Птолемей II б.з.ч. 309 же 308-жылдын 10-февралында Кос аралында төрөлгөн, ал кезде анын атасынын күчтүү флоти ошол жерде турган. Анын такка жетүү жолу алдын ала аныкталган эмес, анткени кичүү уул катары ал Эвридикадан, Антипатрдын кызынан төрөлгөн улуу агаларын айланып өтүп таажы алган. Б.з.ч. 285-жылдан тартып ал атасынын тең башкаруучусу болуп, ал эми улуу Птолемей Сотер б.з.ч. 283 же 282-жылы каза болгондон кийин ойкуменанын эң бай мамлекетине жалгыз өкүмдар болуп калган.
Птолемей-уул Птолемей-атадан кескин айырмаланган. Птолемей Сотер орой-коюу болуп, маселелерди найза менен чечүүгө көнгөн болсо, Филадельф жаңы типтеги адам — назик, саргыч чачтуу билимдүү эрудит болгон. Өз мезгилинин эң улуу акылмандары — Косский акын Филит жана Лампсакадан чыккан философ Стратон тарабынан тарбияланган ал географияга, зоологияга жана адабиятка болгон кумарды өзүнө сиңирген. Анын физикалык алсыздыгы жана толуктоого жакындыгы да мамлекетке пайда алып келген: ооруга чалдыгышы аны «адамдардын эң билимдүүсү» кылган. Деметрий Фалерскийдин кеңеши боюнча ал чындыкты падышаларга «бетине тике айтуудан коркпогон» китептерден издеген. Анын тушунда Египет дайыма согушуп турган, бирок жалданма аскерлердин колу жана флот башчылардын таланты менен; падыша өзү болсо Нил боюнча өйдө карай болгон аскер жүрүшүнө болгону бир эле жолу чыккан.
Анын падышачылыгынын башталышы эски дүйнөнүн улуу кыйрашы менен дал келген. Б.з.ч. 281-жылы Александр Македонскийдин акыркы санаалаштары Селевк менен Лисимах акыркы салгылашта кагылышкан. Лисимах өлгөндөн кийин Селевк Азиянын дээрлик абсолюттук өкүмдары болуп, бул жаш Птолемейди чочулаткан. Абалды анын бир тууганы Птолемей Керавн («Чагылган») да татаалдандырган, ал Селевкти өлтүрүп, македон тактысын басып алган.
Бирок башаламандык Египеттин союздашы болуп калган. Керавн интригаларга батып, көп өтпөй Балканга басып кирген галаттар (галлдар) менен болгон салгылашта каза тапкан. Македония баш аламандыкка чөгүп, тактыга Антипатр Этесий сыяктуу туш келди адамдар отуруп турган кезде (анын «падышачылыгы» болгону 45 күнгө — мезгилдик шамалдардын жүрүшүнө — гана созулгандыгы үчүн ушундай лакап ат берилген), Птолемей II өз позициясын бекемдеп жаткан. Натыйжада аймакта үч улуу династиянын ортосунда — Македонияда Антигониддер, Азияда Селевкиддер жана Египетте Птолемейлер — морт тең салмак калыптанган. Батышта тынчтыкты камсыз кылуу үчүн Птолемей атүгүл Антигон Гонаттан «белек» катары 4000 галат жалданма аскерин кабыл алган, аларга Египет тарыхында каргашалуу роль ойноо жазылган эле.
Б.з.ч. 279 менен 269-жылдардын аралыгында Александриянын саясий багытын падышанын өзүнөн да катуураак эрк башкарган. Египетке анын эжеси Арсиноя II кайтып келген, ал Керавндын канкор чыккынчылыгынан кийин Македониядан качып чыккан эле. Ал сейрек акылга жана муздак токтоолукка ээ аял болгон. Тактагы ордун ээлөө үчүн ал инисинин мыйзамдуу жубайы — Арсиноя Iни — күйөөсүнүн өмүрүнө кол салууга аракет кылды деп айыптап четтеткен. Биринчи аял Коптоско сүргүнгө айдалып, анын дарыгери жана шериктери өлүм жазасына тартылган.
