Болочок император болжол менен 201-жылы, бирок тарыхчылар 190-жылга чейинки даталарды да мүмкүн деп эсептешет, стратегиялык жактан маанилүү Сирмийге жакын жайгашкан Паннониядагы Будалия айылында төрөлгөн. Өзүнөн кийинки көптөгөн башкаруучулардан айырмаланып, Деций жөн эле солдаттар арасынан чыккан «күтүүсүз көтөрүлгөн адам» эмес эле: ал жаркын сенатордук карьера жасай алган. Анын Мессий жана Деций деген ысымдары байыркы оск тамырларына ээ болуп, бул анын үй-бүлөсү империянын чет жакасында отурукташып калган италиялык тектен чыкканын кыйытып турат.
Тактыга чыккан учурга чейин Деций жетилген жана тажрыйбалуу мамлекеттик ишмер болуп калган. 215–225-жылдардын аралыгында ал квестор кызматын ээлеген, 234-жылы Төмөнкү Мёзияны башкарган жана, кыязы, ошол эле учурда консул-суффект болгон. Тагдыр чечүүчү 238-жылы ал Тарракон Испаниясынын наместниги эле. Кызыгы, ошол жылдагы жарандык согуш маалында Деций Сенаттын эркине каршы баруудан коркпой, Максимин Фракиецке берилген бойдон калган. Максимин өлгөндөн кийин ал убактылуу жактырбоого кабылса да, анын милдетке жана тартипке берилгендиги ушунчалык жогору баалангандыктан, кийин просенаттык тарыхчылар да ал тууралуу дайыма урмат менен жазышкан.
Анын жеке жашоосу да эски аристократиянын рухуна сугарылган эле. Анын жубайы Геренния Купрессения Этрусцилла байыркы этрусск тукумунан чыккан жана кийин күйөөсүн жортуулдарда коштоп жүрүп, «Лагерлердин Энеси» деген ардактуу титулга татыган. Бул никеден эки уул — Геренний Этруск жана Гостилиан төрөлгөн. Атасы аларды өзүнүн жаңы династиясынын улантуучулары кылууну кыялданган.
Децийдин чоң саясий аренага кайтып келиши Филипп Арабдын тушунда болду. Император Децийге ушунчалык ишенгендиктен, аны Рим шаарынын префекти кылып дайындап, 249-жылдын жазында ага дээрлик аткарылгыс миссияны тапшырды: Мёзия менен Паннонияга барып, Пакациандын козголоңун басуу жана гепиддердин чабуулдарын кайтаруу. Деций өзүн пайгамбардай көрсөттү: Сенаттын жыйынында ал узурпаторлор жакында эле өз солдаттарынын колунан кулай турганын алдын ала айткан, жана бул көп өтпөй ишке ашкан.
Бирок Деций Дунайга жетери менен Филипптен көңүлү калган легиондор анын өзүн император деп жарыялашты. Тарыхчылар аны көп учурда «эрксиз узурпатор» катары сүрөттөшөт: ал каттарында Филиппке берилгендигин ант берип айткан, бирок окуялардын логикасы катаал жана токтотулгус эле. 249-жылдын жайында армиялар Веронанын жанында кагылышты. Филипп салгылашта каза болуп, 249-жылдын октябрында Деций Римге салтанаттуу түрдө кирди.
Бийликти кабыл алгандан кийин Деций программалык маанидеги кадам жасады: ал өз ысымына Траян когноменин кошту. Бул жөн гана өткөн доордун «эң мыкты принцепсине» урмат көрсөтүү эмес, Сенат менен Императордун союзунун алтын дооруна кайтуу тууралуу билдирүү эле. Деций өзүн Restitutor Libertatis — «эркиндикти калыбына келтирүүчү» деп жарыялап, Филипптин Египеттеги катуу салык реформаларын жокко чыгарды жана Римде ири курулуштарды баштады. Ал Колизейди калыбына келтирип, Авентинде зор термаларды курдуруп, римдиктерге ата-бабаларынын улуулугун эске салууга аракет кылды.
Децийдин башкаруусунун борбордук идеясы «кудайлардын тынчтыгын» — pax deorumду — калыбына келтирүү болгон. Ал империянын ийгиликсиздиктери байыркы ырым-жырымдарга көңүл кош мамиле кылганы үчүн кудайлардын жазасы деп ишенген. 249-жылдын аягында же 250-жылдын башында болуп көрбөгөндөй жарлык чыгарылды: империянын ар бир тургуну комиссиянын катышуусунда кудайларга эл алдында курмандык чалып, курмандык этинен даам татууга милдеттүү болду.
