Султан Кылыч-Арслан IIнин өмүрү жана башкаруусунун тарыхы — келип чыгыш сырлары, бийлик үчүн айыгышкан күрөш жана Анатолиянын жүзүн түбөлүккө өзгөрткөн улуу салгылашуулар бири-бирине чырмалышкан кеңири эпикалык жылнаама. Румдун көрүнүктүү сельжук султаны Месуд Iнин улуу уулу катары Кылыч-Арслан жаш кезинен эле саясат менен согуштун куюнуна аралашып, атасы менен бирге мамлекетти коргоо жана кеңейтүү түйшүгүн бөлүшкөн. Анын келип чыгышы тууралуу маселе бүгүнкү күнгө чейин тарыхый сырдын көшөгөсү менен жабылып турат: тарыхчы А. В. Назаренконун Арнольд Любекскийдин «Славян хроникасына» таянган гипотезасына ылайык, султандын энеси европалык тектүү айым, Ода Штаденская менен никесинен Святослав Ярославичтин небереси болушу мүмкүн. Бул версия 1172-жылы султандын герцог Генрих Арстан менен жолугушуусу тууралуу маалыматтар менен бекемделет: анда Кылыч-Арслан алардын кандык туугандыгын мойнуна алган имиш. 2023-жылы Коньядагы Алаэддин мечитинин жанындагы күмбөздөгү династия мүчөлөрүнүн калдыктарына жүргүзүлүп аяктаган заманбап генетикалык изилдөөлөр жана ДНК-экспертизалар туугандык байланыштарды гана ырастабастан, султандын энесинин келбетин да калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүк берген. Анын жүзү эми илимдин жетишкендигине айланды.
Кылыч-Арсландын бийликтин туу чокусуна карай жолу 1144-жылы башталган. Дал ошол жылы ал жылнаамаларда биринчи жолу атасы Данышмендиддерден тартып алган Эльбистандын башкаруучусу катары эскерилет. Бул жылдары жаш ханзаада Түндүк Сириянын крестоносчуларына, Артукиддерге жана Зангиддерге каршы тынымсыз жортуулдарда такшалып, император Мануил Комнин менен болгон салгылашууларга катышып, Экинчи крест жортуулунун катышуучуларынын кысымын кайтарган. 1149-жылга карата, Марашты ийгиликтүү курчоодон кийин, ал өзүн чечкиндүү жана кээде катаал аскер башчы катары көрсөтүп калган. Жылнаамачылар аны стратегиялык максаттарга жетүү үчүн анттарын бузган деп айыпташкан. Улуу уулун акылдуу мураскор катары көргөн Месуд I 1155-жылы, өлүмүнөн аз убакыт мурун, аны расмий түрдө султан деп жарыялаган. Эмирлердин катышуусунда жүлүс аземи өткөрүлүп, Месуд өзү уулунун башына таажы кийгизген. Ал калган жерлерди башка уулдары менен күйөө балдарынын ортосунда бөлүштүрүп, аларга жаңы өкүмдарга баш ийүүнү буйруган. Бирок тынчтык көпкө созулган эмес: атасы 1155-жылдын күзүндө каза болгондон кийин дароо Кылыч-Арслан чыккынчылык жана көтөрүлүштөргө туш болгон. Өз тактысы үчүн кооптонуп, ал ортончу бир тууганы Девлетти муунтуп өлтүрүүгө буйрук берген. Бул кенже иниси Шахин-шахты качууга жана түбөлүк атаандаштар — Данышмендиддер жана Византия менен союз түзүүгө мажбур кылган.
Кылыч-Арсландын жеке бийлигинин башталышы терең туруксуздук мезгили менен белгиленген. Мамлекет жээктеги византиялык ээликтердин, армян Киликиясынын жана крестоносчулардын мамлекеттеринин ортосунда кысылып турган. Анатолия жерлери согуштардан чарчап, айыл чарба төмөндөп кеткен, ал эми түркмөндөрдүн көпчүлүгүнүн көчмөн жашоо образы экономиканын өнүгүшүнө тоскоол болгон. Султандын алдында чек араларды коргоо гана эмес, өз элин отурукташкан жашоого өткөрүү милдети да турган. Биринчи этаптагы анын башкы душманы Ягибасан Данышмендид болгон. Ал Кайсерини басып алып, он миңдеген туткундарды алып кеткен. Дин кызматкерлеринин кийлигишүүсү жана Айнтаб менен Рабан шаарларын басып алган Нуреддин Махмуд тарабынан келип чыккан коркунуч гана Кылыч-Арсланды Данышмендиддер менен убактылуу тынчтыкка барууга мажбур кылган. Дипломатиялык ийкемдүүлүк көрсөтүп, султан Иерусалим падышасы жана Антиохия князы менен союз түзгөн. Бул ага 1157-жылдын аягына карата султандыктын аймактык бүтүндүгүн калыбына келтирүүгө жана Нуреддинди басып алган жерлерин кайтарып берүүгө мажбур кылууга мүмкүнчүлүк берген.
