Рим императору Гелиогабалдын өмүрү жана башкаруусунун тарыхы — Рим жылнаамаларындагы эң кызык, эң таң калыштуу жана чуулгандуу барактардын бири. Анда чыгыш мистикасы Түбөлүк шаардын консервативдүү руху менен кагылышкан. Баары 204-жылы башталган: ошол жылы кийин тарыхка Гелиогабал деген ат менен кире турган бала жарык дүйнөгө келген. Анын туулган жери так белгилүү эмес: бул ата-энеси ошол убакта кызмат өтөп жүргөн Рим да болушу мүмкүн, же финикиялык Эмеса да болушу мүмкүн. Анын атасы Секст Варий Марцелл Сириядагы Апамеядан чыккан дымактуу адам болгон. Ал Септимий Севердин тушунда эквиттер катмарынан сенаторлук орунга чейин көтөрүлүп, Нумидиянын наместниги кызматына жеткен жана 217-жылы ошол кызматта каза болгон.
Бирок чыныгы күч анын энеси Юлия Соэмия Бассиананын колунда эле. Ал башкаруучу династиянын түздөн-түз өкүлү болгон: таасирдүү Юлия Месанын кызы жана императрица Юлия Домнанын жээни эле. Бассиандар тукуму Сирияда дээрлик ыйык макамга ээ болуп, Эмесада күн кудайы Элагабалдын мураскер жрецтери кызматын ээлеп келген. Уламыштар алардын канын байыркы араб падышалары Сампсикерамиддер менен, атүгүл Клеопатра жана Марк Антонийдин ысымдары менен байланыштырат. Мындан тышкары, бийликтин кулуарларында жаш Бассиан Марцеллдин уулу эмес, анын энеси менен император Каракалланын жашыруун байланышынын жемиши деген шыбыштар тынымсыз айтылып жүргөн. Кийин бул ушак такты үчүн күрөштө негизги козырь болуп калат.
Баланын балалыгы Рим сарайынын жаркыраган чөйрөсүндө өттү, бирок 217-жылы Каракалла өлтүрүлүп, Макрин бийликке келгенден кийин үй-бүлөнүн бактысы тескери бурулду. Жаңы бийлик Юлия Месаны жакындары менен бирге Эмесага сүргүнгө айдады. Дал ошол жерде он үч жаштагы Варий Авит, келечектеги Гелиогабал, «Тоонун Кудайынын» жреци милдетин өзүнө алды. Замандаштары аны сейрек кездешүүчү, дээрлик жерден эмес көрүнгөн сулуулукка ээ өспүрүм катары сүрөттөшкөн. Ошол жылдары аны эч ким Гелиогабал деп атаган эмес. Бул ат семитче «Эл» — кудай жана грекче «Гелиос» — күн деген сөздөрдүн жаңылыш биригишинен келип чыгып, ага бир нече кылым өткөндөн кийин гана IV кылымдагы тарыхчылар аркылуу жабышкан.
Жаш жрец курмандык жайынын жанында бийлеп жүргөн учурда, анын чоң энеси Юлия Меса кутумдун торун токуп жаткан. Өзүнүн эбегейсиз байлыгын жана Макриндин үнөмдөө саясатына нааразы болгон жоокерлердин маанайын пайдаланып, ал кеңири үгүт иштерин баштады. Чечүүчү учур 218-жылдын 16-майынын таңында келди. Рафанада жайгашкан III Галль легиону он төрт жаштагы өспүрүмдү цезарь деп жарыялады. Төңкөрүшкө мыйзамдуулук берүү үчүн жаш жигит Марк Аврелий Антонин деген ысымды кабыл алып, Каракалланын «уулу» экенин түздөн-түз билдирген.
Бийлик үчүн согуш өтө тез жүрдү. Макрин атаандашын «жалган Антонин» деп жарыялоого жана аскерлерди акча менен өз тарабына тартууга аракет кылганы менен, легиондор биринин артынан бири жаш жрецтин тарабына өтө баштады. Чечүүчү кагылыш 218-жылдын 8-июнунда Антиохиядагы салгылашта болду. Гелиогабалдын аскерлери генерал Ганнистин жетекчилиги астында Макриндин күчтөрүн талкалады. Макрин өзү качып кеткен, бирок Халкидондо кармалып, өлүм жазасына тартылган. Тактыга жол ачылды. Ал Римге келе электе эле Сенат болгон жагдайды кабыл алууга мажбур болуп, Гелиогабалды император катары таанып, ага «Ата Мекендин Атасы» жана «Улуу понтифик» титулдарын ыйгарды, ал эми анын энеси менен чоң энеси августалар титулуна ээ болушту.
Жаңы башкаруучу 218–219-жылдардын кышын Вифинияда өткөрүп, өзүнүн деспоттук мүнөзүнүн алгачкы белгилерин көрсөттү. Ал Сенаттын расмий чечимдерин күтүп отурбастан, ардактуу титулдарды өзүнө өзү ыйгарып алды. 219-жылдын августунда же сентябрында Гелиогабал салтанаттуу түрдө Римге кирип келди. Шаар дүрбөлөңгө түштү: катуу тартиптеги римдик жоокердин ордуна алардын алдында чыгышча экзотикалык кийим кийген, көзү боёлгон жана бетине кызыл сүртүлгөн өспүрүм пайда болду. Шокту жумшартуу үчүн ал Сенатка жрецтик кийимдеги өзүнүн портретин жөнөтүп, аны Викториянын айкелинин үстүнө илип коюуну буйруду. Ошентип, ар бир сенатор кудайчага курмандык чалып жатканда, эрксизден императордун өзүнө да таазим кылган.
