Кейхюсревдин тарыхы сыр менен башталат. Анын так туулган жылы кылымдардын ичинде жашырынып калганы менен, изилдөөчүлөр Тунджер Байкаранын жылнаамаларына таянып, ал болжол менен 1164-жылы жарык дүйнөгө келген болушу мүмкүн деп божомолдошот. Анын атасы Кылыч-Арслан II 1162-жылы анын энесине үйлөнгөн жана бул нике, кыязы, маанилүү саясий кадам болгон. Кейхюсревдин энесинин келип чыгышы — көптөн бери талаш жаратып келген маселе: византиялык тарыхчы Никита Хониат аны түз эле христиан аял деп атаган, ал эми «Анонимдүү Сельжукнаме» анын болгар падышасы Калоян менен туугандыгын көрсөтөт. Клод Каэн сыяктуу заманбап медиевисттер анын тектүү византиялык аял болгондугу боюнча бир пикирге келишет. Ал тургай Кейхюсрев византиялык император тарабынан асырап алынган деген версия да бар, бул анын келечектеги Константинополь менен тыгыз байланыштарын түшүндүрөт.
Ханзааданын өз аты — Кейхюсрев — «Шахнаме» чыгармасындагы перс эпикалык баатырына барып такалат. Бул сельжук сарайына перс маданиятынын терең таасирин баса белгилейт. Ал эми «Гияседдин» деген кошумча аталыш «Диндин жардамы» деген маанини билдирген салттуу араб лакабы болгон. Бул ысымдардын айкалышы тактынын кенже мураскору алып жүргөн маданияттардын өзгөчө аралашмасын символдоштурган.
Кейхюсрев тарых сахнасына биринчи жолу султандыктын чоң бөлүнүшү мезгилинде чыккан. Болжол менен 1186–1188-жылдары карып калган Кылыч-Арслан II ондогон жылдарга созулган согуштардан чарчап, тагдыр чечүүчү чечим кабыл алган: ал жерлерди уулдары менен туугандарынын ортосунда бөлүштүрүп, Коньядагы жогорку бийликти гана өзүндө калтырган. Кенже уулуна маанилүү, бирок тынчы жок удел — Улуборлу жана Кютахья тийген.
Бул аймакта негизинен гректер жашаган жана ал Кейхюсрев үчүн дипломатия мектебине айланган. Византия менен чек аранын так өзүндө тургандыктан, ал көчмөн түркмөн урууларынын жана жергиликтүү христиан калкынын кызыкчылыктарынын ортосунда тең салмак сактоону үйрөнгөн. Анын Улуборлудагы башкаруусу империя менен диалог түзүү аракеттери менен белгиленген: ал атүгүл козголоңчу Феодор Манкафанын ишинде ортомчу болуп, анын өмүрүн сактоо кепилдиги менен Исаак II Ангелге өткөрүп берген. Бул кадам Кейхюсревдин улуу агаларынын каарын келтирген. Алар кийин так үчүн күрөш маалында бул фактыны «арамдык» катары айыптоо үчүн колдонушкан.
Кейхюсревдин тынч башкаруусу Үчүнчү крест жортуулу менен үзгүлтүккө учураган. 1189–1190-жылдары Фридрих Барбароссанын армиясы сельжук жерлери аркылуу жылган. Улуу агасы Мелик-шах атасын Коньяда иш жүзүндө туткунга алып турган кезде, Кейхюсрев пассивдүү бойдон калган эмес. Крестоносчулардын негизги соккуларын Мелик-шах менен Месуд көтөргөнү менен, Ибн Бибинин күбөлүгүнө караганда, Кейхюсрев өзү да «немистер» менен болгон кагылышууларга катышып, чек арадагы жерлерин коргогон.
Барбаросса Анатолия аркылуу өтүп, 1190-жылдын июнунда каза болгондон кийин, султандыктагы ички чыр-чатактар чегине жеткен. Улуу уулу Мелик-шахтын кысымынан качкан кары Кылыч-Арслан II баш калкалоону дал Кейхюсревдин жанынан, Улуборлудан тапкан. Кенже уулунун берилгендигине таасирленген султан Кейхюсревди расмий түрдө өзүнүн мураскору деп жарыялаган. Экөө бирге Мелик-шахты сүрүп чыгарып, Коньяны кайтарып алышкан. Бирок бул жеңиш 1192-жылдын 26-августунда атасынын өлүмү менен көлөкөдө калган. Ушул учурдан тартып Кейхюсрев Iнин биринчи, кыска башкаруу доору башталган.
