Тарыхта император Констанций II деген ат менен калган Флавий Юлий Констанцийдин өмүр жолу 317-жылдын 7-августунда бай Паннония аймагындагы Сирмий шаарында башталган. Улуу реформатор Константин I менен анын экинчи жубайы Фаустадан төрөлгөн үчүнчү уул катары, бала төрөлгөн күнүнөн тартып эле бийликтин оор жүгүн көтөрүүгө жазылган эле. Ага чоң атасы — атактуу тетрарх Констанций I Хлордун урматына коюлган ысым, ички жана тышкы карама-каршылыктардан жарака кеткен империянын биримдигин сактап калуудагы келечектеги ролун алдын ала аныктап койгондой сезилет.
Констанцийдин бийликтин чокусуна карай көтөрүлүшү абдан эрте башталган. 324-жылдын 13-ноябрында (айрым булактар боюнча — 8-ноябрда) Никомедияда анын атасы аны расмий түрдө цезарь деп жарыялаган. Жаш башкаруучуга империянын чыгыш бөлүгү ишенип тапшырылган, бирок анын аскердик карьерасы алыс Батышта башталган. Анын агасы Константин II Дунай чегинде согушуп жатканда, Констанций Галлияга жөнөтүлгөн. Ал жерде ал өзүн таланттуу кол башчы катары көрсөтүп, готторду катуу жеңип, «Улуу Германдык» (Germanicus Maximus) деген ардактуу наамга ээ болгон.
335-жылы Улуу Константин өзүнүн жакындап калган акыркы күндөрүн сезип, мураскерлердин чөйрөсүн аныктаган. Ал тизмеге өзүнүн үч уулун — Константин II, Констант жана Констанций IIни, ошондой эле жээни Далмацийди киргизген. Бир жылдан кийин, 336-жылы, Константинополдо салтанаттуу триценналия майрамында Констанций өзүнүн саясий абалын бекемдеп, таякеси Юлий Констанцийдин кызына үйлөнгөн. Бул нике династиялык байланыштарды чыңдашы керек эле, бирок чындык андан алда канча кандуу болуп чыккан.
337-жылы Улуу Константиндин өлүмү ири кризистин башталышына түрткү болгон. Август титулун алган Констанций өз башкаруусуна Азияны жана бүтүндөй Чыгышты алган. Империянын калган бөлүктөрү анын бир туугандары жана туугандарынын арасында бөлүштүрүлгөн: Констант Италия менен Африканы алган, Константин II — Галлия менен Британияны, ал эми жээндери Далмаций менен Аннибалианга Балкан жана Понт падышалыгы берилген. Бирок бул назик тең салмак узакка созулган эмес. Ал учурда Месопотамияда жүргөн Констанций тез арада борборго шашылган. Ал жерде анын жашыруун колдоосу алдында аскердик козголоң чыккан. Жоокерлер Константиндин түз уулдарынан башка эч кимге баш ийүүнү каалашпай, династиянын каптал бутагынын дээрлик баарын кырып салышкан. Бул кыргында императордун эки таякеси жана жети бөлөсү, анын ичинде Далмаций менен Аннибалиан да курман болгон. Алардын ээликтерин тартып алган Констанций 338-жылы кайрадан көзүн Чыгышка бурган, ал жерде Персия менен түгөнгүс согуш күчөп жаткан.
Констанций перстер менен согушка батып жатканда, Батыш баш аламандыкка кирген. 340-жылы Константин II менен Константтын ортосундагы ички кагылышта биринчиси өлүп, кичүү иниси он жылга Батыш аймактарынын жалгыз өкүмдары болуп калган. Өзүнө бекем арка жана Констанцийдин ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу үчүн Констант ага стратегиялык мааниси чоң Константинополду берген.
Бирок тынчтык узакка созулган эмес. 350-жылы Констант аскер башчысы Магн Магненций жетектеген кутумчулардын колунан курман болгон. Констанций IIнин алдында узурпаторду талкалоо милдети турган. Герман жалданма аскерлерине таянган Магненций абдан кооптуу күч эле. Атранс алдындагы биринчи кагылыш Констанций үчүн ийгиликсиз аяктаган, бирок ал тынчтык келишиминен баш тарткан. Чечүүчү салгылаш 351-жылы Төмөнкү Паннониядагы Мурсада болгон. Бул кылымдагы эң кандуу согуш болгон: Констанций 30 миң жоокеринен, Магненций болсо 24 миң жоокеринен ажыраган. Римдин аскердик кубатына келтирилген зыян орду толгус болгон. Ошентсе да Магненций талкаланган. 352-жылы ал Галлияга качкан, ал эми 353-жылы Селевк тоосунун жанындагы акыркы жеңилүүдөн кийин Лугдунда өз жанын өзү кыйган. Бул башаламандыктын жүрүшүндө Рим империясы кайрадан бир адамдын бийлиги астында бириккен, бирок бул өтө коркунучтуу баа менен ишке ашкан: франктар Рейн чек арасын бузуп өтүп, Колония Агриппинаны кыйраткан.
Магненцийге каршы күрөш менен катар Констанций башка козголоң очокторун да басууга аргасыз болгон. 350-жылы Иллирикте Ветранион өзүн император деп жарыялаган. Бул жерде Констанций өзүнүн өзгөчө чечендигин көрсөткөн: ал Сердикада каршы тараптын армиясы менен жолугуп, жоокерлерге ушунчалык жалындуу сөз сүйлөгөндүктөн, алар өз эрки менен анын тарабына өтүшкөн. Ветранион тактан түшүрүлгөн, бирок башкалардан айырмаланып, кечирилип, ардактуу эс алууга жөнөтүлгөн. Тағы бир тууганы Непоциан Римде бийликти басып алган, бирок Магненцийдин адамдары тарабынан кулатылып, болгону бир ай гана туруштук бере алган.
