Сулейман ибн Кутулмыштын тарыхы — улуу империялардын урандыларынын үстүндө өз мамлекетин кура алган, кол башчы катары өзгөчө талантын жана чебер дипломат катары ийкемдүүлүгүн көрсөткөн адам жөнүндө эпикалык баян. Анын жолу үй-бүлөлүк трагедиянын көлөкөсүндө башталган: анын атасы Кутулмыш, өзү Сельжуктун небереси болуп, өзүнүн аталаш тууганы Алп-Арслан менен бийлик үчүн айыгышкан күрөшкө кирген. Кутулмыш бул ички тирешүүдө жеңилгенине карабастан, Алп-Арслан мамлекеттик акылмандык жана алысты көрө билүүчүлүк көрсөтүп, туугандарын кырып жок кылган эмес. Тескерисинче, ал Сулеймандан чоң мүмкүнчүлүктү байкап, ага Сельжук империясынын батыш провинцияларын башкарууну ишенип тапшырган. Бул болочок султандын көтөрүлүшүнүн баштапкы чекити болуп калган.
Сулейман үчүн чыныгы мүмкүнчүлүк тагдыр чечүүчү 1071-жылдан кийин пайда болду. Ошол жылы византиялык аскерлер Манцикерт салгылашында талкаланган. Туткунга түшкөн император Роман Диоген тынчтык келишимине кол коюп, салык төлөөгө жана туткундарды кайтарууга милдеттенген. Бирок Константинополго кайтып келгенден кийин ал тактан кулатылган. Анын мураскери Михаил VII Парапинак бул келишимдерди аткаруудан баш тарткан. Бул сельжуктарга Анатолиянын коргоосуз калган жерлерине кеңири масштабдагы жортуулдарды баштоо үчүн мыйзамдуу шылтоо берген. Византияда борбордук бийлик шал абалга түшкөн шартта империянын чек аралары ачык болуп калган.
Сулейман византиялык жарандык согуштардын башаламандыгында чебер маневр жасаган. Нормандык жалданма жоокер Руссель де Бейль көтөрүлүш чыгарып, Кичи Азияда өзүн көз карандысыз башкаруучу деп жарыялаганда, Сулейман адегенде аны менен союз түзүп, ромей аскерлерин талкалоого жардам берген. Бирок прагматизм көрсөтүп, көп өтпөй византиялык басилевс менен келишип, чоң кун үчүн норманды империяга өткөрүп берген. Муну менен ал өзүнүн абалын бекемдеп, казынасын толуктаган.
1078-жылга карата Византия толугу менен ички башаламандыктын туңгуюгуна баткан. Эл арасында кадыр-баркы түшкөн Дука императоруна каршы дароо эки дымактуу талапкер чыккан: Никифор Вриенний Улук жана Никифор Вотаниат. Сулейман Вотаниатты тандаган — ал Фока династиясынан чыккан ири анатолиялык магнат эле. Сельжук атчандарынын жардамы менен Вотаниат Кизикти, андан кийин стратегиялык жактан маанилүү Никеяны басып алган. Өзүн император деп жарыялап, Константинополду ээлегенден кийин Никифор Вотаниат тактысы үчүн иш жүзүндө Сулейманга милдеттүү болуп калган.
Бирок туруктуулук көпкө созулган эмес. Көп өтпөй Кичи Азияда жаңы талапкер — Никифор Мелиссин көтөрүлүш чыгарган. Ал да Сулейманга аскердик жардам сурап кайрылган. Вифинияны ээлеген соң, союздаштар өз ара тил табыша алышкан эмес. Византиялык талапкер басып алынган жерлерде өзүнүн мамлекетин түзүүгө аракет кылып жатканда, Сулейман алда канча кеңири масштабда аракеттенген. Ал өз отряддарын дин бир туугандары менен толуктап турган, алар аймактагы гарнизондордун негизин түзгөн. Натыйжада басып алынган жерлер акырындык менен жаңы мусулман мамлекетинин таяныч аймагына айланган.
