Валентиниан IIнин өмүрү 371-жылы өтө өзгөчө жагдайда башталган. Анын атасы, император Валентиниан I, анын энеси Юстинанын сулуулугуна ушунчалык арбалып калгандыктан, уламыш боюнча, биринчи аялы тирүү турган учурда эле аны экинчи жубайы кылып алуу үчүн эки аялдуулукка уруксат берген атайын мыйзам чыгарган. Ошентип жаш Флавийдин бир тууган эже-карындаштары — Юста, Грата жана Галла гана эмес, ошол убакта эле август титулун алып жүргөн аталаш агасы Грациан да болгон.
Баланын тагдыры 375-жылдын 17-ноябрында кескин өзгөргөн, дал ошол күнү анын атасы Паннонияда кваддар менен сүйлөшүү жүргүзүп жаткан маалда күтүүсүздөн каза болгон. Ошол учурда империя өтө кооптуу абалда турган: 16 жаштагы Грациан алыскы Галлияда болсо, чыгыштагы император Валент Сирияда эле. Аскердик козголоңдордон корккон кол башчылар «мураскерлик картасын» ойноону чечишкен. Энеси менен жакын жердеги виллада жашап жаткан 4 жаштагы Валентинианды шашылыш түрдө Брегециондогу аскер лагерине алып келишкен. Ал жерде, 375-жылдын 22-ноябрында, армия баланы август деп жарыялаган. Грациан акылмандык жана туугандык сүйүү көрсөтүп, бул кадамга каршы чыкпай, бир туугандар таасир чөйрөлөрүн бөлүшкөн: балага расмий түрдө Италия, Иллирик жана Африка тийген, бирок чыныгы бийлик анын энеси Юстина менен префект Пробдун колунда калган.
Валентиниандын балалык жана жаштык жылдары Медиоланда (Милан) өткөн, бул шаар ошол кезде айыгышкан диний талаштардын аренасына айланган эле. Арианчы болгон энесинин таасири астында жаш император никей ишенимин коргогон күчтүү епископ Амвросий Медиоландык менен жаңжалга аралашкан. Бул тирешүүнүн эң көрүнүктүү учуру 386-жылдын Пасха майрамында болгон, ошол кезде Юстина арианчыларга храмдардын бирин берүүнү талап кылган. Амвросий ишенгендер менен кошо чиркөөгө бекинип алып, иш жүзүндө императордук жарлыкка каршы чыккан, ал эми Валентиниан чиркөөнүн аброюна каршы тура турган чыныгы күчү жок болгондуктан, чегинүүгө аргасыз болгон.
Ушул эле маалда Батышта кооптуу булуттар коюулана баштаган. 383-жылы аскер башчы Магн Максим Британияда козголоң көтөрүп, анын жүрүшүндө Грациан каза тапкан. Валентиниандын абалы өтө оор болуп калган. Амвросийдин дипломатиясынын жана франк кол башчысы Баутоонун аскердик жүрүштөрүнүн аркасында гана, ал Альп ашууларын жаап, душманга каршы гунндар менен аландарды тукургандыктан, Максимди Италияга кирүүдөн токтотууга мүмкүн болгон. Мунун ордуна Валентиниан узурпаторду Галлиянын мыйзамдуу башкаруучусу катары таанууга аргасыз болгон.
Бирок 387-жылы Максим «чыныгы ишенимди коргоо» деген шылтоону пайдаланып, ошого карабастан Италияга аскер жөнөткөн. Валентиниан үй-бүлөсү менен кошо чыгыштагы император Феодосийдин коргоосу астындагы Фессалоникиге качкан. Бул союз нике аркылуу бекемделген: жубайынан ажыраган Феодосий Валентиниандын карындашы Галлага үйлөнгөн. 388-жылы Феодосий Максимди талкалап, ал 28-августта Аквилеяда өлүм жазасына тартылган. Бирок бул жеңиштен кийин да Валентиниан өз алдынча башкаруучу боло алган эмес, анткени Феодосий дагы үч жыл Италияда калып, бардык иштерди иш жүзүндө чыныгы кожоюн катары өзү башкарып турган. Ал жарым аралдан 391-жылдын 10-ноябрында гана чыгып, Валентиниандын жанында өзүнүн ишенимдүү адамы — кол башчы Арбогастты калтырган.
Валентиниан IIнин өмүрүнүн акыркы жылы психологиялык триллерге айланган. Галлиядагы Вьенн шаарында орун алып, эрезеге жеткен император өз укуктарын билдирүүгө аракет кылган, бирок таптакыр дубалга урулгандай болгон. Катаал франк Арбогаст аскердик да, жарандык да башкаруунун бардык жиптерин өз колунда кармап турган. Император ак сарайда бекинип алып, жөнөкөй жеке адам сыяктуу жашаган; бир дагы аскер анын жеке буйругун аткарууга даяр эмес эле.
Экөөнүн ортосундагы жек көрүү ачыкка чыккан. Бир жолу сарайда, кол башчынын сөздөрүнөн каары кайнаган Валентиниан Арбогастты уруу үчүн сакчынын кылычын жулуп алууга аракет кылган, бирок аны кармап калышкан. Дагы бир жолу император Арбогастка кызматтан четтетүү жөнүндөгү жарлыкты тапшырганда, кол башчы пергаментти жөн гана айрып, жерге ыргытып: «Мага кол башчылыкты сен берген эмессиң, демек, тартып алуу да сенин колуңдан келбейт», — деген. Айласы кеткен император Феодосийге кат жөнөтүп, Амвросийден келип берүүсүн жалынган, анткени ал өз айланасындагы шакек тарылып баратканын сезген.
Каргаша 392-жылдын 15-майында болгон. 21 жаштагы Валентиниан IIнин сөөгү Вьенндеги сарайдагы өз бөлмөсүнөн асынып турган абалда табылган. Арбогасттын расмий версиясы мындай болгон — бул үмүтсүздүктөн улам жасалган өз жанын кыюу. Бирок ушактар ошол замат тарай баштаган.
Тарыхчы Филосторгий мыкаачылык менен жасалган өлтүрүүнү сүрөттөгөн: анын айтымында, император дарыянын боюнда эс алып жүргөндө сакчылар аны муунтуп өлтүрүшүп, андан кийин өз жанын кыюу көрүнүшүн уюштурушкан.
Ал эми Зосима Арбогаст өзү аскерлердин көз алдында императорго өлүмгө алып келген жаракат келтирген деп ырастаган.
Епископ Амвросий өзүнүн жоктоо сөзүндө таң каларлык дипломатиялык мамиле жасаган. Ал Арбогастты түз айыптабастан, бул эрте өлүмдү «оорунун белгиси» деп атаган, бирок ошол эле учурда Валентиниандын образын адептүү, адилеттүү жана терең ишенген жаш жигит катары көтөргөн. Ал чөмүлтүлүүгө үлгүрбөй калганы менен, ага бүт жаны менен умтулган деп сүрөттөгөн.
Ошентип Валентиниан IIнин башкаруусу аяктаган — төрт жолу консул болгонуна карабастан, улуу замандаштарынын көлөкөсүнөн чыга албаган императордун доору ушинтип соңуна чыккан. Анын өлүмү катчы Евгенийдин бийликке келишине, андан кийин Улуу Феодосийдин кол астында империянын тарыхтагы акыркы жолу биригишине жол ачкан.