Андан соң Птолемей гректерди шок кылган, бирок египеттиктерди кубанткан кадамга барып, өз эжесине үйлөнгөн. Бул «инцестти» шылдыңдоого батынган акын Сотад коргошун табытка салынып, деңизге ыргытылган. Арсиноя «Филадельфия» (Бир тууганын сүйгөн) деген титул алган. Ал Египеттин тышкы саясатынын чыныгы архитекторуна айланып, маркум күйөөсү Лисимахтын жерлерин кайтарып алууга умтулган. Анын таасири менен сарай «ыңғайсыз» үй-бүлө мүчөлөрүн четтете баштаган: падышанын бир тууганы Аргей өлүм жазасына тартылып, Кипрде дагы бир өгөй бир тууганы да өлтүрүлгөн. Атүгүл мурда Керавнга такты берүүнү кеңеш кылган кары Деметрий Фалерский да түрмө дубалдары ичинде уулуу жыландын чакканынан көз жумган.
Б.з.ч. 276-жылы Птолемейлердин амбициялары Антиох I менен ачык кагылышка алып келген. Биринчи Сирия согушу башталган. Саистеги египет жрецтери аны салттуу фараондорчо сүрөттөшкөн: «падыша баштарды кыркып, кан селин төктү», бирок чындык мындан татаалыраак эле. Птолемей деңиз десанттары жана чабуул-набегдер аркылуу аракет кылып, душманды алсыратууга умтулган.
Акын Феокрит өзүнүн панегириктеринде падышанын Финикиянын, Аравиянын жана Киликиянын бөлүктөрүн «кесип алып жатканын» даңазалаган. Патрокл менен Калликраттын командачылыгындагы египеттик флот Эгей деңизинде үстөмдүк кылып, Ликияны, Карияны жана Памфилияны өзүнө баш ийдирген. Самос Египеттин негизги базасына айланган. Ионияда жана Милетте Птолемейдин таасири берешен белектер жана шаарларды салыктардан «бошотуу» аркылуу күчөгөн. Сидондо падыша өзүнүн флот башчысы Филоклду отургузуп, ал эми Тир анын колдоосу менен кайрадан көз карандысыздыкка жеткен.
Антиох I кол куушуруп отурган эмес, б.з.ч. 275–274-жылдары ал Птолемейге каршы бактриялык пилдерди жана зор армияны жөнөткөн. Селевкиддердин клинопистик жазмалары египеттиктер чегинүүгө мажбур болгонун күбөлөйт. Антиох айлакерлик менен Дамаскты басып алган: египеттик стратег Дион майрам маалында сактыгын бошотуп койгонунан пайдаланган. Кооп ушунчалык чоң болгондуктан, Птолемей менен Арсиноя б.з.ч. 274-жылдын ноябрында Суэц мойногуна өздөрү келип, Египеттин өзүнө басып кирүү коркунучуна каршы коргонуу уюштурушкан.
Абалды арттан урулган сокку да татаалдандырган: падышанын өгөй бир тууганы, Киренанын башкаруучусу Магас өзүн көз карандысыз падыша деп жарыялап, Александрияга карай жүрүш кылган. Ал борбордон 50 км аралыктагы Хиоско чейин жеткен, бирок аркасында ливиялык мармарид уруулары көтөрүлүп кеткендиктен артка кайтууга аргасыз болгон. Птолемей аны кууп баргысы келген, бирок Антигон белек кылган ошол 4000 галаттын көтөрүлүшүнө туш болгон. Варварлар Египеттин казынасын талап-тоноону пландашкан. Птолемейдин реакциясы катаал болгон: бардык галаттарды Нил дельтасындагы ээн аралга кууп кирип, алардын баары ачарчылыктан бирөөгө да калбай кырылган. Бул — согушкер эмес падышанын жеке аскердик эрдиги катары Феокрит даңазалай алган жалгыз иш болгон.
