Падыша Владислав I Локетек менен Ядвига Калишскаянын үчүнчү уулу болгон Казимир башында келечектеги монарх катары каралган эмес. Бирок анын улуу агалары Стефан менен Владиславдын 1306 жана 1312-жылдары эрте каза болушу эки жашар баланы Пясттардын тактысын сактап калуудагы жалгыз үмүткө айландырган. Казимирдин балалыгы жана жаштыгы катаал Вавель сепилинин дубалдарынын арасында өткөн. Ал жерде өз доору үчүн мыкты билим алып, XIV кылымдагы Европаны камтыган өтө татаал дипломатиялык күрөшкө даярдалган.
1315-жылы эле беш жаштагы ханзаада чех княжнасы Боннага куда түшүрүлгөн. Бул нике Люксембургдар династиясынын поляк таажысына болгон дооматтарына чек коюшу керек эле. Бирок чех тараптын демилгеси менен бул союз бузулган.
Андан кийин 1321-жылы Казимир Анна Габсбургга куда түшкөн, бирок анын атасы Мюльдорф салгылашында жеңилгенден кийин бул нике да ишке ашкан эмес.
Акыры тандоо Литвага токтогон. 1325-жылы он беш жаштагы Казимир улуу князь Гедиминдин кызы Альдонага үйлөнгөн. Ал христиан динин кабыл алганда Анна деген ысым алган.
Бул союз Польшанын чыгыш чек араларын бекемдөө менен гана чектелбестен, жаш мураскердин мамлекеттик иштерге активдүү аралаша башташынын маанилүү баскычы болгон.
Бирок Казимирдин такка карай жолу 1329-жылы Венгриянын падышалык сарайына жасаган сапары учурунда чыккан чоң жаңжал менен көлөкөдө калган.
Атасы аны Чехияга каршы коалицияны бекемдөө үчүн Венгрияга жөнөткөн. Ошол жерде Казимир сарайдагы Клара Зак аттуу айымга байланышкан трагедиялуу окуянын чордонунда калган.
Тарыхчылардын версиялары бири-биринен айырмаланат: айрымдары жашыруун сүйүү мамилеси тууралуу айтса, башкалары зордук-зомбулук болушу мүмкүн деп божомолдошот. Бирок окуянын кесепети өтө кандуу болгон.
1330-жылдын 17-апрелинде Кларанын атасы Фелициан Зак Венгриянын падышасы менен королевасына кол салууга аракет кылган. Натыйжада ал өлүм жазасына тартылып, анын үй-бүлөсү өтө катаал репрессияларга кабылган.
Ошол окуяларга жакын мезгилдеги булактар Казимирди бул иш менен түздөн-түз байланыштырган эмес. Бирок кийинчерээк Тевтон орденинин пропагандасы болочок поляк падышасынын аброюн түшүрүү үчүн бул «венгр изин» активдүү пайдаланган.
Казимирдин алгачкы олуттуу аскердик тажрыйбасы 1331-жылы болгон. Ошол жылы атасы аны Улуу Польшанын, Серадздын жана Куявиянын наместниги кылып дайындаган.
Бул Тевтон ордени менен Чехиянын коалициясы Польшага өлүм коркунучун туудуруп турган мезгил эле.
Жаш ханзаада белгилүү Пловцы салгылашына катышкан. Анын жыйынтыгы талаштуу болгон.
Тевтон жылнаамачылары Казимир согуш талаасынан качып кеткен деп жазышкан. Бирок ынанымдуураак версия боюнча, ал армия жеңилип калса тактынын мураскери аман калсын деген максатта атасынын буйругу менен салгылаш талаасынан чыгарылган.
1333-жылдын 2-мартында Владислав Локетек каза болгондон кийин 23 жаштагы Казимир такка отурган.
25-апрелде Краковдо анын таажы кийүү аземи өткөн.
Ал ошол учурда терең кризистеги мамлекет үчүн жоопкерчиликти өз мойнуна алган: Польша бир нече бөлүккө ажыраган, душмандар менен курчалган жана деңизге чыгуучу жолунан ажыраган болчу.
Казимирдин башкаруусунун алгачкы жылдары дипломатиялык ийгиликтер менен белгиленген.
Польша бир учурда эки фронтто согуш жүргүзүүгө өтө алсыз экенин түшүнгөн падыша Виттельсбахтар менен Люксембургдардын ортосунда кылдат саясий оюн жүргүзө баштаган.
Анын эң чоң ийгиликтеринин бири 1335-жылдагы Вишеград жыйыны болгон.
Ошол жерде Чехиянын падышасы Ян Люксембургский ошол мезгил үчүн абдан чоң сумма — 20 миң грош үчүн поляк тактысына болгон дооматтарынан расмий түрдө баш тарткан.
Мунун баасы да жогору болгон: Казимир Чехиянын Силезиянын үстүнөн болгон суверенитетин тааныган.
Бирок бул келишим анын Европада толук укуктуу жана таанылган монарх болушуна мүмкүнчүлүк берген.