Кейхюсрев султан болгон, бирок анын бийлиги алсыз эле. Токатта бийлик жүргүзгөн улуу агасы Рукнеддин Сулейман-шах кенже бир тууганынын, анын үстүнө «христиан аялдын уулунун», үстөмдүгүн таанууга ниеттенген эмес. Үгүт иштерин колдонуп жана Кейхюсревди атасын ууландырды деп айыптап, Сулейман-шах 1196-жылы Коньяны курчоого алган.
Курчоо узак төрт айга созулган. Ачарчылык борбор калаанын тургундарын кыра баштаган жана Кейхюсрев асылдык көрсөтүп, таажы үчүн элди курман кылбоону чечкен. Ал бир тууганы менен келишим, башкача айтканда ахиднаме түзүп, коопсуздук кепилдигин алган соң, түн жамынып шаардан чыгып кеткен. Ошол учурдан тартып анын узак он жылдык тентип жүрүү мезгили башталган. Бул мезгил аны тажрыйбалуу эл аралык саясатчыга айландырган.
Кейхюсревдин сүргүндөгү жолу үмүттөргө жана көңүл калууларга толгон:
Киликия жана Эльбистан: Ал адегенде армян падышасы Левон IIден жана өз бир тууганы Тугрул-шахтан жардам издеген, бирок аскер эмес, урмат-сый жана бай белектер гана алган.
Алеппо жана Диярбакыр: Ал Саладиндин уулу Аз-Захирдин жана Артукид Кутбеддин Сукман IIнин сарайына барган. Бардык жерде аны улуу өкүмдар катары кабыл алышкан, бирок эч ким ошол кезде күчтүү болуп калган Сулейман-шах менен согушка аралашкысы келген эмес.
Ахлат жана Самсун: Ахлатшахтардын ээликтеринен өтүп, Кейхюсрев акыры Кара деңиздин жээгине жеткен.
Болжол менен 1199–1200-жылдары Кейхюсрев император Алексей III Ангелдин жанына, Константинополго келген. Анын жашоосунун византиялык мезгили чечүүчү мааниге ээ болгон: ал таасирдүү ак сөөк Мануил Маврозомдун кызына үйлөнүп, иш жүзүндө византиялык элитанын бир бөлүгүнө айланган. Анын чөмүлтүлгөнү жана император тарабынан асырап алынганы тууралуу ушактар тараган, бирок тарыхчылар Кейхюсрев византиялык этикетти гана чебер колдонгон, ошол эле учурда өзүнүн мусулмандык иденттүүлүгүн сактап калган деп эсептешет.
1203-жылы крестоносчулар Константинополду басып алганда, Кейхюсрев убактылуу баш калкалоону өз кайнатасынын ээликтеринен тапкан. Бирок тагдыр ага күтүлбөгөн бурулуш даярдап турган.
1204-жылдын июлунда анын башкы душманы жана бир тууганы Сулейман-шах II күтүүсүздөн каза болгон. Коньядагы такка жашы жете элек Кылыч-Арслан III отургузулган, бирок эмирлердин эски гвардиясы — Кейхюсревдин достору — бала менен регенттердин бийлигин каалаган эмес. Алар өздөрүнүн көз карашында мыйзамдуу мураскор болгон адамга чабармандарды жөнөтүшкөн.
Үйгө кайтуу жолу жеңил болгон эмес. Никей империясынын негиздөөчүсү Феодор Ласкарис Кейхюсревди шантаж кылууга аракет кылып, өтүүгө уруксат берүүнүн ордуна чек ара шаарларын кайтарып берүүнү талап кылган. Кейхюсрев өз уулдары Кейкавус менен Кейкубадды барымта катары калтырууга мажбур болгон. Бирок анын насаатчысы Медждуддин Исхактын айлакерлигинин аркасында ханзаадалар аңчылык учурунда качып кетүүгө жетишкен. Ошентип, Кейхюсрев гректер алдындагы бардык милдеттенмелеринен бошонгон.
