Стефан Баторий — тарыхта өзгөчө орунду ээлеген көрүнүктүү инсан. Анын бийликке келиши Речь Посполитанын тарыхындагы эң динамикалуу жана жеңиштерге бай доорлордун биринин башталышын белгилеген. Анын өмүр жолу Семиградьеде (Трансильванияда), князь Иштван IV Батори менен Катерина Телегдинин үй-бүлөсүндө башталган. Падуя университетинен мыкты билим алган Стефан Европадагы Кайра жаралуу доорунун идеяларын өздөштүрүп, латын тилин терең үйрөнгөн. Кийинчерээк дал ушул тил анын букаралары менен баарлашуусунун негизги тилине айланган. 1571-жылы кыска, бирок чечүүчү жарандык согуштан кийин ал Трансильваниянын князы катары бийлигин бекемдеген. Ошол учурда аны түндүктө кандай улуу тарыхый миссия күтүп турганын али билген эмес.
Анын тагдырындагы чечүүчү бурулуш 1574-жылдын июнь айында болгон. Ошол кезде король Генрих Валуа Польшадан жашыруун качып, Францияга кеткен. Натыйжада мамлекет дээрлик эки жылга созулган саясий белгисиздик жана тынчсыздануу абалында калган. Речь Посполита ири державалардын кызыкчылыктары кагылышкан саясий майданга айланган.
Кшиштоф Граевский жетектеген православ шляхтасы куткарылуунун жолун Русь падышалыгы менен союз түзүүдөн көрүп, Польша таажысын Иван IV Грозныйга сунуштаган. Ал эми сенаторлор менен жогорку аристократия Ыйык Рим империясынын императору Максимилиан IIнин же анын уулу Эрнсттин талапкерлигин колдоого ыкташкан.
Бирок Осмон султаны Селим II Габсбургдардын бийликке келишине чечкиндүү түрдө каршы чыгып, шляхтага өзүнүн вассалы Стефан Баторийдин талапкерлигин сунуштаган. Өлкөдө саясий ажырым күчөп, примас Максимилианды король деп жарыялап койгон шартта, Ян Замойский жетектеген орто жана майда шляхта маанилүү саясий кадам жасаган. Алар маркум Сигизмунд Августтун карындашы Анна Ягеллонканы королева деп жарыялашкан. Бирок анын күйөөсү жана иш жүзүндөгү башкаруучу Стефан Баторий болушу керек деген шарт коюлган.
Ийгиликти бекемдөө үчүн куралданган шляхта Краков шаарын ээлеген. Ал эми 1576-жылы Максимилиан IIнин күтүүсүз өлүмү жарандык согуштун чыгуу коркунучун биротоло жойгон. 1575-жылы Стефан Анна Ягеллонка менен никеге турган, ал эми 1576-жылы расмий түрдө Литванын улуу князы катары таанылган.
Король өз букараларынын тилдерин дээрлик билбей, негизинен латын тилинде гана сүйлөгөнүнө карабастан, анын саясий эрки жана максаттары баарына түшүнүктүү болгон. Ал башынан эле ак сөөктөрдүн колундагы куурчак эмес, өз алдынча чечим кабыл алган эгемен башкаруучу болууну көздөгөнүн ачык билдирген. Муну анын белгилүү сөздөрү да тастыктап турат:
«Мен мамлекеттин чыныгы өкүмдары болгум келет жана кимдир бирөөнүн мага көрсөтмө беришине жол бербейм».
Ал өзүнүн чечкиндүүлүгүн иш жүзүндө да далилдеген. Оппозициянын каршылыгын басып, башаламандыктын уюштуруучулары болгон литвалык ак сөөк Григорий Осьцик менен Самуил Зборовскийди өлүм жазасына тарттырган.
Баторийдин ички саясаты мамлекетти ар тараптуу жаңылоого багытталган. 1578-жылы ал өзүнүн тукуму үчүн Ливония королдугунун тактысына болгон укуктарды алган. Монархтын күчү армияга жана билим берүүгө таянарын жакшы түшүнгөн Баторий бир катар фундаменталдуу реформаларды жүргүзгөн.
