Кылыч-Арслан Анатолиядагы сельжук мамлекетинин негиздөөчүсү Сулейман ибн Кутулмыштын уулу болгон. Анын так туулган жылы азыркыга чейин талаштуу маселе бойдон калууда: айрым булактар атасы Антиохияны басып алгандан көп өтпөй, 1085-жылды көрсөтсө, башкалары анын балдарынын жаш курагына таянып, мындан эртерээк датаны божомолдошот. Жаш жоокер алгачкы согуштук сыноосун 1084-жылы эле, атасынын Антиохияны алуу жортуулуна катышып жүргөндө алган. Бирок бул салтанат узакка созулган эмес. 1086-жылдын июнунда Сулейман каза болгондон кийин, Кылыч-Арслан вазир Хасан бен Тахирдин коргоосунда калган, бирок кийинки жылдын жазында Улуу Сельжук империясынын султаны Мелик-шах аны Исфаханга барымта катары алып кеткен.
Персиядагы көзөмөл астында өткөн жылдар Мелик-шах 1092-жылы өлгөндөн кийин гана аяктаган. Андан кийинки башаламандыкта Кылыч-Арслан жана анын бир тууганы Кулан-Арслан Исфахандан чыгып кетүүгө жетишкен. Тарыхчылар бул окуя тайманбас качуу болгонбу же жаңы султан Баркиярук берген түркмөн аскери менен мыйзамдуу түрдө кетүү болгонбу деп талашышат. Бирок натыйжасы бир эле болгон: 1092–1093-жылдардын чегинде Кылыч-Арслан Никеянын дубалдарынын түбүндө пайда болгон. Шаарды башкарып турган Абуль-Касым бийлик тизгинин ага өз ыктыяры менен өткөрүп берип, мыйзамдуу мураскор такка отурган.
Династиянын негиздөөчүсү өлгөндөн кийин Анатолиядагы сельжуктардын бирдиктүү мамлекети иш жүзүндө көз карандысыз уделдерге бөлүнүп кеткен. Кылыч-Арслан ишти аз нерседен баштоого мажбур болгон — анын бийлиги астында Никея жана анын айланасы гана болгон. Өзүнүн абалын бекемдөө үчүн ал Смирнанын күчтүү беги Чака-бейдин кызына үйлөнүп, династиялык союз түзгөн. Алар бирге Византияга каршы аракеттерди пландап, империяны Мармара деңизинен сүрүп чыгарууга аракет кылышкан.
Бирок император Алексей Комнин өзгөчө айлакерлик көрсөткөн. Абидосту курчап, Константинополдун деңиз жолдоруна коркунуч жаратып жаткан Чаканын күч алышына тынчсызданган басилевс жаш султандын жан дүйнөсүнө шектенүү үрөнүн себе алган. Кылыч-Арслан дымактуу кайнатасынан өз бийлигине коркунуч көргөн. 1095-жылы султан Чаканы тойго чакырып, аны мас кылып ичирген соң, өз колу менен өлтүргөн. Атаандашынан кутулгандан кийин Кылыч-Арслан император половецтер менен согушуп жаткан учурда византиялык жерлерге жортуулдарын уланткан.
1096-жылдын 21-октябрында сельжуктар Биринчи крест жортуулунун алдыңкы тобу — Пьер Пустынник жетектеген «Кедейлер жортуулу» менен кагылышкан. Цивитот жанындагы салгылашта Кылыч-Арсландын армиясы буктурма уюштуруп, крестоносчуларды дээрлик толугу менен жок кылган. Бул жеңил жеңиш султанга тескери таасир тийгизген: ал өз күчүн ашыкча баалап, Европадан келе жаткан коркунучтун масштабын туура баалай алган эмес.
«Франктар» менен маселе бүттү деп эсептеп, 1097-жылдын кышында ал негизги армиясын чыгышка алып кеткен. Максаты — армян башкаруучусу Гавриил кармап турган Мелитенаны курчоо эле. Курчоо созулуп кеткен жана дал ошол учурда кабар келген: Европадан келген ири кесипкөй рыцарлар күчтөрү Анатолияга өтүп, Никеяны курчап алышкан. Кылыч-Арслан баарын таштап, борборго шашылган, бирок ал жакка 1097-жылдын май айында гана жеткен. Анын шаардын түштүк дубалдарынын жанында курчоо шакегин бузуу аракети крестоносчулардын сан жагынан артыкчылыгынан улам ийгиликсиз аяктаган. 1097-жылдын 19-июнунда Никея византиялыктарга багынып берген. Султандын үй-бүлөсү туткунга алынып, Константинополго жөнөтүлгөн, бирок кийинчерээк алар кун төлөбөстөн бошотулган.