1205-жылдын башында Кейхюсрев Коньяга жакындаган. Январдагы биринчи чабуул аракети ийгиликсиз аяктаган — жергиликтүү дин кызматкерлери аны «каапырлар» менен байланышта деп айыптап, ага каршы фетва чыгарышкан. Бирок бул так үчүн акыркы кармаштын башталышы гана болгон. Ал кармаш анын атын династиянын улуу калыбына келтирүүчүсү катары түбөлүккө бекемдеши керек эле.
1205-жылдын мартында Кейхюсрев расмий түрдө тактысын кайтарып алган. Анын Коньяга карай жолу атасынын эски аскердик базасы болгон Аксарай аркылуу өткөн. Ал жерде тургундар биринчилерден болуп ага берилгендик антын беришкен. Бирок борбор калаанын өзүндө султан кади Тирмизи шыктандырган каршылыкка туш болгон. Жаза тез жана катаал болгон: кади өлүм жазасына тартылган, ал эми шаардын айланасындагы талаалар баш ийбегендерге сабак болсун деп жок кылынган.
Анын жашы жете элек жээни Кылыч-Арслан IIIнин тагдыры алдын ала чечилген эле. Башында Кейхюсрев ага ырайымдуулук менен Токатты бөлүп бергенине карабастан, көп өтпөй оюн өзгөртүп, баланы алынгыс Гевеле сепилине камоону буйруган. Баланын жылнаамалардан жоголуп кетиши султан бир да мүмкүн болгон атаандашты тирүү калтырбаганын ачык көрсөтүп турат.
Кейхюсрев бийликти борборлоштурууну баштаган. Ал өз уулдары Кейкубад менен Кейферидунду маанилүү аймактарды башкарууга дайындаган, бирок катуу чектөөлөрдү киргизген.
Тыйын чыгарууга тыюу салуу: Алтын жана күмүш тыйындарда султандын аты гана болушу керек эле.
Хутбага тыюу салуу: Дубалар Кейхюсрев үчүн гана окулчу.
Тышкы саясатты чектөө: Коньядан түз буйрук болбосо, эч кандай согуш же тынчтык келишимин түзүүгө болбойт эле.
Ал ошондой эле коңшу династиялардын үстүнөн сюзеренитетин бекемдеген. Эрзинжан жана Хартперт башкаруучулары аны өз кожоюну катары таанышкан. Ал эми Диярбакырдагы Артукиддер бул жерлерге талаш чыгарууга аракет кылганда, Кейхюсрев алты миң кишилик армия жөнөтүп, душмандарды артка чегинүүгө жана анын жогорку бийлигин таанууга мажбур кылган.
Византия империясынын Латын, Трапезунд жана Никей империяларына бөлүнүшү Кейхюсревге өзгөчө мүмкүнчүлүктөрдү ачкан. Ал Византиянын урандыларынын ортосунда чебер маневр жасаган. Алгач Самсунда маанилүү жеңишке жетип, Трабзондогу Комниндерге каршы Феодор Ласкарис менен союз түзгөн. Өзүнүн кайнатасы, византиялык аристократ Мануил Маврозомго султан Мендерес өрөөнүндө өз княздыгын негиздөөгө жардам берген. Бул княздык сельжуктар менен Никеянын ортосунда буфер катары кызмат кылган.
Султандын эң чоң жетишкендиги Жер Ортолук деңизинин негизги порту болгон Антальяны алуу болгон. Ал кезде шаарды Кипрдеги крестоносчулардын колдоосу менен венециялык авантюрист Альдобрандини кармап турган. Курчоо оор болгон жана эки этапта өткөн. Кейхюсрев айлакерлик көрсөткөн: ал шаарды ачарчылык менен алсыратуу үчүн курчоону убактылуу токтотуп, Антальянын жергиликтүү грек калкы текебер латиндерге каршы көтөрүлгөн учурду күткөн.
1207-жылдын 5-мартында, хижра боюнча 603-жылдын 3-шабанында, сельжуктар шаарга кирип барышкан. Эң бийик мунарага биринчи болуп жоокер Хусамеддин Явлак Арслан чыгып, ал жерге султандын туусун тиккен. Антальянын каратылышы баарын өзгөрткөн:
Сельжуктар биринчи жолу деңиз соодасынын толук кандуу катышуучуларына айланган.
Венеция жана Кипр менен алгачкы соода келишимдери түзүлгөн.
