Болеслав III Кривоустыйдын башкаруусу Польшанын узакка созулган феодалдык бытыраңкылык дооруна чейинки бирдиктүү мамлекет катары күчтүү турган акыркы мезгили болду. Владислав I Германдын уулу болгон Болеслав чечкинсиз атасынан айырмаланып, чексиз энергияга жана чоң аскердик талантка ээ эле. Дал ушул сапаттар ага өлкөнү кайра бириктирүүгө гана эмес, Польшанын Европадагы олуттуу саясий күч макамын калыбына келтирүүгө да мүмкүнчүлүк берген.
1102-жылы атасы Владислав I Герман каза болгондон кийин Польша анын эки мураскери — Болеслав менен улуу агасы Збигневдин ортосунда бөлүнүп калган. Бул тирешүү көп өтпөй ачык жарандык согушка айланган. Майда рыцарлардын, жогорку диниятчылардын колдоосуна жана Киев Русу менен Венгрия менен түзүлгөн союздарга таянган Болеслав агасын акырындык менен саясий күрөштөн сүрүп чыгара баштаган.
1106-жылы Збигнев чечүүчү жеңилүүгө учурап, Поморьеге качууга аргасыз болгон. Натыйжада 1108-жылга карата Болеслав иш жүзүндө бардык поляк жерлеринин жалгыз башкаруучусуна айланган.
Бирок Збигнев күрөштөн баш тарткан эмес жана Ыйык Рим империясынын императору Генрих Vтен жардам сураган. 1109-жылы ошол мезгил үчүн абдан чоң эсептелген он миңдей немис аскери Польшага басып кирген.
Бул жортуулдун туу чокусу Глогув шаарын баатырдык менен коргоо болду. Болеслав III партизандык согуш тактикасын, күтүүсүз соккуларды жана душмандын күчүн акырындык менен түгөтүү ыкмаларын колдонгон. Натыйжада империялык аскерлер Глогувдагы салгылашта оор жоготууларга учурап, Вроцлавдын курчоосун токтотууга аргасыз болушкан. Императордун чех союздаштары да өлкөдөн сүрүлүп чыгарылган.
Өз бийлигин бекемдегенден кийин Болеслав 1112-жылы өтө катаал, бирок саясий жактан прагматикалык кадамга барган — өлкөгө кайтып келген Збигневдин көзүн оюп салууга буйрук берген. Муну менен ал кош бийлик коркунучун биротоло жок кылган.
Батыш чек араларын коопсуздандыргандан кийин Болеслав III бүт күчүн бир кылымдан ашык убакыттан бери чечилбей келген «Поморье маселесине» багыттаган.
Бул жерлерди баш ийдирүү өзгөчө катаал шарттарда жүргөн. 1108-жылы Велун чебин курчоого алуу учурунда Болеслав багынып берген поморяндарга өмүрүн сактап калууга убада берген. Бирок алар куралдарын таштаганда, князь алардын баарын өлтүрүүгө буйрук берген.
1113-жылы стратегиялык жактан маанилүү Накло чеби алынган. Бул Польшага Нотець дарыясынын боюндагы аймактарга көзөмөлдү калыбына келтирүүгө мүмкүнчүлүк берген.
Кийинки этапта 1115–1119-жылдары Гданьск жана Чыгыш Поморье басып алынган. Бирок эң оор күрөш бай жана кыйла автономдуу Щецин менен Волин шаарлары жайгашкан Батыш Поморье — Померания үчүн болгон.
1121-жылы поляк аскерлери Щецинди чабуул менен ээлешкен, ал эми 1123-жылы Рюген аралын басып алышкан. Жеңиштин натыйжаларын бекемдөө үчүн Болеслав аймакты кеңири масштабда христиандаштыруу саясатын баштаган.
1124–1125-жылдары Бамберг епискобу Оттондун колдоосу менен миңдеген бутпарастар христиан динин кабыл алышкан. Волин шаарында Поморье епископтугу түзүлгөн.
Бул ийгиликтерге карабастан, герман маркграфтыктарынын — Бранденбург менен Саксониянын — басымы токтогон эмес.