Көп өтпөй дагы бир кыйратуучу жеңилүү болгон — 1097-жылдын 1-июлундагы Дорилей салгылашында. Баатырдык көрсөткөнүнө карабастан, Кылыч-Арслан артка чегинүүгө мажбур болгон. Ошол учурдан тартып ал тактикасын өзгөрткөн: түз кагылышуулардын ордуна «күйгөн жер» стратегиясын колдонуп, крестоносчулардын жолундагы кудуктарды жана азык-түлүк запастарын жок кылган. Натыйжада султан Эгей жана Мармара деңиздеринин жанындагы бардык жерлеринен айрылган, ал эми анын мамлекетинин чек аралары кыйла чыгышка жылган.
Борборду Коньяга, башкача айтканда Иконионго көчүргөндөн кийин, Кылыч-Арслан өч алууга даярдана баштаган. Мүмкүнчүлүк 1101-жылы пайда болгон, ошол кезде Анатолияга крестоносчулардын жаңы толкундары агылып кирген. Бул жолу султан акылдуулук менен аракет кылып, өзүнүн мурдагы душмандары — Данышмендилер менен бириккен.
1101-жылдын августунда Мерзифондун жанында Боэмунд Тарентскийди туткундан бошотууга аракет кылган биринчи армия талкаланган. Жылнаамачылардын күбөлүгүнө караганда, 100 миңден ашуун адам курман болгон.
Көп өтпөй Коньянын жанында Кылыч-Арслан граф Гийом де Невердин корпусун жок кылган.
Үчүнчү сокку Гераклеянын жанындагы Олоси түздүгүндө Пуатье графы Гийом IX менен Бавария герцогу Вельф IVнүн бириккен күчтөрүнүн талкаланышы болгон.
Бул жеңиштер өтө чоң мааниге ээ болгон: крестоносчулардын Анатолия аркылуу илгерилеши токтотулган, ал эми Европадан Палестинага баруучу кургактык жолу көп жылдар бою иш жүзүндө жабылган.
1106-жылы батыш чек араларын бекемдеп жана Византиянын нормандар менен болгон жаңы согушунан пайдаланып, Кылыч-Арслан кайрадан чыгыштагы дымактарына кайрылган. 1106-жылдын 2-сентябрында ал акыры Мелитенаны алган. Анын таасири тез өсө баштаган: ага аймактагы дээрлик бардык бектер баш ийген. Көп өтпөй ал Харранды басып алып, Мосулдун тургундарынын чакырыгына жооп берип, 1107-жылдын 22-мартында бул шаарга кирген. Хутбаны өзүнүн атынан окутууга буйрук берип, Кылыч-Арслан Улуу Сельжук султаны титулуна болгон дооматтарын ачык билдирген.
Бул султан Мухаммед Тапар үчүн чакырык болгон. Кылыч-Арсланга каршы Жавали жетектеген эмирлер коалициясы чыккан. Чечүүчү салгылаш 1107-жылдын 13-июлунда Хабур дарыясынын жээгинде болгон. Согуштун кызуу маалында анатолиялык эмирлердин бир бөлүгү качып кеткен, ошондо султандын катарлары солгундай баштаган. Маскаралуу туткунга түшкүсү келбеген Кылыч-Арслан өзүнүн согуштук аты менен Хабур дарыясынын буркан-шаркан түшкөн сууларына кирип, аркы жээкке өтүүгө аракет кылган. Бирок оор сооттор кол башчыны түбүнө тартып кеткен — ал аты менен кошо чөгүп өлгөн.
Бир нече күндөн кийин анын сөөгү табылып, Майяфарикинде «Куббет-ус-султан» деген ат менен белгилүү күмбөзгө коюлган. Таң калыштуусу, аны душмандары да урматтаган: Матвей Эдесский сыяктуу христиан жылнаамачылары анын өлүмүнө чын жүрөктөн кайгырып, аны өз жерлериндеги христиан ишенимдүүлөрүнө дайыма ырайым көрсөткөн боорукер жана кайрымдуу башкаруучу деп аташкан.
