Санджар улуу Мелик-шах Iнин күң аялдан төрөлгөн кенже уулдарынын бири болгон. Анын саясий сахнага чыгышы чоң толкундоолор дооруна туш келген: атасынын 1092-жылы күтүүсүз өлүмү узакка созулган жана кан төгүлгөн ич ара согуштар мезгилин баштаган. Жаш ханзаада өзүнүн бийликке болгон укугун өз бир туугандарына жана жээндерине — Махмуд I, Баркиярук, Мухаммед I жана Мелик-шах IIге каршы чексиз согуштарда түз маанисинде тиш-тырмагы менен жулуп алууга мажбур болгон.
Бул династиялык жаңжалдардын тизмегинде Санджар өзүн көрүнүктүү стратег жана өжөр лидер катары көрсөткөн. 1097-жылдан тартып эле ал Сельжук мамлекетинин кеңири чыгыш аймактарынын башкаруучусу катары бекем орногон. Анын ордосу жаркыраган Нишапур болуп, ал Чыгыштын маданий жана саясий борборуна айланган. Бирок империя буга чейин эле жарака бере баштаган: бир катар дымактуу наместниктер көтөрүлүш чыгарып, бул сөзсүз бөлүнүүгө алып келген. Биримдикке расмий чекит 1118-жылы коюлган: Санджардын акыркы бир атадан төрөлгөн бир тууганы өлгөндөн кийин, мурда бирдиктүү болгон сельжук ээликтери формалдуу түрдө бөлүнүп, ага «улуу» султан жана чыгыш жерлеринин кожоюну макамы калган.
Анын өмүр баянындагы эң сырдуу барактардын бири — легендарлуу аламуттук ассасиндерге каршы жортуул. Тарыхчы Энно Франциус белгилегендей, Санджар низариттердин таянычын биротоло жок кылууга чечкиндүү болгон. Бирок Хасан ибн Саббах, «Тоо карыясы», психологиялык согуштун чебери катары султанды бир да ок чыгарбай жеңип кеткен.
Уламыш боюнча, бир күнү эртең менен Санджар өзүнүн жабык чатырында, баш жагынын жанында жерге сайылган канжарды көргөн. Куралга мындай деп жазылган кат бекитилген экен: «Катуу жерге сайылган нерсе сенин жумшак жүрөгүңө да ушундай эле жеңилдик менен сайылышы мүмкүн эле».
Киши өлтүргүчтөр анын жеке бөлмөсүнө эч тоскоолдуксуз кире алганына таң калган султан тактикасын түп-тамырынан өзгөрткөн. Толук жок кылуунун ордуна ал дипломатияны тандаган: Хасан ибн Саббахка элчилер жөнөтүлүп, тараптар өз ара кийлигишпөө жөнүндө пакт түзүшкөн. Бул келишим көп жылдар бою сакталган.
Узак убакыт бою Санджар жеңилбес деп эсептелген, бирок 1141-жыл анын аброю жана бүт империя үчүн тагдыр чечүүчү жыл болуп калды. Жаңы коркунучтуу күч — Елюй Даши башында турган каракытайлар менен беттешкен султан Самаркандга карай жортуулга чыккан. Катван өрөөнүндөгү катуу салгылашта ислам дүйнөсүндөгү эң мыкты деп эсептелген сельжук армиясы кыйратуучу жеңилүүгө учураган. Санджардын күчү сынган: улуу султан болгону он беш ишенимдүү атчандын коштоосунда согуш талаасынан качууга мажбур болгон. Бул жеңилүү сельжуктардын жеңилбестиги тууралуу мифти жок кылып, жаңы баскынчыларга жол ачкан.
Санджардын өмүрүнүн акыркы жылдары ачуу кайгыга толгон. 1153-жылы кечээки букаралары — түркстандык огуздар көтөрүлүш чыгарып, султанды туткунга алышкан. Үч жыл бою ысымы Индиядан Византияга чейин сестентип турган башкаруучу кемсинткен туткунда болгон. 1156-жылы гана ал тайманбас качуу жасап, мекенине кайтып келүүгө жетишкен.
Бирок кары султандын күчү жана ден соолугу алсырап калган эле. Кийинки, 1157-жылы Ахмад Санджар дизентериядан каза болгон. Анын кетиши менен Улуу Сельжуктардын даңкы биротоло өчкөн. Ал Мервде, азыркы Түркмөнстандын Байрамали шаарынын аймагындагы кумдардын үстүндө бүгүнкү күнгө чейин бийик турган заңгыраган мавзолейге коюлган. Кош күмбөздүү бул улуу курулуш бир кезде бир адамдын эрки Чыгыштын чексиз мейкиндиктерин бириктирип турган доордун үнсүз күбөсү бойдон калды.