Римде болуп көрбөгөн өзгөрүүлөр доору башталды. Гелиогабал Элагабал кудайын империянын эң жогорку кудайына айлантууну, ал тургай Юпитердин өзүн экинчи планга сүрүүнү максат кылды. 220-жылы ал Элагабалды пантеондун башчысы деп жарыялап, Палатинде зор храм — Элагабалийди курдурду. Анын башкы ыйык белгиси Эмесадан алып келинген чоң кара конус сымал метеорит болду. Император анын алдында күн сайын ырым-жырымдарды аткарып, барабан жана кимвалдардын үнү астында бийлеп турчу. Диний берилгендиги чектен ашкан: Гелиогабал атүгүл сүннөткө отуруп, сириялык культка болгон берилгендигин баса белгилөө үчүн чочконун этинен баш тарткан.
Чуулгандуу окуялар Римди биринин артынан бири солкулдатып турду. Алардын эң одоносу императордун весталка Юлия Аквилия Севера менен никеси болду. Весталкалар үчүн ыйык бойдоктук убадасын бузуу адатта тирүүлөй көмүү менен жазаланчу. Бирок Гелиогабал муну «кудай сымал балдарды» жарыкка алып келүү каалоосу менен түшүндүргөн. Жалпысынан ал беш жолу үйлөнгөн, анын ичинде өзү өлүм жазасына тарттырган ак сөөктүн жесири Анния Фаустина менен да никеге турган. Бирок императордун жеке жашоосу салттуу никелердин чегинен алда канча чыгып кеткен. Дион Кассий анын кул-дөңгөлөкчү Гиерокл менен байланышы тууралуу кыжырдануу менен жазган. Император аны өзүнүн «күйөөсү» деп атап, кумарлуу абалда өзүн көгала кылып сабоосуна уруксат берген. Ошондой эле Гелиогабал жынысын өзгөртүү операциясын жасай ала турган дарыгерлерге эбегейсиз көп акча сунуштаганы жана ага «айым» же «падыша айым» деп кайрылышын жактырганы тууралуу да айтылган.
Анын күнүмдүк турмушу укмуштай ысырапкорчулукка толгон эле: император жерге басуудан баш тартып, өзүнүн жолдоруна алтын кум себүүнү буйруганы жана жылаңач аялдар чегилген арабада жүргөнү айтылат. Ошол эле учурда империянын экономикасы жабыркап жаткан: ауреус менен денарийдин курамындагы баалуу металлдын үлүшү үзгүлтүксүз төмөндөп, мамлекеттик кызматтар актерлорго жана эркиндикке чыккан кулдарга таратылып берилген.
221-жылга келгенде Преториан гвардиясынын жана элдин чыдамы түгөндү. Акылдуу Юлия Меса небересинин тактысы солкулдап турганын көрүп, аны тууган иниси Марк Юлий Гессий Алексианды асырап алууга көндүрдү. Ал Александр Север деген ысымды кабыл алды. Классикалык тарбия алган жана токтоо мүнөздүү Александр дароо армиянын сүймөнчүгүнө айланды. Өз катасын түшүнгөн Гелиогабал атаандашын жок кылууга аракет кылып, анын ооруп жатканы тууралуу ушактарды таратты, бирок бул окуянын аякташын гана тездетти.
222-жылдын 11-мартында козголоң чыкты. Жоокерлер эки цезарь турган лагерге кирип келишти. Преториандар Александрды куттуктап баштаганда, Гелиогабал аларды баш ийбегендиги үчүн камакка алууну буйруду. Бул анын акыркы буйругу болду. Каарданган гвардиячылар императорго кол салышты. Ал сандыкка жашынууга аракет кылган, бирок табылып, болгону он сегиз жашында өлтүрүлгөн. Анын энеси Юлия Соэмия уулун акыркы мүнөтүнө чейин кучактап коргоп жатып каза тапты. Алардын башы кесилген денелери Римдин көчөлөрү менен сүйрөлүп, андан соң Гелиогабалдын сөөгү Тибр дарыясына ыргытылды.
Анын өлүмү менен «эстеликти каргоо» — damnatio memoriae мезгили башталды. Анын ысымы документтерден өчүрүлүп, сүрөттөрү жок кылынды же Александр Севердин образында кайра жасалды, ал эми Элагабалдын кара ташы кайра Сирияга жөнөтүлдү. Рим империяны бир бүтпөгөн чыгыш майрамына айлантууга аракет кылган, бирок акырында өзүнүн тайманбастыгынын жана Рим менен Эмесанын ортосундагы маданий ажырымдын курмандыгы болгон өспүрүмдүн төрт жылдык башкаруусун мүмкүн болушунча тез унутууга аракет кылды.
