Улуу Владислав II Ягайло менен София Гольшанскаянын уулу Казимир IV Ягеллончиктин башкаруусу Ягеллондор династиясынын күч-кубаты туу чокусуна жеткен доор болду. Бул мезгилде династия Борбордук жана Чыгыш Европадагы үстөм саясий күчтөрдүн бирине айланган.
Казимирдин бийликке карай жолу 1440-жылы Вильнодо Литванын улуу князы деп жарыялангандан кийин башталган. Анын Литвадагы башкаруусунун алгачкы жылдары эле оор сыноого туш болгон: Смоленскиде ири көтөрүлүш чыгып, шаар тургундары өз алдынчалыгын калыбына келтирүүгө аракет кылышкан.
Улуу князь болгону он эки жашта болгонуна карабастан, Казимир чечкиндүүлүк көрсөтүп, чоң армияны топтоого жеке өзү катышкан. Анын Смоленскинин дубалдарынын алдына келиши чечүүчү мааниге ээ болгон: коркунучтун масштабын түшүнгөн шаар каршылыкты токтотуп, багынып берген. Муну менен Литва Улуу Княздыгынын аймактык бүтүндүгү сакталган.
Казимирдин тагдыры 1444-жылдын 10-ноябрында Варна жанындагы поляк-венгр армиясынын кыйратуучу жеңилүүсүнөн кийин кескин өзгөргөн. Бул салгылашта анын улуу агасы, падыша Владислав III каза болгон.
Андан кийинки үч жылдык таксыздык Польшада Казимирдин падыша болуп шайланышы менен аяктаган.
Бирок Краковдогу бийликке келүү оңой болгон эмес. Литвалык букараларынын кызыкчылыктарын жогору койгон Казимир узак убакыт бою поляк таажысын кабыл алууга макул болбой, Литва Улуу Княздыгы үчүн өзгөчө макам талап кылган.
1447-жылы гана поляктар башка монархты тандап, эки мамлекеттин союзун бузуп коюшу мүмкүн экенин түшүнгөн Казимир таажы кийүүгө макул болгон.
Муну менен катар ал 1446-жылдагы привилейдин таанылышына жетишкен. Бул документ Литва менен Польшанын саясий тең укуктуулугун бекемдеп, кайра жанданган унияны жалпы монархтын инсандыгына гана негизделген жеке союзга айландырган.
Казимирдин Литва Улуу Княздыгындагы ички саясаты туруктуулукту сактоого жана коомдук катмарлардын укуктарын кеңейтүүгө багытталган.
Ал Жемайтияны мамлекеттин курамында тынчтык жолу менен сактап калууга жана чек ара талаштарын жөнгө салууга жетишкен.
1447-жылдагы белгилүү привилей шляхтанын укуктарын кеңейтип гана тим болбостон, келечектеги крепостнойлук системанын укуктук негиздерин да түптөгөн. Бул узак мөөнөттүү социалдык кесепеттерге алып келген.
1468-жылы Казимир «Судебникти» чыгарган. Бул Литва Улуу Княздыгынын кылмыш укугу боюнча биринчи мыйзамдар жыйнагы болуп, укуктук системаны борборлоштурууда маанилүү кадам болгон.
Ошол эле учурда Литвада ири магнаттык үй-бүлөлөрдүн таасири кыйла күчөгөн. Алар бир жагынан падышалык бийликтин негизги таянычына айланса, экинчи жагынан анын бийлигине олуттуу чакырык жараткан.
Польша королдугунда Казимир IV монархтын бийлигин чектөөгө аракет кылган магнаттардын андан да күчтүү каршылыгына туш болгон.
Бул таасирди тең салмактоо үчүн падыша орто шляхтага таянган.
1454-жылы ал Нешава статуттарын чыгарган. Алар жергиликтүү шляхтанын укуктарын кыйла кеңейткен.
Бул жөн гана саясий маневр эмес, аскердик зарылчылык да болгон. Казимирге Тевтон орденине каршы узакка созулган Он үч жылдык согушту (1454–1466) жүргүзүү үчүн шляхталык кошуундардын колдоосу керек эле.
Падыша чиркөө маселелеринде да катуу позиция кармап, епископторду өз алдынча дайындоо укугун бекемдөөгө жетишкен. Бул анын папалык таасир жана жергиликтүү чиркөө иерархиясы менен болгон күрөштөгү позициясын күчөткөн.
Тевтон рыцарларына каршы күрөш Казимирдин башкаруусундагы негизги окуялардын бири болгон.