Тевтон ордени менен болгон мамилелер мындан да кылдат саясатты талап кылган.
Казимир талашты аскердик эмес, юридикалык нукка буруп, 1339-жылы канондук сот жараянын баштаган.
Папалык сот Орденди басып алган жерлерди кайтарып берүүгө милдеттендирген чечим чыгарганы менен, ал дароо аткарылган эмес. Ошентсе да, бул келечектеги сүйлөшүүлөр үчүн маанилүү укуктук негиз түзгөн.
Акыры 1343-жылдын 8-июлунда Калиш тынчтык келишими түзүлгөн.
Ага ылайык, Польша Куявия менен Добжин жерин кайтарып алган, бирок Поморьеге болгон дооматтарынан убактылуу баш тарткан.
Бул келишим мамлекетке ондогон жылдарга салыштырмалуу туруктуулук алып келген.
Чыгыш багытында Казимирдин саясаты кыйла экспансиялык мүнөздө болгон.
1340-жылы князь Юрий-Болеслав ууландырылып өлтүрүлгөндөн кийин Галиц-Волынь мурасы үчүн узакка созулган күрөш башталган.
Литва князы Любартка каршы күрөшүп жана Алтын Ордонун чабуулдарын токтотуп — анын ичинде 1341-жылы Висла боюндагы кагылышууларга катышып — Казимир 1366-жылга карата Галицияны жана Волындын бир бөлүгүн Польшага биротоло кошууга жетишкен.
Бул кеңейүү мамлекеттин этникалык жана диний курамын түп-тамырынан өзгөртүп, Польшаны көп улуттуу державага айландырган.
Падышанын расмий титулдарында «Польшанын жана Русьтун падышасы» деген аталыш туруктуу колдонулуп калган.
Казимир Великийдин ички реформалары да тышкы аймактык кеңейүүлөрдөн кем эмес масштабдуу болгон.
Ал старосталарга жана королдук кеңешке таянган бирдиктүү мамлекеттик башкаруу системасын киргизген.
1346–1347-жылдары түзүлгөн Вислица статуту аркылуу мыйзамдарды кодификациялоо өлкөдө укуктук тартиптин пайдубалын бекемдеп, магнаттардын өзүм билемдигин чектеген.
Экономикага да өзгөчө көңүл бурулган.
Падыша чет өлкөлүктөрдүн — немистердин, еврейлердин, армяндардын — Польшага көчүп келишин колдоп, шаарларга Магдебург укугун берген жана 1338-жылы акча реформасын жүргүзгөн.
Төмөнкү катмарларды колдоп, дыйкандарды шляхтанын кысымынан коргоого жасаган аракеттери үчүн эл арасында Казимирге «дыйкандардын падышасы» деген лакап ат берилген.
Польшанын маданий жана билим берүү тармагындагы гүлдөшү анын башкаруусунун эң маанилүү жетишкендиктеринин бири болгон.
1364-жылы Казимир Краков университетин негиздеген. Ал кийин Европадагы укук илиминин маанилүү борборлорунун бирине айланган.
Бирок Казимирдин доорунун эң көрүнүктүү эстелиги курулуш тармагында калган.
Өлкө боюнча таш сепилдер, шаар дубалдары жана коргонуу курулуштары тургузулган.
Кийинчерээк Ян Длугошко таандык кылынган белгилүү сөздө айтылгандай: «Казимир Польшаны жыгачтан турган абалда кабыл алып, таштан курулган өлкө кылып калтырды».
Анын тушунда жүзгө жакын жаңы шаар негизделип, өлкөнүн көрүнүшү түп-тамырынан өзгөргөн.
Улуу падышанын өмүрүнүн акыркы мезгили күтүүсүздөн аяктаган.
1370-жылдын сентябрында Пшедбуж сепилинин аймагында аңчылык кылып жүргөн учурда Казимир аттан кулап, сол бутун сындырган.
Ал алган жаракатынан кийинки татаалдашуулар жана күчтүү ысытмага карабастан дарыланууга олуттуу маани бербей койгон. Натыйжада анын абалы улам начарлаган.
3-ноябрда Казимир өзүнүн керээзин жаздырган.
1370-жылдын 5-ноябрында ал Вавель сепилинде каза болгон.
Падыша өзүнөн кийин мыйзамдуу эркек мураскер калтырган эмес.
Анын өлүмү менен Польшанын тактысындагы Пясттар династиясынын эркек линиясы токтогон.
Мурда түзүлгөн келишимдерге ылайык, королдук таажы анын жээни — Венгриянын падышасы Людовикке өткөн.
Казимир III өзүнөн кийин күчтүү, реформаланган жана Европада урмат-сыйга ээ болгон мамлекетти калтырган.
Анын башкаруусу Польшанын орто кылымдардагы тарыхындагы эң маанилүү доорлордун бири болуп, Казимирдин ысымы тарыхка Казимир Великий — Казимир Улуу деген ат менен түбөлүккө кирген.