Византия менен мамилелер түркмөн урууларынын тынымсыз жортуулдарынан улам өтө чыңалган бойдон калган. Император Мануил Комнин сельжуктарды алсыратууга умтулуп, Кылыч-Арсланга душман болгон эмирлерди колдоп, чебер интригаларды жүргүзгөн. 1162-жылы султан болуп көрбөгөн кадамга барган — ал тынчтык түзүү үчүн өзү Константинополго барган. Ар түрдүү баалоолор боюнча 8 күндөн 80 күнгө чейин созулган бул сапар дипломатиянын шедеври болуп калган: султан болуп көрбөгөндөй салтанат менен кабыл алынып, белектерге көмүлгөн жана келишимге кол койгон. Ал империяга жардам берүүгө жана көчмөндөрдүн жортуулдарын токтотууга милдеттенген. Бул тынчтык анын Анатолиянын ичиндеги аракеттерине жол ачкан. Ал империянын борборунда жүргөн учурда Ягибасан талап-тоноолорун уланткан, бирок кайтып келгенден кийин Кылыч-Арслан эмирлердин коалициясын тез эле талкалаган. 1164-жылы Ягибасан өлгөндөн кийин султан атаандаштарынын ээликтерин ырааттуу түрдө басып ала баштаган: Эльбистан, Сивас, Кайсери. 1169-жылга карата Данышмендиддер дээрлик бардык жерде бийлигинен айрылып, Малатьяны гана сактап калган, ал эми султандын бир тууганы Шахин-шах Нуреддин Махмуддун канатынын астына качууга мажбур болгон.
Нуреддин менен каршылык 1173-жылы туу чокусуна жеткен. Ошол жылы эки улуу мусулман башкаруучунун аскерлери Жейхан дарыясынын жээгинде бетме-бет келген. Ири масштабдагы кагылышуунун коркунучу жана аймакта башталган ачарчылык аларды компромисс издөөгө мажбур кылган. Кылыч-Арслан расмий түрдө Зюннунду Сивастын башкаруучусу катары таанып, христиандарга каршы жихадды улантууга убада берген. Бирок бул Мануил Комнин менен түзүлгөн келишимдин бузулушуна алып келген. Султандын күч алышына каарданган император чечүүчү жортуулга даярдана баштаган. Мануил сельжуктарды толук талкалап, Византиянын Анатолиядагы үстөмдүгүн калыбына келтирүүнү пландаган. 1176-жылдын жазында зор византиялык армия Коньяга карай жылган. Султан бир нече жолу тынчтык сунуш кылганына карабастан, жаш сарай кызматкерлеринин тукуруусу менен Мануил согушту эңсеген.
Чечүүчү кагылышуу Мириокефал чебинин жанындагы тар тоо ашуусунда болгон. Кылыч-Арслан тактик катары өзүнүн талантын көрсөткөн: ал жердин өзгөчөлүктөрүн пайдаланып, византиялык аскерлерди тузакка түшүргөн. Сельжуктар бийиктиктерди ээлеп, душмандын үстүнө жебелер менен таштарды мөндүрдөй жаадырган. Оор жүк артылган, көп чакырымга созулуп кеткен византиялык армия бөлүктөргө бөлүнүп, иш жүзүндө кыймылсыз абалга түшкөн. Кан төгүлгөн кыргында миңдеген жоокерлер, анын ичинде Балдуин Антиохийский да өлгөн. Император Мануил өзүнүн алдыңкы бөлүгүнө араң жетип, жанын сактап калган. Эртеси эртең менен султан душмандын рухун биротоло сындыруу үчүн мурунураак талкаланган башка византиялык колоннанын командири Андроник Ватацтын башын найзага сайып көрсөткөн. Мириокефал салгылашы «экинчи Манцикерт» болуп калган: Византиянын Анатолияны кайра алуу үмүтү биротоло көмүлгөн. Салгылаштан кийин түзүлгөн тынчтык келишими империяны Дорилей жана Сублеум чептерин бузууга милдеттендирген, бирок Мануил кийин бул шарттарды бузууга аракет кылган.