Мындай чоң империяны жалгыз башкаруу мүмкүн эмес экенин түшүнгөн Констанций бийликке тирүү калган акыркы туугандарын тарта баштаган. 351-жылдын 15-мартында ал Галльды цезарь кылып дайындап, ага өзүнүн карындашы Константинаны аялдыкка берген. Бирок Галл үмүттү актаган эмес жана 354-жылы ырайымсыздыгы менен шектүү амбициялары үчүн өлүм жазасына тартылган. 355-жылы император ички каршылыктарды жеңип, өзүнүн акыркы бөлөсү Юлианды цезарь кылып дайындап, аны Галлияны тынчтандырууга жөнөткөн. Ошол эле жылы сарай интриганттары жасалма каттар аркылуу козуткан Сильвандын маанисиз козголоңу чыккан. Сильван толук масштабдуу согуш баштала электе эле Урзицин жиберген киши тарабынан өлтүрүлгөн.
Констанций IIнин ички саясаты диний жалындуулук менен мүнөздөлгөн. Анын башкаруусу арианчылыктын үстөмдүк кылган доору болгон. Константтын ордунда ортодоксалдык ишенимди коргоочудан ажырагандан кийин, император өзүнүн каршылаштарына каршы чечкиндүү чабуул баштаган. 356-жылы Милан соборунда улуу Александриялык Афанасий айыпталып, сүргүнгө айдалган. Империя теологиялык талаштарга баткан, ал талаштар кээде көчө салгылашууларына чейин жеткен. Ошол эле учурда Констанций бутпарастарды да катуу куугунтуктап, курмандык чалууга тыюу салып, ибадатканалардын мүлкүн тартып алган.
357-жылдын жазында өз бийлигинин улуулугун көрсөтүүнү каалаган Констанций Римге барган. Бул анын Түбөлүк шаарга жасаган биринчи сапары болгон жана тарыхчы Аммиан Марцеллин ачуулуу түрдө айткандай, ал «рим канынын үстүнөн салтанат» болуп калган. Император борбордун көлөмүнө суктанган. Ал Сенаттын жана элдин алдында сөз сүйлөп, Пантеонду, форумдарды жана Помпей театрын көрүп суктанган. Өзүн ата-бабаларындай курулуш менен даңазалай албасын сезип, ал чоң из калтырууну чечип, Чоң Циркке зор египеттик обелиск орноткон. Бирок Дунайдагы сарматтар менен кваддардын чабуулдары тууралуу кооптуу кабарлар аны Римди болгону отуз күндөн кийин таштап кетүүгө мажбур кылган.
358–359-жылдардагы Дунай өнөктүктөрү анын башкаруусунун эң ийгиликтүү барактарынын бири болгон. Истрди (Дунайды) курулган көпүрө аркылуу кесип өтүп, Констанций от менен кылычтын күчү менен варварлардын жерлерин аралап чыккан. Сарматтар менен кваддар күтүүсүз кармалып, тынчтык сурап жалбарышкан. Айрыкча лимиганттар менен болгон кагылыш өтө драмалуу болгон. Аларды сүйлөшүүгө чакырып, Констанций аз жерден алардын кыянаттыгынын курмандыгы болуп кала жаздаган, бирок өз убагында чара көргөн. Саздардагы айыгышкан салгылашта варварлар дээрлик толугу менен кыргынга учурап, алардын конуштары өрттөлгөн. Бул жеңиштер үчүн император экинчи жолу «Улуу Сарматтык» наамын алган.
Ошол эле учурда Чыгыштагы абал оор бойдон калган. Перс падышасы Шапур II Нисибисти үч жолу курчаган, шаар туруштук берип калганы менен, жалпы жагдай Римдин пайдасына болгон эмес. 348-жылдагы Сингара салгылашында Констанций аскерлеринин тартипсиздигинен улам жеңиш мүмкүнчүлүгүн колдон чыгарып жиберген. 359-жылы перстердин жаңы ири басып кирүүсү башталган.
Констанцийдин башкаруусунун аягы Парижден келген кабар менен көлөкөлөнгөн: 360-жылы Галлиядагы легиондор Юлианды август деп жарыялашкан. Персиядан келген коркунуч менен ички козголоңдун ортосунда эки анжы болгон Констанций чечим кабыл алууну кечеңдеткен. Ал Юлианга каршы 361-жылдын күзүндө гана жортуулга чыккан. Бирок тагдыр башкача чечкен. Жолдо императорду катуу ысытма жыгып түшүргөн. Мопсукренада анын денеси ушунчалык күйүп тургандыктан, ага кол тийгизүү мүмкүн болбой калган. Өлүм жакындап келатканын сезген Констанций II жаңы жарандык согушту алдын алып, өзүнүн мураскери катары Юлианды дайындаган.
Констанцийдин инсандыгы тарыхта карама-каршылыктуу бойдон калган. Аммиан Марцеллин аны акыл-эси тунук, токтоо жана дене жагынан чың, мыкты чабандес жана жаачы адам катары сүрөттөгөн. Бирок аны шектенүүчүлүк жана паранойя кыйнаган. Ал тактын душмандары деп эсептеген адамдарды куугунтуктоодо акылга сыйбас ырайымсыздыкка чейин барган, атүгүл өзүнүн уктоочу бөлмөсүн да аңдар жана алынма көпүрөлөр менен курчап алган. Бою кичине, буттары кыйшык болсо да, келбетинде падышалык салабат бар эле; ал акыркы демине чейин Рим империясынын колдон тайып бара жаткан улуулугун кармап калууга аракет кылып, улуу атасынын көлөкөсүнө татыктуу болууга умтулган.