Согуш б.з.ч. 272-жылдар чамасында компромисс менен аяктаган, балким Азиядагы чума эпидемиясынан улам. Б.з.ч. 269-жылы Арсиноя II каза болуп, күйөөсүн терең кайгыга салган. Птолемей аны кудайлардын катарына көтөргөн. Египет боюнча жана грек дүйнөсүндө Арсинояга арналган храмдар пайда болуп, Александрияда анын бүт топаздан жасалган эки метрлик айкели сыйынуунун объектисине айланган.
Птолемей II династиянын кудайлык макамын биротоло бекемдеп, ата-энесинин культуна «Кудай-Куткаруучулар» деген ат берип, ал эми өзүнүн жана жубайынын культуна «Кудай-Агалар» деген ат койгон. Ар төрт жыл сайын Александрияда «Птолемайлар» өткөрүлүп турган — алар көркүнүн жаркырашы боюнча Олимпиада оюндарынан кем калчу эмес. Б.з.ч. 274-жылдагы атактуу жүрүш жүздөгөн алтын таажылар, экзотикалык жаныбарлар жана кудайлардын айкелдери менен Египеттин түгөнгүс байлыгынын символуна айланган.
Арсиноя IIнин өмүрүнүн акыркы жылдары жана анын өлүмүнөн кийинки мезгил тарыхый сыр менен көмүскө калган. Б.з.ч. 266-жылдан 258-жылга чейин расмий документтерде Птолемей IIнин кандайдыр бир «уулу» тең башкаруучу катары көрсөтүлөт. Бирок б.з.ч. 258-жылы ал күтүүсүздөн тарых барактарынан жоголуп кетет.
Окумуштуулар бүгүнкү күнгө чейин бул ким болгонун талашышат: биринчи аялынан болгон улуу уулу жаш кезинде каза болуп калганбы? Же бул Арсиноя IIнин Лисимахтан болгон уулу болуп, ал аны Египет тактысынын мураскери кылууга аракеттенгенби? Эң ынанымдуу версия боюнча, бул келечектеги Птолемей III Эвергеттин улуу агасы болгон. Тең башкаруучунун жоголушу Птолемей IIIнин бийликке жолун ачкан, ал сүргүнгө айдалган Арсиноя Iнин уулу болгонуна карабастан, өзүн ар дайым расмий түрдө «Кудай-Агалардын» уулу деп атап, ыйык бийликтин мураскерлигин баса белгилеген.
Б.з.ч. 260-жылдардын ортосуна карата Арсиноя IIнин таасири анын өлүмүнөн кийин да Александриянын саясий багытын аныктап турган. Птолемей II Сирияда чечүүчү ийгиликке жете албай, саясатынын борборун Грецияга жылдырган. Б.з.ч. 266-жылы афиналык Хремонид македон үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүш баштап, Птолемей ата-бабаларынын осуятына берилген бойдон өзүн «грек эркиндигинин коргоочусу» деп жарыялоого шашкан.
Тарыхка Хремонид согушу деген ат менен кирген бул жаңжал Египеттин амбициялары үчүн оор сыноо болгон. Македония падышасы Антигон Гонат Афинаны курчоого алып турган учурда, Патрокл башында турган египеттик флот Аттика жээгинде лагерь түзгөн. Бирок Патрокл таң каларлык пассивдүүлүк көрсөтүп, аракетсиздигин анын деңизчилери — египеттиктер — кургакта согушууга үйрөтүлбөгөнү менен түшүндүргөн. Корониге түшүрүлгөн десанттарга жана Спартанын падышасы Арей Истм аркылуу өтүүгө жасаган аракеттерге карабастан, коалиция кыйраган.