1176-жылдагы улуу жеңиштен кийинки Кылыч-Арслан IIнин башкаруусунун акыркы жылдары Анатолияны сельжуктардын бийлиги астында биротоло бириктирүүгө арналган. 1178-жылы Данышмендиддердин акыркы таянычы — Малатья кулаган. Султан жаңы күч — Артукиддерди өз коргоосуна алган Салах ад-Дин, башкача айтканда Саладин менен да беттешүүгө мажбур болгон. Узакка созулган талаш-тартыштардан жана чоң согуш коркунучунан кийин гана эки улуу лидер келишимге келе алышкан. Бул иште вазир Ихтияруддин Хасандын ортомчулугу да маанилүү роль ойногон. Өмүрүнүн акырына карата Кылыч-Арслан султандыктын чек араларын Эгей деңизине чейин кеңейтип, Улуборлуну, Кютахьяны жана Эскишехирди басып алган, Византияны салык төлөөгө мажбур кылган. Анын башкаруусу Рум Сельжук султандыгынын алтын дооруна негиз түзүп, бытыраңкы жерлерди Анатолия платосунун талашсыз кожоюнуна айланган күчтүү ислам державасына айландырган.
Улуу султан Кылыч-Арслан IIнин башкаруусунун соңку мезгили трагедияга айланган. Бул жерде мамлекеттин улуулугу карылыктын аёосуздугу жана мураскорлордун кыйратуучу амбициялары менен кагылышкан. 1180-жылдарга карата Мириокефалдагы жеңиштен кийин бийлиги бекем көрүнгөн султан өткөн жылдардын жана чексиз согуштардын оор жүгүн сезе баштаган. Өкүмдардын канча уулу болгону тууралуу маселе бүгүнкү күнгө чейин жылнаамачылардын арасында талаш жаратат: Ибн аль-Асир тогуз уулун эскерсе, Ибн Биби он бир уулун, ал эми Михаил Сириец менен Бар-Эбрей ишенимдүү түрдө он эки уулу болгонун айтышкан. Клод Каэн сыяктуу заманбап изилдөөчүлөр бул тизмелерге султандын бир туугандары же жээндери кирип кеткен болушу мүмкүн деп божомолдошот. Бирок талашсыз факт ошол бойдон калат: мураскорлор көп болгон жана алардын ар бири түрк салтына ылайык өзүн такка толук укуктуу талапкер деп эсептеген.
1184–1188-жылдардын аралыгында Кылыч-Арслан чарчаганын сезип жана тирүү кезинде туруктуулукту камсыз кылууну каалап, тагдыр чечүүчү кадамга барган — султандыкты уделдерге бөлгөн. Байыркы укукка ылайык, мамлекет династиянын жалпы мүлкү деп эсептелген. Султан Коньяда жогорку сюзерен бойдон калып, уулдарына негизги аймактарда бийлик берген.
Улуу уулу Кутбеддин Мелик-шахка Сивас жана Аксарай берилген;
Рукнеддин Сулейман-шах Токатты жана Кара деңизге чейинки түндүк жерлерди алган;
Мухиддин Масуд-шах Анкарада жайгашкан;
Нуреддин Махмуд Султан-шах Кайсериде бийлик жүргүзгөн;
Мугисуддин Тогрул-шах Эльбистанда отурукташкан;
Ал эми эң кичүү жана сүйүктүү уулу Гияседдин Кейхюсрев Улуборлу менен Кютахьяны алган.
Башында бул система иштеген: ханзаада-меликтер коңшулардын эсебинен чек араларды кеңейтип, тыйын чыгарып, жылына бир жолу атасына келип, берилгендигин ырастап турушкан. Бирок тун уулдук боюнча так мураскордук эрежесинин жоктугу ар бир уделди болочок жарандык согуштун плацдармына айландырган.
Султандын тынчтыгы 1188–1189-жылдары биротоло бузулган. Анатолияга көчмөн түркмөндөрдүн жаңы толкуну агылып кирген. Аларды дымактуу уулдар жеке армиялары катары колдоно башташкан. Улуу уулу Мелик-шах атасынын фавориттерине болгон кызганычтан күйүп, көтөрүлүш чыгарган. Анын каарынын башкы бутасы акылман вазир Ихтияруддин Хасан болгон. Ханзаада аны интригаларга айыптаган. 1188-жылы Кайсеринин жанында ата менен уулдун армиялары бетме-бет келген, бирок ал кезде Мелик-шахтын жоокерлери кары султанга каршы кылыч көтөрүүгө батына алышкан эмес. Ачууланган Кылыч-Арслан козголоңго кошулган түркмөндөрдү катуу жазалап, 4000 адамды өлүм жазасына тарттырган. Бирок чыккынчылык буга чейин эле тамыр жайып калган: 1189-жылдын сентябрында берилген вазир Ихтияруддин Хасан жолдо өлтүрүлгөн, ал эми Мелик-шах Коньяда атасын иш жүзүндө туткунга алып, өзүн расмий мураскор деп жарыялоого мажбур кылган.