1127-жылы помор князы Вартислав императордун колдоосуна өтүүгө аракет кылган. Бирок 1129-жылы Болеслав Дания менен союз түзүп, бул жерлерди кайрадан өзүнө баш ийдирген.
Узакка созулган күрөштүн жыйынтыгы 1135-жылдагы Мерзебург съезди болду. Анда Болеслав III Батыш Поморьенин сюзерени катары расмий таанылган. Бирок бул ээлик үчүн ал императорго оммаж кылууга, башкача айтканда вассалдык берилгендигин билдирүүгө мажбур болгон.
Болеславдын чыгыш жана түштүк багыттагы тышкы саясаты династиялык кызыкчылыктар менен тыгыз байланышта болгон.
Киев князы Святополк Изяславичтин кызы Сбыславага үйлөнгөн Болеслав Рюриковичтердин ички так талаштарына дайыма кийлигишип турган. Владимир Мономах менен болгон мамилелер да бир калыпта болгон эмес: алар ачык душмандыктан аргасыз кызматташууга чейин өзгөрүп турган. Мисалы, 1120-жылы Мономах поляктарга жардам берүү үчүн өз аскерлерин жиберген.
Чыгыш саясатынын эң белгилүү окуяларынын бири — воевода Пётр Власттын Перемышль князы Володарды туткунга алышы болгон. Аны бошотуу үчүн өтө чоң өлчөмдөгү кун төлөнгөн.
Түштүк багыттагы саясат анча ийгиликтүү болгон эмес. Венгриянын тактысына талапкер Борис Коломановичти колдогон Болеслав падыша Бела II Сокур менен жаңжалга кирген.
1132-жылы поляк аскерлери Шайо дарыясынын жанындагы салгылашта кыйратуучу жеңилүүгө учураган. Ошол эле учурда Силезия чех аскерлеринин кыйратуучу жортуулуна кабылган.
Акыры, 1135-жылы Болеслав Бела IIни Венгриянын мыйзамдуу монархы катары таанууга аргасыз болгон. Бул анын түштүк багыттагы активдүү экспансиясынын аяктай баштаганын билдирген.
Өлүмүнүн жакындап калганын сезген жана уулдарынын ортосунда жаңы бир туугандык согуш чыгып кетишинен чочулаган Болеслав III 1138-жылы белгилүү Статутун жарыялаган.
Бул документ принципат-сеньорат системасын киргизип, Польшаны анын уулдарынын ортосунда үлүштөргө бөлгөн:
— Владислав II Изгнанник — Силезияны, Любуш жерин жана князь-принцепс, башкача айтканда династиядагы эң улуу князь титулун алган.
— Болеслав IV Кудрявый — Мазовияны жана Чыгыш Куявияны алган.
— Мешко III Старый — Познань менен кошо Улуу Польшанын көпчүлүк бөлүгүн алган.
— Генрих — Сандомир жана Люблин жерлерин алган.
— Саломея, княздын жесири, «жесирлик үлүш» катары Ленчица менен Серадзды алган. Кийин бул жерлер борбордук үлүшкө кайра кошулушу керек болгон.
Статутка ылайык, династиядагы эң улуу князь Краковдун улуу князы деген титулду алып, борбордук, же сеньориалдык, үлүштү көзөмөлдөшү керек эле. Ошондой эле ал бүтүндөй өлкөнүн тышкы саясатына жана коргонуусуна жооптуу болгон.
1138-жылы Болеслав IIIнин өлүмү поляк тарыхындагы чечүүчү чек болуп калды. Анын керээзи өлкөгө тынчтык алып келүүнүн ордуна, эки жүз жылдан ашык убакытка созулган феодалдык бытыраңкылыктын башталышына себеп болгон.
Ички жаңжалдардан алсырап калган Польша аймактарын тез жогото баштаган. Силезия акырындык менен германдык таасир чөйрөсүнө өтүп, Поморьенин үстүнөн болгон көзөмөл да жоголгон.
Болеслав Кривоустый тарыхта өлкөнүн биримдигин темирдей эрки менен кармап турган акыркы «улуу Пяст» катары калды. Бирок анын саясий мурасы, өзү каалабаса да, Польшанын көп кылымдык децентрализация дооруна жол ачкан.