1579-жылы ал акча жүгүртүү системасын тартипке келтирип, поляк гроштун негизги төлөм бирдиги катары колдонулушун бекемдеген. Ошол эле жылы Вильнадагы иезуиттер коллегиясына атайын привилей берип, аны Вильна академиясына жана университетине айландырган. Бул чечим 1579-жылдын 30-октябрында Рим папасы Григорий XIIIнүн булласы менен бекитилген.
Король иезуиттерди активдүү колдоп, алардын мектептерин өз реформалары үчүн билимдүү адистерди даярдоочу маанилүү борборлор катары көргөн. Ал Люблин, Полоцк, Рига жана башка шаарларда иезуиттик коллегиумдарды негиздеген.
Баторийдин аскердик таланты куралдуу күчтөрдүн жаңы түзүмүн түзүүдө өзгөчө көрүнгөн. Ал шляхтанын чоң жана башкарууга оор элдик кошуундарынан баш тартып, анын ордуна жалданма аскерлерге, негизинен венгрлер менен немистерге, ошондой эле королдук ээликтердеги дыйкандардан түзүлгөн «выбранец» жөө аскерлерине артыкчылык берген.
Король Запорожье казактарына да өзгөчө көңүл бурган. 1578-жылы Баторий аларга расмий уюштуруу түзүмүн берип, жер бөлүп берген жана өз гетманын шайлоо укугун тааныган. Ошентип, ал иш жүзүндө казактардын биринчи расмий колдоочусуна айланган.
Ошол эле учурда стратегиялык кызыкчылыктарды жана Осмон империясы менен чек арадагы тынчтыкты сактоо үчүн Баторий катаал чараларды көрүүдөн тартынган эмес. Султандын нааразычылыгын жаратпоо максатында ал Молдавиянын башкаруучусу Иван Подкованы Львов шаарында өлүм жазасына тартууга буйрук берген.
Баторийдин башкаруусундагы эң чоң тышкы саясий сыноо Москва мамлекети менен болгон Ливон согушу эле. 1579–1582-жылдар аралыгында король бир катар ийгиликтүү аскердик жортуулдарды уюштуруп, Иван Грозныйдын мурдагы басып алууларынын дээрлик баарын жокко чыгарган.
Сокол чеби, Великие Луки жана Полоцк шаарлары алынган. Бирок орус аскерлеринин Псковду каармандык менен коргошу королдун андан ары жылышын токтоткон. Ошого карабастан, 1582-жылы Ям-Запольский тынчтык келишими түзүлүп, анын шарттарына ылайык Речь Посполита Ливонияны кайра өз карамагына алган.
Өмүрүнүн акыркы жылдарында король Москвага каршы мындан да масштабдуу согуш жүргүзүүнү, атүгүл Осмон империясына каршы жортуул уюштурууну пландаган. Бул маселелер боюнча ал Рим папасы Сикст V жана Испаниянын королу Филипп II менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзгөн.
Баторий өзүнүн резиденциясы катары Гродно шаарын тандаган. Ал жердеги Эски сепилди кайра куруп, аны кооз жана салтанаттуу сарайга айландырган.
Стефан Баторийдин өмүрү 1586-жылдын 12-декабрында Гродно шаарында күтүүсүздөн үзүлгөн. Анын өлүмүнө бөйрөктүн тукум куума оорусунан же оор жашоо шарттарынан улам пайда болгон уремия себеп болгону айтылат.
Анын өлүмүнөн кийин Чыгыш Европанын тарыхында алгачкы жолу документтештирилген медициналык өлүктү союп изилдөө жүргүзүлгөн. Өлүм алдында монарх эр жүрөктүүлүгүн жана руханий бекемдигин көрсөтүп, өз жанын Кудайга тапшырып, букараларын тынчтыкка жана ынтымакка чакырган.
Анын сөөгү Краков шаарындагы Вавель соборунда, көркөм жасалгаланган күмбөздүн астында коюлган.