Дал ушул терең ички кризис маалында горизонтто жаңы тышкы коркунуч — Үчүнчү крест жортуулу пайда болгон. Ыйык Рим империясынын императору Фридрих Барбаросса 100 миң кишилик зор армиянын башында Иерусалимге карай бара жаткан. Кылыч-Арслан крестоносчулардын өтүшүнө макулдук бергенине карабастан, өлкөдөгү чыныгы бийлик эми ага таандык эмес эле. Анын уулдары Мелик-шах жана Масуд атасынын эркине каршы немистерге кол салышкан. 1190-жылдын 17-майында Барбаросса Коньянын дубалдарына жакындаган. Бир нече күнгө созулган кан төгүлгөн салгылашта крестоносчулар шаарга кирип, анда талап-тоноо жана кыргын уюштурушкан. Кары султан менен Мелик-шах дөңсөөдөгү цитаделде камалып калышып, тынчтык сурап, Фридрихтин армиясын азык-түлүк менен камсыз кылууга мажбур болушкан. Барбароссанын 1190-жылдын 10-июнунда Гёксу тоо дарыясынын сууларында кокусунан каза болушу гана султандыкты крестоносчулар тарабынан биротоло кыйратылуудан сактап калган.
Кылыч-Арслан IIнин өмүрүнүн акыркы эки жылын тарыхчылар адилеттүү түрдө король Лирдин тагдыры менен салыштырышат. Улуу уулу тарабынан бийликтен ажыратылган ал Коньядан качып, бир мураскордон экинчисине тентип жүргөн. Бирок Кайсеридеги Султан-шахтан да, башка меликтерден да ал саясий оюндарда анын атын колдонуу каалоосунан башка эч нерсе тапкан эмес. «Султан бир жерден экинчи жерге көчүп жүрдү», — деп Михаил Сириец улуу жоокердин акыркы мезгилин сүрөттөгөн. Ал баш калкалоону эң кичүү уулу Кейхюсревден гана тапкан. Экөө бирге күч топтоп, Мелик-шахты кууп чыгып, Коньяны кайтарып алууга жетишкен. Бирок султандын күчү түгөнүп калган эле. Козголоңчу улуу уулу жашынган Аксарайды курчоо маалында Кылыч-Арслан II ооруп калып, 1192-жылдын 26-августунда болжол менен 76 жашында каза болгон. Айрым булактар анын жашын 80ден жогору деп көрсөтүшкөн. Ууландырылганы тууралуу ушактар тараган, бирок, кыязы, улуу султанды карылык жана үй-бүлөлүк жаңжалдардын ачуу кайгысы жыккан.
Кылыч-Арслан IIнин инсандыгы карама-каршылыктардан турган. Жылнаамачы Никита Хониат аны сырткы көрүнүшү жагынан келишимсиз адам катары сүрөттөгөн: колдору майып, буттары аксак болгондуктан, ал көп учурда араба менен жүргөн. Бирок бул дене кемтиги темирдей эрк жана мыкты акыл менен толукталган. Султан диний сабырдуулугу жана философияга болгон сүйүүсү менен белгилүү болгон. Ал христиан патриархы Михаил Сириец менен узак маектерди жүргүзүп, айланасына философ-окумуштууларды топтогон. Ошондуктан фанатик Нуреддин Махмуд аны атүгүл бидъатчы деп атаган. Европалык уламыштар болсо, анын Рим папасына жазган каттарына жана христиан ыйык жайларына болгон терең урматына таянып, ага жашыруун чөмүлүү окуясын да ыйгарышкан.
Анын башкаруусунун тарыхтагы маанисин ашыкча баалоо мүмкүн эмес. Кылыч-Арслан II түрк Анатолиясынын «архитектору» болгон. Ал биринчи болуп алтын сельжук динарларын чыгарууну баштаган, бул болуп көрбөгөндөй экономикалык өсүштү көрсөтүп турган. Өлкө боюнча мечиттер, медреселер жана соода жолдорунун коопсуздугун камсыз кылган алгачкы кербен-сарайлар курулган. Ал Аксарайды окумуштуулар жана ардагерлер менен отурукташтырып, аны илим менен кол өнөрчүлүктүн гүлдөгөн борборуна айландырган. Трагедиялуу финалына жана уулдарынын ортосундагы ич ара согушка карабастан, Кылыч-Арслан II артында күчтүү, борборлошкон державаны калтырган. Бул держава кийинки ондогон жылдар бою аймактагы үстөм күчкө айланган.