Антигон Гонат темирдей эрк көрсөтүп, Мегарада өзүнүн галат жалданма аскерлери көтөрүлүш чыгарганда да аларды талкалап, кайра курчоого кайтып келген. Б.з.ч. 261-жылга карата Афина кулаган. Хремонид Египетке качып, Эгей деңизиндеги Птолемейлердин таасири олуттуу түрдө солгундаган. Египет дипломатиясы чечкинсиз экенин көрсөтүп, бул Македониянын күчөшүнө жана кубаттуу антиэгипеттик лиганын түзүлүшүнө алып келген.
Андан кийинки жылдар деңиз үстөмдүгү үчүн узак күрөшкө айланган. Б.з.ч. 260-жылдар чамасында египеттик флот Македония флоту менен Кос жана Андрос аралдарынын жанында чечүүчү салгылаштарда кагылышкан. Египет кемелеринин кубаттуулугуна карабастан, Антигон Гонат кыйратуучу жеңишке жетишкен. Уламыш боюнча, душмандын сандык артыкчылыгын көргөн Антигон жоокерлеринен: «Мени канча кеме деп эсептейсиңер?» — деп сураган.
Кос (же Андрос) жанындагы жеңилүү — тарыхчылар так жерин жана салгылаштардын санын дагы эле талашып келишет — Эгейдеги египеттик гегемониянын аякташын билдирген. Абалды Эфес жанындагы жеңилүү дагы оорлоткон, анда Родостун адмиралы Агафострат Хремонидди айлакерлик менен тузакка түшүргөн. Египет аймактарды бошотууга аргасыз болгон: Родос Кавнаны алган, ал эми Антигон өзүнүн флагмандык «Истмия» кемесин жеңиштин белгиси катары Аполлон кудайга арнаган.
Ошол эле мезгилде (б.з.ч. 258-жылдар чамасында) тарых барактарынан Птолемей IIнин сырдуу «Уулу» — тең башкаруучу — жоголуп кеткен. Балким, ал Андромах («Андрос жанында согушкан») деген лакап атка ээ болгон. Бир версия боюнча, бул падышанын улуу уулу болуп, деңиздеги жеңилүүдөн кийин Эфесте өзүн көз карандысыз башкаруучу деп жарыялоого аракет кылган. Анын тагдыры кайгылуу аяктаган: козголоң чыгарган фракиялык жалданма аскерлер аны Артемида храмында бычактап өлтүрүшкөн.
Ал эми батышта, Киренаикада, кары башкаруучу Магас каза болгон. Анын Птолемейлерди жек көргөн жесири Апама кызы Берениканын египеттик мураскер менен кудалашуусун бузууга аракет кылган. Ал Македониядан Сулуу Деметрий аттуу ханзааданы чакырып, ал бат эле Киренанын бийлигин басып алган. Бирок анын жесир Апаманын өзү менен болгон романы кандуу аяктап, жаш Береника кутумду жетектеп, Деметрий сүйүктүүсүнүн уктоочу бөлмөсүндө өлтүрүлгөн. Натыйжада он жылдык башаламандык жана республикалык эксперименттерден кийин Кирена Берениканын келечектеги Птолемей III Эвергетке турмушка чыгышы аркылуу кайра Египеттин карамагына өткөн.
Б.з.ч. 261-жылы Сирия тактысына реванш алууну эңсеген Антиох II Теос чыккан. Көп жылга созулган Экинчи Сирия согушу башталган. Македония жана Родос менен союз түзгөн Антиох II Египетти Кичи Азиядан акырындык менен сүрүп чыгара баштаган. Египет Эфести, Милетти жана Киликияны жоготкон. Птолемей II аскердик ийгилик андан жүз бурганын түшүнүп, өзүнүн сүйүктүү ыкмасына — дипломатиялык никеге — кайрылган.