1078-жылы Лидия менен Ионияны басып алгандан кийин, Сулейман ибн Кутулмыш расмий түрдө султан титулун кабыл алып, Никеяны өз мамлекетинин борбору деп жарыялаган. Бул мамлекет тарыхка Иконий, же Рум султандыгы деген ат менен кирген. 1081-жылы саясий кырдаал кайрадан өзгөргөн: Никифор Вотаниат энергиялуу Алексей Комнин тарабынан тактан кулатылган. Сулейман менен Алексейди эски байланыштар бириктирип турган, анткени болочок император мурда жалданма аскер башчы болгон кезден бери Сулейман менен тааныш эле.
1083-жылы Филомелия салгылашында сельжуктар жеңилүүгө учурап, Византия Никомедияны кайтарып алганына карабастан, эки башкаруучу өз ара пайдалуу келишимге келишкен. Алексей Комнин батышта нормандарга каршы күрөшүү үчүн чыгышта тынчтыкка муктаж болгондуктан, Сулейманды Никеядагы өзүнүн наместниги катары таанып, ага мол белектерди берген. Анын ордуна Сулейман Анамур дарыясынын чыгыш жээгиндеги көчмөн түрк урууларынын аракеттерин ооздуктоого милдеттенген. Бул союз ушунчалык бекем болгондуктан, 1083-жылы ромейлер үчүн оор болгон Ларисса салгылашынан кийин Сулейман Алексейге нормандык баскынчылыкка каршы күрөшүү үчүн өзүнүн эң мыкты 7000 жоокерин жардамга жиберген.
Батышта өзүнүн күч-кубатынын туу чокусуна жеткенден кийин, Сулейман көзүн чыгышка — Сирия менен Египетке бурган. 1086-жылы ал Антиохияны салтанаттуу түрдө басып алган. Бул окуя сириялык эмирлердин арасында дүрбөлөң жана каардануу жараткан. Ага каршы анын тууганы Тутуш башында турган коалиция түзүлгөн. Чечүүчү салгылаш Алеппого бара жаткан жолдо болгон.
Салгылаш Сулейман күтпөгөн нукка бурулган. Кагылышуу катуу кол кармаш урушка айланганда, анын жоокерлери чыдабай артка чегинип, кача баштаган. Үмүтсүз абалда калган султан согуш талаасын таштап, өзү коопсуз деп эсептеген жерге токтогон. Булактар драмалык көрүнүштү сүрөттөйт: Сулейман калканын жерге таштап, анын үстүнө отуруп, өзүнүн үмүттөрүнүн кыйрашы тууралуу терең ойго баткан. Аны Тутуштун сатраптары таап алып, өз өкүмдарынын алдына барууну талап кылышкан. Алдыда аны маскаралык жана туткундук гана күтүп турганын түшүнгөн Сулейман ибн Кутулмыш кылычын сууруп чыгып, өзүн сайып өлтүргөн. Ал кордукка караганда өлүмдү артык көргөн. Ошол мезгилдин жылнаамачылары белгилегендей, бул «жаман адам жаман өлүм менен өлдү» жана артында башаламандык калтырды.
Негиздөөчүнүн өлүмү султандыкты анархияга түрткөн. Мындан жогорку сельжук өкүмдары Мелик-шах дароо пайдаланган. Ал Сулеймандын жерлерин башкарууга өз генералдарын дайындап, бул аймакка түздөн-түз көзөмөл орноткон. Ал эми каза болгон султандын жаш балдарын Исфаханга ардактуу барымта катары алып кеткен. Ошентип, бир адамдын амбициясы менен башталып, Алеппонун жанындагы согуш талаасындагы трагедия менен аяктаган Рум султандыгынын тарыхындагы биринчи бөлүм ушундайча соңуна чыккан.