Бул ырымды аткаргандар атайын документ — libellus алышкан. Ошол мезгилде байкаларлык күчкө айланып калган христиан жамааттары үчүн бул катастрофа болду.
«Курмандык чалууну көзөмөлдөөгө чакырылган комиссарларга... Мен дайыма жана үзгүлтүксүз кудайларга курмандык чалып келгем, жана азыр силердин катышууңарда шарап куюу ырымын аткарып, курмандык чалдым жана курмандыктын бир бөлүгүнөн даам таттым...» — либеллдин типтүү тексти ушундай болгон.
Децийдин куугунтуктары адамдарды физикалык жактан жок кылууга эмес, чиркөөнүн түзүмүн бузууга жана букараларды бутпарастыктын кучагына кайтарууга багытталган. Папа Фабиан, Антиохиялык епископ Вавила жана Иерусалимдик Александр курман болушту. Куугунтуктар Чиркөөнүн өз ичинде «жыгылгандар» — курмандык чалгандар же либелл сатып алгандар — менен «исповедниктердин» ортосунда терең ажырым жаратты. Бул кылымдар бою жашаган новатианчылык ересинин пайда болушуна алып келди. Бирок 250-жылдын жайына карата Деций өзүнүн кысымын жумшартууга мажбур болду — империянын чек аралары варварлардын басымы астында чытырдап баштаган.
250-жылдын кышында гот падышасы Книва эбегейсиз аскер башында тоңгон Дунайдан өттү. Деций үчүн тагдыр чечүүчү болуп калган «Скиф согушу» башталды. Император күчтүү аракет кылды: ал улуу уулу Геренний Этрускту алдыга жөнөтүп, өзү легиондордо тартипти бекемдеген соң, карптарды Дакиядан сүрүп чыгарып, Dacicus Maximus титулун алды.
Бирок бакыт андан жүзүн бурду. Бероядагы салгылашта готтор римдиктерге оор жеңилүү алып келип, Децийди карьерасында биринчи жолу артка чегинүүгө мажбурлашты. Император күчтөрүн кайра топтоп жатканда, Филиппополь кулады, ал эми Римдин өзүндө сенатор Юлий Валент Лициниан бийликти басып алууга аракет кылды. Ички козголоңдорду баскандан кийин, 251-жылдын жазында Деций жана Галл олжо жүктөп, Дунайга чегинип бара жаткан Книваны кайрадан кууп башташты.
Чечүүчү кагылыш 251-жылдын 1-июлунда Абритттин жанында болду. Салгылаштын эң башында эле Геренний Этруск атасынын көз алдында жебеге учуп өлдү. Уламыш боюнча, Деций эр жүрөктүк менен: «Эч ким кайгырбасын; бир жоокердин жоготуусу мамлекет үчүн зыян эмес», — деп кыйкырган. Бирок готтор римдиктерди саздак жерге азгырып киргизишти. Оор жөө аскерлер баткакка батып, салгылаш кыргынга айланды.
Деций Траян тышкы душман менен салгылашта курман болгон биринчи Рим императору болуп калды. Анын денеси табылган жок — ал Добруджанын саздарында түбөлүккө калды. Аммиан Марцеллин кийин император жинденген аты аны кулатып жибергенден кийин чөгүп кеткен деп жазган.
Децийдин башкаруусу эки жылга да жеткен жок — болгону 1 жыл, 11 ай жана 18 күнгө созулду. Бирок ал тарыхта терең из калтырды. Анын цензураны жана салттуу идеалдарды обожествленген мурунку башкаруучулар культун жандандыруу аркылуу калыбына келтирүү аракети, divi монеталар сериясы, утопиялык болсо да, Римди ыдыроодон сактап калууга жасалган чын дилден чыккан аракет эле.
Христиан тарыхчылары аны «айбаттуу жырткыч» деп каралап, анын өлүмүн кудайдын жазасы катары көрүшкөн. Ал эми бутпарас авторлор тынч убактагы жумшактыгын жана согуштагы энергиялуулугун даңазалашкан. Деций Траян эс тутумда трагедиялуу фигура катары калды: ал консерватор болгон, бирок анын жакшы сапаттары жакындап келе жаткан хаостун катаал чындыгына туруштук бере алган эмес. Бизге жеткен бюсттардагы анын жүзү — империянын тагдыры үчүн түбөлүк тынчсыздануу чекесине катып калган адамдын жүзү. Ал ошол империяны айласыздык менен коргоого аракет кылган.
