Венгр салтында Лайош Улуу, ал эми поляк тарыхында Людвиг Венгерский деген ат менен белгилүү болгон Людовик Iнин башкаруусу Борбордук Европадагы Анжуйлар династиясынын күч-кубатынын туу чокусу болду. Анын инсанында эки чоң королдуктун тагдыры биригип, ошол мезгилдеги эң кеңири саясий системалардын бири түзүлгөн.
Людовик Венгриянын падышасы Карл Роберт менен Владислав Локетектин кызы Елизавета Польскаянын уулу болгон. Атасы Неаполдук Анжу-Сицилия үйүнөн чыккандыктан, Людовик төрөлгөндөн тартып эле Европадагы ири династиялык кызыкчылыктардын кесилишинде турган.
1342-жылы ал Венгриянын тактысына отурганда, жаш монарх алгач энесинин акылман кеңештерине таянган. Елизавета мамлекеттик иштерге ондогон жылдар бою чоң таасир көрсөтүп турган.
Анын башкаруусунун алгачкы он жылдыктары активдүү экспансия жана династиялык кызыкчылыктарды коргоо менен белгиленген.
1347–1348-жылдары Людовик Неаполго чоң аскердик жортуул уюштурган. Бул экспедициянын негизги себептеринин бири анын бир тууганы Андрейдин сарайдагы интригалардын натыйжасында трагедиялуу өлтүрүлүшү үчүн өч алуу болгон.
Аскердик ийгиликтерге карабастан, Италияда узак убакытка бекемделүү мүмкүн болгон эмес. Тагдырдын тамашасы менен венгр аскерлеринин негизги душманы каршылаш армия эмес, Европаны кыйраткан «Кара өлүм» — чума эпидемиясы болуп чыккан.
Ошентсе да, Людовик өз максатынан баш тарткан эмес. 1350-жылы ал Неаполго экинчи жолу жортуул жасап, шаарды убактылуу өзүнө баш ийдирген жана аны башкарууну энесине тапшырган.
Бирок көп өтпөй падышанын стратегиялык көңүлү Венгрия үчүн андан да маанилүү аймакка — Далмацияга бурулган.
Адриатика деңизинин жээгиндеги бул жерлер үчүн Лайош Венеция республикасы менен узак жана оор күрөш жүргүзгөн.
Бул тирешүү 1358-жылы Венгрия үчүн чоң дипломатиялык жана аскердик жеңиш менен аяктаган. Задар тынчтык келишимине ылайык, Венеция Венгриянын Далмациянын үстүнөн болгон суверенитетин тааныган.
Людовиктин чыгыш багытындагы саясаты да туруктуу аскердик жана саясий аракеттерди талап кылган.
1365-жылы ал Болгариянын падышасы Иоанн Шишманга каршы жортуул жасап, Видинди басып алууга жетишкен.
Бирок бул жерлерди узак убакыт кармап туруу мүмкүн болгон эмес. Болгарлар ошол учурда күч алып келе жаткан Осмон түрктөрү менен союз түзүшкөн.
Белгилей кетүүчү нерсе, ошол мезгилде Осмондор Венгриянын чек араларына түздөн-түз чоң коркунуч жарата элек болчу, анткени алардын негизги күчтөрү алсырап бара жаткан Византия империясына каршы согуштарга багытталган.
Людовиктин тагдырындагы чечүүчү бурулуш 1370-жылы болгон.
Казимир III Великий мыйзамдуу эркек мураскер калтырбай каза болгондон кийин, мурда түзүлгөн көп жылдык келишимдерге ылайык, Людовик Польша таажысын эч тоскоолдуксуз мураска алган.
Ошол учурда анын державасы мурда болуп көрбөгөндөй чоң аймакты камтыган.
Пясттар менен Анжуйлардын бийлигиндеги жерлер эми түндүктө Балтика деңизинен түштүктө Балканга чейин, Кара деңиздин жээгинен Адриатика деңизине чейин созулган.
