткунга түшкөн. Алп-Арслан жеңүүчүнүн кең пейилдигин көрсөткөн: ал Византияны дароо жок кылууга умтулган эмес, чек араларды өзгөртүү, салык жана союз менен чектелген. Ошентсе да бул жеңиштин кесепеттери тектоникалык болгон — Кичи Азия түрк калкынын массалык отурукташуусуна ачык болуп калган, ал эми келечекте Анатолиядагы ар бир тектүү уруу өз санжырасын бул салгылаштын катышуучуларына сыймыктануу менен байланыштыра турган болгон.
Улуу басып алуучунун өмүрү күтүүсүз жана трагедиялуу аяктаган. 1072-жылдын аягында Караханиддерге каршы жортуулда жүргөндө, султан Берзем чебинин туткун командири Юсуф аль-Хорезми тарабынан өлүмгө алып келгидей жарадар болгон. Ал сурак учурунда башкаруучуга жакындап барууга жетишкен. Өлөр алдында Алп-Арслан империянын тагдырын чечүүгө үлгүрүп, ишенимдүү Низам аль-Мүлктүн камкордугу алдында 13 жаштагы уулу Мелик-шахты мураскер кылып дайындаган. Ошентип, артында орто кылымдагы Чыгыштын эң кубаттуу мамлекеттеринин бирин калтырган «Баатыр Арстандын» доору аяктаган.