Б.з.ч. 252-жылы тынчтык келишими түзүлгөн. Антиох II жубайы Лаодикадан ажырашып, Птолемейдин кызы Береникага — Фернофора («Сеп алып келген») деген лакапка ээ — үйлөнүүгө макул болгон. Птолемей кызын Пелусийге чейин өзү узатып барып, кийин ага дайыма Нилден суу жиберип турган, анын кереметтүү касиетине ишенген. Кары падыша небереси Селевкиддер империясынын мураскери болот деп үмүттөнгөн, бирок бул союз анын өлүмүнөн кийин кандай коркунучтуу трагедияга алып келерин билген эмес.
Армиялар Сирия үчүн согушуп жатканда, Птолемей II дүйнөлүк соода империясын куруп жаткан. Б.з.ч. 273-жылы ал эллинисттик падышалардын ичинен биринчи болуп Римге элчилик жиберген, Батышта жаңы күч пайда болорун алдын ала сезген. Биринчи Пуний согушу маалында ал акылдуу нейтралитет сактап, Карфагенге карыз берүүдөн баш тартса да, достук мамилени үзгөн эмес.
Түштүктө Птолемей Эфиопияга (Нубияга) жортуул жасаган. Аны жерлерден көрө экзотика жана ресурстар көбүрөөк кызыктырган. Ал жапайы пилдерди кармоо жана жеткирүү үчүн атайын Птолемаида Эпитерас («Аңчылык») шаарын негиздеген, алар кийин армия үчүн машыктырылган.
Индия жана Аравия товарларынын агымын Александрияга буруу үчүн падыша Нил менен Кызыл деңиздин ортосундагы байыркы каналды калыбына келтирип, Береника жана Арсиноя портторун курган. Индиядагы улуу падышаларга Дионисий аттуу элчи жөнөтүлүп, Египет Чыгыш менен Батыштын ортосундагы негизги соода ортомчусуна айланган.
Египет ичинде Птолемей II агартылган абсолютизмдин эталонуна айланган системаны түзгөн. Анын кирешелери укмуш чоң болуп, казынасында миңдеген тонна күмүш сакталган, ал эми жылдык киреше миллиондогон артаб буудайга жеткен. Бул каражаттар салтанаттуу сарайды кармоого жана илимди өнүктүрүүгө жумшалган.
Анын тушунда Александрия китепканасынын фонду жарым миллионго жакын папирус түрмөктөрүнө жеткен. Каллимах дүйнөдөгү биринчи каталогду («Таблицаларды») түзүп, окумуштууларга толук изилдөө эркиндиги берилген.
Александрияда алгач ирет өлүктөрдү жарып изилдөөгө уруксат берилип, бул Герофил менен Эрасистратка анатомияда чоң ачылыштарды жасоого мүмкүнчүлүк берген. Бул жерде улуу Архимед жана астроном Самостук Аристарх да иштеген.
Птолемейдин эң маанилүү маданий иш-аракеттеринин бири — Эски Келишимди грек тилине которууну уюштуруу болгон. Жетимиш котормочу түзгөн текст иудей акылмандыгын бүт эллинисттик дүйнөгө жеткиликтүү кылган.
Өмүрүнүн акырында Птолемей II Филадельф подаградан жана психикалык оорудан жапа чеккен. Уламыш боюнча, ал алтын сарайынын терезесинен кум үстүндө жылып, калдыктарды жеп жаткан жакыр египеттиктерди карап, алардын бейкапар жашоосуна суктанып ыйлаган.
Б.з.ч. 247-жылы ал уулу Птолемей III Эвергетти тең башкаруучу кылып дайындаган. Птолемей II б.з.ч. 246 (же 245)-жылдын 27-январында 63 жашында каза болуп, дээрлик 39 жыл падышачылык кылган.
Ал Египетти өз даңкынын туу чокусунда калтырган. Александрия цивилизациянын «маягы» болуп, анын тушунда курулуп бүткөн Фарос маягы Дүйнөнүн жети кереметинин катарына кирген. Деңиздеги аскердик жеңилүүлөргө карабастан, Птолемей II Филадельф жумшак күч, илим жана соода сариссанын учунда курулган империядан кем эмес бекем державаны түзө аларын далилдеген.