Султан ошол мезгил үчүн уникалдуу камсыздандыруу системасын киргизген: товарлары пираттар же каракчылар тарабынан тонолгон соодагерлерге компенсация төлөп берген.
Кейхюсрев жээкти багындырып жатканда, армян падышасы Левон II башаламандыктан пайдаланып, сельжук жерлерине кол сала баштаган. Жооп катары султан 1208–1209-жылдары чагылгандай тез аракет менен Марашты басып алып, Киликиянын ичкерисине кирген.
Кейхюсревдин туткунуна Левондун уулу Григор түшкөн, ал Пертус сепилин коргоп турган. Каршылык көрсөтүү пайдасыз экенин түшүнгөн Левон II Айюбид ортомчулары аркылуу тынчтык сураган. Султан макул болгон, бирок катаал шарттар менен: армяндар чабуулдар үчүн зор компенсация төлөөгө жана Анатолиядан Сирияга бараткан соода кербендеринин коопсуздугун камсыз кылууга милдеттенишкен. Бул мезгилге карата Кейхюсревдин таасири Мосул менен Эрбилге чейин жайылган, ал жактагы мечиттерде анын урматына хутба окулган.
Кейхюсрев Iнин башкаруусунун аягы анын башталышындай эле окуяларга бай болгон. Никей империясы менен жаңжал көптөн бери бышып келе жаткан. Буга мурдагы император Алексей III Ангел себеп болгон: ал султанга келип, «узурпатор» Ласкаристен такты кайтарып алууга жардам берүүнү суранган.
1211-жылдын июнунда Алашехирдин жанында эки армия беттешкен. Сельжук аскери, болжол менен 20 000 адам, Феодор Ласкаристин күчтөрүнөн, болжол менен 2 500 адамдан, бир топ көп болгон. Салгылаштын башы сельжуктардын пайдасына болгон: султан өзү Ласкарис менен беттешип, аны атынан кулатып түшүргөн. Жеңиш Кейхюсревдин колунда тургандай көрүнгөн. Бирок тарыхта көп кездешкендей, баарын кокустук же ашыкча өзүнө ишенүү чечкен.
Анын өлүмү тууралуу бир нече версия бар:
Византиялык версия: Ласкарис аттан кулап түшкөн соң, султандын бээсинин буттарын кыя чабууга үлгүргөн. Кейхюсрев жерге кулап түшүп, башы алынган.
Ибн Бибинин версиясы: Султан жерде жаткан Ласкаристи өлтүрүүгө тыюу салып, асылдык көрсөткөн. Сакчылар артка чегинген гректерди кууп кеткен учурда, буктурмадан «франк атчан» чыгып келип, султанды аркасынан сайган.
Султандын калдыктарына жүргүзүлгөн заманбап изилдөөлөр анын башы алынгандан эмес, арттан берилген соккудан каза болгонун тастыктаган.
Улуу султандын сөөгү убактылуу Алашехирде жерге берилген, андан кийин салтанаттуу түрдө Коньяга алып келинип, Алаэддин мечитинин жанындагы күмбөзгө коюлган. Байыркы салт боюнча, аны менен бирге усыпальницага анын аты да коюлган.
Кейхюсрев I артында күч-кубатынын туу чокусунда турган мамлекетти калтырган. Ал өзгөчө «кош иденттүүлүктүн» адамы болгон: тарбиясы боюнча мусулман, бирок терең византиялык тамырлары жана байланыштары бар башкаруучу эле.
Илимий гүлдөш: Ал Конья менен Кайсерини ошол мезгилдин эң мыкты окумуштууларын, анын ичинде улуу мистик Ибн Арабини чакыруу аркылуу интеллектуалдык борборлорго айландырган.
Султан көчмөн түркмөндөргө отурукташкан жашоого өтүүгө жардам берген жана аларды кол өнөрчүлүккө үйрөткөн кесиптик гильдияларды, башкача айтканда Ахи уюмдарын түзүүнү колдогон.
Диний сабырдуулук: Анын тушунда христиандар, жөөттөр жана армяндар өздөрүн коопсуз сезишкен. Бул шаарлардын жана экономиканын тез өсүшүнө өбөлгө түзгөн.
Кейхюсрев I Рум Сельжук султандыгын чексиз ич ара согуштардан анын уулдары Кейкавус I жана Кейкубад I тушунда келген алтын доорго алып өткөн көпүрө болуп калган.