Тевтон орденинин ички кризисинен жана Пруссия шаарларынын көтөрүлүшүнөн пайдаланган Казимир узак жана алсыратуучу согушка кирген.
Согуш аракеттери ар кандай ийгиликтер менен жүргөнүнө карабастан, Польша акырында жеңишке жеткен.
1466-жылдагы Экинчи Торунь тынчтык келишимине ылайык, Польша королдугу Поморье, Хелмно жана Мальборк аймактарын, ошондой эле Вармияны өзүнө кайтарып алган.
Батыш Пруссия Польшага кошулуп, Тевтон ордени поляк таажысынын вассалы экенин тааныган.
Бул тарыхый маанидеги геосаясий жеңиш болуп, поляк жерлерине болгон германдык экспансия маселесин олуттуу түрдө чектеген.
Чыгыш багытында Казимир Москва жана татар хандык¬тары менен өтө кылдат дипломатиялык саясат жүргүзүүгө аргасыз болгон.
1449-жылы ал Москванын улуу князы Василий II менен тынчтык келишимин түзүп, таасир чөйрөлөрүн бөлүштүрүү жана чек араларды өз ара таануу жөнүндө макулдашкан.
Бирок Иван III бийликке келгенден кийин абал курчуй баштаган.
Улуу Новгороддо Литваны жактаган күчтүү саясий топ болгондугуна карабастан, Казимир Москванын 1456, 1471 жана 1478-жылдардагы жортуулдарына түздөн-түз кийлигишүүгө батынган эмес.
Натыйжада Новгород өзүнүн көз карандысыздыгын жоготкон.
Диний чөйрөдөгү маанилүү окуялардын бири 1458-жылы өз алдынча Киев митрополиясынын түзүлүшү болгон.
Бул Флоренция униясынын шарттарын кабыл албаган Москва менен диний ажырымды дагы да тереңдеткен.
Казимирдин Улуу Ордо жана Крым менен болгон мамилелери да татаал болгон.
Хан Ахмат менен түзүлгөн союз Москванын өсүп жаткан таасирине каршы багытталган. Бирок бул альянс жетиштүү деңгээлде натыйжалуу болгон эмес.
1480-жылдагы белгилүү «Уградагы туруш» учурунда Казимир Ахматка жардам бере алган эмес. Себеби Иван IIIнүн союздашы болгон Крым ханы Менгли-Гирей күтүүсүздөн Подольеге чабуул жасаган.
Убада кылынган жардамдын келбегенине жооп катары артка чегинип бара жаткан Ахмат Ока дарыясынын алабындагы литвалык жерлерди талап-тоногон.
Көп өтпөй, 1481–1482-жылдары Казимир өзүн өлтүрүп, Москвага өтүүнү пландаган литва-орус княздарынын кооптуу кутумун ачууга жетишкен.
Бирок тышкы басым азайган эмес.
1482-жылы Менгли-Гирей Киевге кыйратуучу жортуул жасап, шаардан алынган чиркөө баалуулуктарынын айрымдарын Иван IIIгө белек катары жөнөткөн.
Казимирдин башкаруусунун акыркы жылдары 1487-жылы Орус мамлекети менен Чек ара согушунун башталышы менен көлөкөдө калган. Анын негизги себептеринин бири Верховье княздарынын Москва мамлекетинин кызматына өтө башташы болгон.
Тынымсыз согуштарга жана жаңжалдарга карабастан, Казимир IV Польша менен Литваны гана эмес, Пруссияны, Чехияны, Венгрияны жана Валахияны да камтыган чоң саясий мейкиндик түзүүнү көздөгөн.
Анын амбициялары жөн гана кыял эмес эле. 1485-жылы Молдованын господары Стефан Великий Казимирге вассалдык ант берген.
Падыша чиркөөнү жана шаарларды реформалоого умтулган, бирок улам күчөп бараткан шляхтанын таасиринен улам көп учурда компромисске барууга аргасыз болгон.
Казимирдин доору маданий гүлдөөнүн мезгили да болгон.
Краков университети Европадагы интеллектуалдык борборлордун бирине айланып, латын тили мамлекеттик башкаруунун жана илимдин негизги тилдеринин бири катары бекем орун алган.
Ошол мезгилдеги поляк жазуучуларынын чыгармачылыгы улуттук адабияттын келечектеги өнүгүшүнө негиз түзгөн.
Казимир IV өзүнөн кийин ички карама-каршылыктарга карабастан, коңшу мамлекеттерге ондогон жылдар бою өзүнүн саясий эркин көрсөтө алган күчтүү державаны калтырган.
