Болочок монарх Кары Сигизмунд I менен италиялык харизмалуу Бона Сфорцанын уулу болгон. Ал 1529-жылы эле Литванын улуу князы болуп шайланып, 1530-жылы атасы тирүү кезинде, өтө жаш курагында Польшанын королу катары таажы кийген. Энесинин тынымсыз жана катаал көзөмөлү астында алган тарбиясы анын инсандык сапаттарына өчпөс из калтырган. Замандаштары анын мүнөзүндөгү кыялкечтикти, чечкинсиздикти жана жумшактыкты белгилешкен. Бона бул сапаттарды уулуна болгон таасирин сактап калуу максатында атайылап калыптандырган деп эсептелген.
Сигизмунд Августту 1543-жылы үйлөнгөн жубайы Елизавета Австрийскаядан алыстатууну каалаган Бона анын Литванын Улуу княздыгына кетишин талап кылган. 1544-жылдан тартып Сигизмунд литвалык жерлерди иш жүзүндө өз алдынча башкара баштаган. 1545-жылы Елизаветанын каза болушу, муну көптөр королева-эненин тымызын аракеттери менен байланыштырышкан, анын жеке жашоосундагы негизги окуяга айланган жаңы драманын башталышына жол ачкан.
Сигизмунд Августтун экинчи никеси чыныгы саясий чакырыкка айланган. 1547-жылы ал Литванын таасирдүү, бирок монархиялык теги жок Радзивиллдер үй-бүлөсүнөн чыккан Гаштольддун жесири Барбара Радзивилл менен жашыруун никеге турган. 1548-жылы атасы каза болгондон кийин Сигизмунд Август расмий түрдө тактыга отурганда, бул нике Петроков сейминде катуу нааразычылыктарды жараткан.
Шляхта жана ири магнаттар бул никени тең эмес социалдык даражадагы адамдардын баш кошуусу жана королдук кадыр-баркка шек келтирүү катары баалап, аны бузууну талап кылышкан. Атүгүл чиркөөнүн башчысы, примас Дзежговский да король Барбарадан баш тартса, нике антын бузгандыгы үчүн күнөөсүн кечирүүгө даяр экенин билдирген.
Бирок дал ушул учурда королдун буга чейин байкалбаган чечкиндүүлүгү көрүнгөн. Энесинин эркине жана Сеймдин кысымына карабастан, 1550-жылы ал Барбарага Краковдо салтанаттуу түрдө королева таажысын кийгизген. Бирок алардын бактысы көпкө созулган эмес. Бир жылдан кийин Барбара каза болуп, аны Бона Сфорца ууландырган деген ушактар кайрадан тараган.
Династиянын мураскорлугун камсыз кылууга аракеттенген король 1553-жылы биринчи жубайынын сиңдиси Екатерина Австрийскаяга үчүнчү жолу үйлөнгөн. Бирок бул никеден балалуу болушкан эмес жана алардын үй-бүлөлүк жашоосу бактысыз аяктаган. Акыры жубайлар иш жүзүндө ажырашып, король расмий түрдө никени бузууга узак убакыт бою аракет кылган.
Жеке жашоосундагы кыйынчылыктарга карабастан, Сигизмунд Август энергиялуу реформатор катары таанылган. 1557-жылы ал Литванын улуу княздык ээликтеринен баштап, ири агрардык реформаны — волоктук жер өлчөө реформасын (волочная помера) — ишке ашырууга киришкен. Кийинчерээк жеке менчик жерлерге да жайылган бул реформа айыл чарба өндүрүшүн интенсивдештирип, мамлекеттик казынанын кирешесин кыйла көбөйткөн. Андан соң 1559-жылы мамлекеттик токойлорду башкаруу реформасы жүргүзүлгөн.
Королдун ички саясаты мамлекетти бекемдөөгө багытталган. Шляхта бул багытты «Речь Посполитаны оңдоо» (naprawa Rzeczypospolitej) деп атаган. 1562–1563-жылдардагы Сеймдерде король магнаттар мыйзамсыз ээлеп турган королдук жерлерди мамлекетке кайтарып берүүгө жетишкен.
Варшава (1563–1564) жана Петроков (1567) Сеймдеринин чечимдери боюнча жер ээликтери эки категорияга бөлүнгөн: королдук сарайды каржылоого арналган «столдук» жерлер жана шляхтага берилген ээликтер. Акыркы категориядагы жерлерден түшкөн кирешенин төрттөн бир бөлүгү — «кварта» — туруктуу кварта аскерлерин кармоого жумшалган.