Бирок мындай кеңири аймактарды коргоо чоң күчтү талап кылган.
1376-жылы литва княздары — бир туугандар Кейстут менен Любарт жана алардын жээни Юрий Наримунтович — Кичи Польшага тайманбас жортуул жасап, Сандомир менен Тарнувга чейин жетишкен.
Людовиктин 1377-жылдагы жообу чечкиндүү болгон.
Анын жортуулунун натыйжасында литвалык башкаруучулар артка сүрүлүп, Грабовец, Хелм, Белз, Городло жана Всеволож сыяктуу маанилүү чептер анын бийлигине өткөн. Юрий Наримунтовичке Любачув гана калтырылган.
Людовик Iнин ички саясаты туруктуу укуктук системаны түзүүгө жана коомдук катмарлардын укуктарын бекемдөөгө багытталган.
Ал таажынын укуктары менен анын букараларынын милдеттерин так бөлүп көрсөткөн бир катар маанилүү мыйзамдарды чыгарган.
Ак сөөктөргө жер ээликтерине болгон укуктарынын кол тийбестиги кепилденген.
Дыйкандар маселесинде болсо помещиктер үчүн оор жумуштарды аткаруу милдеттери туруктуу натуралдык салык менен алмаштырылган. Бул белгилүү «девятина», башкача айтканда жерден алынган кирешенин тогуздан бир бөлүгү болгон.
Падыша шаарларга өзгөчө көңүл бурган, анткени аларды мамлекеттин экономикасынын негизги таянычтарынын бири деп эсептеген.
Ал шаарларга артыкчылыктарды берип, жер жана токойлорду бөлүп берген, күчтүү коргонуу дубалдарын курдурган жана аларды ири архитектуралык имараттар менен кооздогон.
Дал Людовиктин тушунда мамлекеттин борбору Вишеграддан Будага көчүрүлүп, Буда аймактын маданий жана саясий борборлорунун бирине айланган.
Людовик тарыхка билим берүүнүн ири колдоочусу катары да кирген.
1367-жылы ал академияны — университетти — негиздеп, чиркөө мектептеринин өнүгүшүнө кам көргөн жана венгрлердин арасында билимдин жайылышына ар тараптан көмөк көрсөткөн.
Венгриянын өзүндө анын башкаруусу көбүнчө «алтын доор» катары кабыл алынып, падыша калктын арасында чоң урмат-сыйга ээ болгон.
Польшадагы кырдаал болсо таптакыр башкача болгон.
Поляк ак сөөктөрү үчүн Людовик көбүнчө «сырттан башкарган» падыша катары көрүнгөн.
Ал убактысынын басымдуу бөлүгүн Венгрияда же азыркы Словакия аймагындагы резиденцияларында өткөрүп, поляк ак сөөктөрүнүн күнүмдүк талаштарына аз кийлигишкен жана өлкөгө өз наместниктерин гана мезгил-мезгили менен жөнөтүп турган.
Поляктар падышанын дайыма согуштар үчүн акча талап кылганына нааразы болушкан, анткени бул согуштар алардын кызыкчылыктарына дайыма эле туура келе берген эмес.
Бирок эң чоң талашты жараткан чечим — Людовиктин Червонная Русьту Польша королдугунан бөлүп, түздөн-түз Венгриянын таажысына кошуу аракети болгон.
Ошентип, Людовиктин мурасы эки башкача кабыл алынган: Венгрияда ал чоң державаны курган күчтүү башкаруучу катары эсте калса, Польшада көбүнчө алыста жүргөн жана көп талап койгон чет элдик монарх катары кабыл алынган.
Дал ушул карама-каршылыктуу баа Чыгыш Европадагы Анжуйлар династиясынын акыркы улуу өкүлдөрүнүн бири болгон Людовик I Улуунун тарыхый мурасынын негизги өзгөчөлүгүнө айланган.
