Станислав Антони («Август» деген ысымды кийинчерээк кабыл алган) 1732-жылдын 17-январында Волчин шаарында төрөлгөн. Ал каштелян Станислав Понятовский менен Констанция Чарторыйскаянын төртүнчү уулу болгон. Бул үй-бүлөлүк байланыш ага Речь Посполитадагы эң таасирдүү магнаттык саясий топтордун бири — «Фамилия» менен тыгыз байланыш түзүүгө мүмкүнчүлүк берген.
Анын тарбиясы чыныгы европалык мүнөздө болгон. Станислав чет тилдерди, маданиятты жана ар түрдүү мамлекеттердин саясий түзүлүштөрүн терең изилдеген. Англияда узак убакыт жашаганы анын парламенттик башкаруу системасына болгон кызыгуусун күчөтүп, өз мекенинде да ушундай түзүлүштү орнотуу кыялын жараткан.
Ал эми Парижге жасаган сапарында, уламыш боюнча, француз көзү ачык айымы Генриетта Люлье ага келечекте королдук таажы кийерин алдын ала айткан.
Анын жашоосундагы чечүүчү бурулуш 1750-жылдардын ортосунда Орусияга жасаган сапары болгон. Англия элчиси Вильямстын катчысы катары кызмат кылган 23 жаштагы Понятовский өзүнүн сылык жүрүм-туруму жана акылмандыгы менен Санкт-Петербургдагы императордук сарайдын өкүлдөрүн суктандырган.
Дал ошол мезгилде анын улуу княгиня Екатерина Алексеевна — келечектеги императрица Екатерина II менен белгилүү сүйүү мамилеси башталган.
Понятовский көп жылдар бою сактап келген бул сүйүү анын жашоосундагы эң чоң белекке да, ошол эле учурда саясий каргышка да айланган. Екатерина аны сүйүктүү адамы катары гана эмес, Польшадагы Орусиянын кызыкчылыктарын ишке ашыруу үчүн ыңгайлуу саясий курал катары да көргөн.
1764-жылы, Август III каза болгондон кийин, Понятовский орус аскерлеринин жана Чарторыйскийлердин саясий тобунун чечкиндүү колдоосу менен Польша королу болуп шайланган.
Ал Пясттардын байыркы таажысын кийген акыркы монарх болуп калган.
Мурдагы королдордун ийгиликсиз тажрыйбаларын жакшы түшүнгөн Станислав Август таажы кийүү аземинин Краковдун ордуна Варшавада өткөрүлүшү менен салттын бузулганын кандайдыр бир деңгээлде толтурууга аракет кылган.
Ушул максатта ал 1765-жылы Ыйык Станислав орденин негиздеген. Бул сыйлык мамлекеттеги маанилүүлүгү боюнча экинчи орундагы орденге айланган.
Анын тактыга отургандан кийинки алгачкы кадамдары таң каларлык деңгээлде тайманбас болгон.
Станислав Август армияда, мамлекеттик казынада жана мыйзам чыгаруу системасында реформаларды баштаган. Ал атчан аскерлердин ордуна заманбап жөө аскер бөлүктөрүн өнүктүрүүгө аракет кылган.
Анын эң негизги максаты мамлекет үчүн кыйратуучу кесепеттерге алып келген liberum veto укугун жоюу болгон. Бул укук ар бир шляхта өкүлүнө Сеймдин ишин үзгүлтүккө учуратууга мүмкүнчүлүк берген.
Бирок өлкөнү сактап калууга багытталган бул аракеттер катуу каршылыкка туш болгон.
Понятовскийдин саясаты коомдун экиге бөлүнүшүнө алып келген. Орусияны жактаган тышкы саясатка жана католик эмес диний топтордун — православдар менен протестанттардын укуктарын теңдөөгө нааразы болгон консервативдүү шляхта Бар конфедерациясына бириккен.
Башталган жарандык согуш коңшу державалардын ачык аскердик кийлигишүүсүнө шылтоо болгон.
Натыйжада 1772-жылы Речь Посполитанын Биринчи бөлүнүшү ишке ашкан.
Аймактык жоготууларга карабастан, король реформалардын күчүнө ишенүүсүн уланткан.
Анын аракеттеринин эң жогорку жетишкендиги 1791-жылдын 3-майында Конституциянын кабыл алынышы болгон. Бул Европадагы биринчи, ал эми дүйнөдөгү экинчи Конституция катары тарыхта калган.
Бирок бул чоң ийгилик көпкө созулган эмес.
Орусияны жактаган Тарговица конфедерациясынын түзүлүшү жана андан кийинки Орусия менен согуш 1793-жылы Речь Посполитанын Экинчи бөлүнүшүнө алып келген.
Ал эми Тадеуш Костюшко жетектеген көтөрүлүш басылгандан кийин, 1795-жылы Речь Посполита мамлекет катары өз жашоосун токтоткон.
Драгун аскерлеринин коштоосунда король Гродно шаарына жеткирилген.
1795-жылдын 25-ноябрында, Екатерина IIнин ысым күнүндө, ал тактыдан баш тартуу жөнүндө документке кол койгон. Бул документ аркылуу Понятовский поляк таажысына болгон укуктарын расмий түрдө Орусиянын императрицасына өткөрүп берген.
Мындай кадамга баруу менен ал өзүнүн букаралары үчүн Екатеринадан «энелик камкордук» алууга жетишем деп үмүттөнгөн.
Расмий түрдө Станислав Август эч качан үйлөнгөн эмес. Екатерина II Понятовскийдин башка династиялар менен никелик союз түзүү аракеттерине кылдаттык менен тоскоолдук кылып турган.
Бирок анын жеке жашоосу сүйүү окуяларына бай болгон.
Эльжбета Грабовская анын жашыруун жубайы деп эсептелген. Анын балдарын король иш жүзүндө өз балдары катары тааныган.
Понятовскийдин сүйүктүүлөрүнүн арасында жогорку даражалуу ак сөөк айымдар — Изабелла Чарторыйская, Магдалена Любомирская, ошондой эле актрисалар да болгон.
Алардын бири Катерина Томатис үчүн король кооз Круликарня сарайын курдурган.
Понятовский өмүрүнүн акыркы үч жылын Санкт-Петербургдагы Мрамор сарайында өткөргөн. Ал 1798-жылы ошол жерде каза болгон.
Анын сөөгү кийин узак жана кайгылуу жолду басып өткөн.
1938-жылы Сталин анын сөөк калдыктарын Польшага өткөрүп берүүгө уруксат берген. Бирок Варшавада салтанаттуу акыркы сапарга узатуу аземи өткөрүлүп кетишинен чочулаган бийлик өкүлдөрү аны төрөлгөн жери Волчиндеги (азыркы Беларусь аймагында) Ыйык Үчилтик католик чиркөөсүнө коюшкан.
Совет бийлигинин мезгилинде бул чиркөө кампага айландырылып, королдун мүрзөсү тонолгон.
1988-жылы гана сакталып калган кийимдеринин жана таажы кийүү аземинде колдонулган мантиясынын айрым бөлүктөрү Варшавага кайтарылып, Ыйык Иоанн кафедралдык соборуна жайгаштырылган.
Станислав Август Понятовский тарыхта «трагедиялуу король» катары эсте калган.
Ал кыйроонун алдында турган мамлекетти реформалоого жана анын көз карандысыздыгын сактап калууга умтулган. Бирок бул максатына жетүү үчүн дал ошол көз карандысыздыкты жок кылууну каалаган державалардын колдоосуна таянууга аргасыз болгон.