Сигизмунд Август диний маселелерде да алысты көрө билген саясатчы экенин көрсөткөн. Реформация кыймылы күчөгөн мезгилде ал радикалдардын тарабына өткөн эмес, бирок диний куугунтуктоолорго да жол берген эмес. 1563-жылы король православдар, католиктер жана протестанттардын укуктарын теңдештирген привилейге кол койгон. Бул өлкөнүн ички тынчтыгын сактоого багытталган маанилүү кадам болгон.
Ошол эле учурда Сигизмунд Август Польшанын аскердик-деңиз флотунун негизин түптөп, 1565–1566-жылдары сот жана административдик реформаларды жүргүзгөн.
Сигизмунд IIнин эң чоң жетишкендиги бирдиктүү мамлекетти түзүү болгон. Башында Польша менен Литванын тыгыз биригишине күмөн санаган король тышкы коркунучтардын күчөшүнөн жана ресурстарды бириктирүү зарылдыгынан улам өз позициясын өзгөрткөн. Литва ак сөөктөрүнүн каршылыгын жоюу үчүн король чечкиндүү кадамга барып, Литванын Улуу княздыгынын курамындагы ири түштүк аймактарды — Киев жерлерин, Волынды жана Подляшьени — Польша королдугуна өткөрүп берген.
1569-жылы Люблин униясына кол коюлуп, Польша королдугу менен Литванын Улуу княздыгы бирдиктүү федеративдик мамлекетке — Речь Посполитага бириккен. Жалпы Сеймге, монархка жана тышкы саясатка ээ болгон бул мамлекеттик түзүлүш ошол мезгилдеги Европанын эң кубаттуу саясий күчтөрүнүн бирине айланган.
Тышкы саясатта король күчтөрдүн тең салмактуулугун сактоого умтулуп, Габсбургдар жана Осмон империясы менен тынчтык мамилелерин уланткан. Бирок Иван Грозный башкарган, барган сайын күчтөнүп жаткан Москва падышалыгы менен кагылышуудан качуу мүмкүн болгон эмес. Жаңжалдын негизги себеби Ливония болгон. 1561-жылы Лифляндия Литвага кошулуп, бул 1561–1570-жылдардагы Ливон согушуна түрткү берген.
Согуш оор жана алсыратуучу мүнөздө жүргөн. 1563-жылы литвалык аскерлер Полоцк шаарынан ажыраган. Люблин униясы түзүлгөндөн кийин гана согушка Польшанын ресурстары тартылып, ошол эле учурда түрк-татар аскерлери Астраханга жортуул жасагандан соң, Москва тынчтык сүйлөшүүлөрүн жүргүзүүгө аргасыз болгон.
1570-жылы үч жылдык элдешүү келишимине кол коюлган. Анын шарттары боюнча Россия Полоцкту жана бир катар чептерди — Ситно, Езерище жана Усвятыны — өз карамагында сактап калган. Бирок Иван IVнүн Балтика деңизине карай экспансиясы убактылуу токтотулган.
Королдун өмүрүнүн акыркы жылдары Ягеллондор династиясынын мураскорлук тизмеги үзүлө турганын түшүнүүдөн улам кайгылуу өткөн. Мыйзамдуу мураскорлуу болуудан үмүтүн үзгөн Сигизмунд Август башаламан жашоо образын жүргүзүп, өзүн алхимиктер жана сыйкырчылык менен алектенген аялдар менен курчаган.
1571-жылы анын сүйүктүүсү Барбара Гизанкадан никесиз кызы Барбара төрөлгөн. Бирок бул жагдай династиянын мураскорлугуна байланышкан саясий кризисти чече алган эмес.
Сигизмунд II Август 1572-жылдын июль айында Кнышин шаарында дүйнөдөн кайткан. Өзүнүн руханий керээзинде ал такты бош калган мезгилде башаламандык жараларын алдын ала сезип, букараларын тынчтыкка жана ынтымакка чакырган.
Ал искусствонун көрүнүктүү колдоочусу жана берешен меценат катары тарыхта калган. Анын башкаруусунда Польша менен Литвадагы Кайра жаралуу доорунун маданияты өзүнүн эң жогорку гүлдөп-өнүгүү баскычына жеткен.
Сигизмунд II Августтун өлүмү менен бүтүндөй бир тарыхый доор аяктаган. Бирок ал түзгөн Речь Посполита дагы эки кылымдан ашык убакыт бою жашап, анын саясий эркинин жана мамлекеттик ишмердүүлүгүнүн жандуу эстелиги катары сакталып калган.
