Бул жаңжалдын тамыры б.з.ч. 499–494-жылдарга барып такалат, ошол кезде грек полистери Иониядагы өз туугандарынын перс үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүшүн колдошкон. Сардды өрттөгөнү үчүн падыша Дарийдин өчү б.з.ч. 490-жылы Марафондо гректердин жеңиши менен аяктаган баскындын биринчи толкунун жараткан. Бирок Дарийдин өлүмү кырсыкты убактылуу гана кечеңдеткен. Анын мураскору Ксеркс ошол доор үчүн болуп көрбөгөндөй чоң аскер чогулткан; ал бактриялыктардан жана индиялыктардан тартып эфиопторго жана ливиялыктарга чейинки ондогон элдерден турган.
Персия күч топтоп жаткан маалда, Афинада Фемистоклдун жылдызы жанган. Ал сейрек кездешүүчү көрөгөчтүк менен мекендештерин Лавриондогу күмүш кендеринен түшкөн кирешени кубаттуу флот курууга жумшоого ынандырган. Бул чечим келечектеги жеңиштин пайдубалы болгон. Б.з.ч. 480-жылы Ксеркс Грецияга басып кирген. Фермопилдеги Леониддин баатырдык өлүмүнөн жана Афинанын өрттөлүшүнөн кийин Элладанын тагдыры чечилип калгандай көрүнгөн. Бирок Саламиндеги перс флотунун талкаланышы согуштун жүрүшүн түп-тамырынан өзгөрткөн. Азиядан үзүлүп калуу коркунучунан чочулаган Ксеркс качып кетип, Грецияда өзүнүн мыкты кол башчысы Мардонийди кургактагы армиянын тандалма бөлүгү менен калтырган.
Б.з.ч. 480–479-жылдардын кышы чыңалган дипломатиялык манёврлар менен өткөн. Мардоний грек союзун ыдыратууга аракет кылып, Афинага өзүнчө тынчтык сунуштаган; шарттары укмуштай пайдалуу болгон: эркин шаардын макамы жана каалагандай жерлер. Бирок афиналыктар бекемдик көрсөтүп, «күн өз жолу менен жүрүп турганча» баскынчы менен жарашпай турганын билдиришкен. Мындан тышкары, алар Спартага, эгер жардам келбесе, Афина өзүнүн «кутулуу жолун» табарын эскертишкен, бул болсо чындыгында эллиндердин каршылыгынын бүтүшүн билдирмек. Ушул басым астында Спарта регент Павсанийдин жетекчилиги астында аскер жөнөткөн.
Платея алдындагы грек армиясы, кыязы, эллин союздарынын тарыхындагы эң көп сандуу аскер болгон. Геродоттун маалыматына ылайык, анын курамында:
38 700 гоплит болгон (анын ичинде 10 000и спарталыктар жана периэктер, ал эми 8 000и Аристид баштаган афиналыктар).
Болжол менен 70 000 жеңил куралданган жоокер болгон (анын ичинде илоттор да бар).
Жалпысы: болжол менен 110 000 адам (азыркы тарыхчылар бул санды көп учурда 40–80 миңдей салгылашууга жөндөмдүү жоокерге чейин азайтышат).
Аларга каршы Мардонийдин армиясы турган. Геродот 300 миң перс жана аларга союздаш 50 миң грек (фивалыктар) жөнүндө жазат. Азыркы мезгилдеги чындыкка жакыныраак баалар 70 миңден 120 миңге чейин өзгөрөт. Башкы айырма тактикада болгон: грек фалангасы — бул коло калкандардан-гоплондордон, шлемдерден жана узун найзалардан турган тыгыз дубал. Ал эми перстер алыстан салгылаштын жана атчан чабуулдардын чеберлери болуп, жумшак соот жана өрүлгөн калкандарды тагынышкан, алар гоплиттердин сүзүп кирген соккусуна туруштук бере алган эмес.
Мардоний чечүүчү салгылаш үчүн Беотияны тандаган, анткени түзөңдүү жер анын атчан аскерине ылайыктуу болгон. Ал Афинаны экинчи жолу өрттөп, Асоп дарыясынын түндүк жээгине бекемденген. Гректер Киферон тоосунун боорунда орун алышкан. Сегиз күн бою эки тарап тең күтүүдө турган, анткени жоромолдор ким коргонууну тандаса, ошол тарап гана жеңишке жетет деп айткан.
Перс атчан аскери эллиндерди тынымсыз алсыраткан. Кагылышуулардын биринде жогорку даражалуу перс кол башчысы Масистий өлүп, анын өлүмү убактылуу Мардонийдин аскерин деморализацияга учураткан. Бирок көп өтпөй перстер гректердин камсыздоо жолдорун кесип, андан да маанилүүсү, Гаргафий булагын топурак менен басып, союздаштарды суусуз калтырышкан. Ушундай шартта Павсаний түн ичинде Платеяга карай артка чегинүү чечимин кабыл алган.
Чегинүү баш аламандыкка айланган. Грек армиясынын борбору караңгыда багытын жоготуп, түз эле Платея шаарына кетип калган. Оң канатта турган спарталык Амомфарет артка чегинүүдөн кескин баш тарткан, анткени муну Спарта үчүн уят иш деп эсептеген. Павсаний өжөр кол башчыны көндүрүүгө аракет кылып жатканда таң атып, перстер грек лагери бош калганын жана армия бөлүктөргө ажырап кеткенин көрүшкөн.
Мардоний гректер дүрбөлөң менен качып жатат деп чечип, дароо чабуул коюуга буйрук берген. Калкан дубалын курган перс жөө аскерлери спарталыктарга жебелерди жаадыра баштаган. Павсаний муздак кандуулукту сактап, жоокерлери жааган жебелерден кырылып жатса да, кудайларга курмандык чала берип, ыңгайлуу жышаанды күткөн. Акыры, белги алынганда, спарталык фаланга кыймылга келген.
Бул кыйраткыч сокку болгон. Перстер айласыз эрдик менен гректердин найзаларын колдору менен сындырып салууга аракет кылышканына карабай, гоплиттердин катарын буза алган эмес. Чечүүчү учур спарталык Аримнест таш же найза менен Мардонийдин өзүн жыгып түшүргөндө келген. Кол башчынын өлүмү менен перс армиясы башкарылбай калган топко айланган. Ошол эле учурда экинчи канатта афиналыктар оор салгылаштан кийин Ксеркстин грек союздаштары болгон фивалыктарды талкалашкан.
Артбазанын гана кошууну (болжол менен 40 миң адам), кырсыкты алдын ала сезгендиктен, тартибин сактап калып, Геллеспонтко шашылыш чегине баштаган. Перс аскеринин калдыктары бекемделген лагерге жашынышкан, бирок ал да көп өтпөй штурм менен алынып, кандуу кыргын болгон жерге айланган. Геродоттун айтымында, 300 миңдин ичинен болгону 3 миңи гана тирүү калган (бул сандар, албетте, ашыра айтылган, бирок жеңилүүнүн масштабы толук жана абсолюттуу болгон).
Платеядагы жеңиш материктик Грецияны кулчулук коркунучунан биротоло куткарган. Олжонун арасында гректерге сан жеткис байлыктар тийген. Павсаний өз жоокерлерине сабак болсун деп, туткундагы ашпозчуларга Мардонийдин салтанаттуу той дасторконун даярдаткан, ал эми анын жанына жөнөкөй спарталык тамакты койдурган. Күлүп туруп ал мындай деген: «Эллиндер! Мен силерди ушул кол башчынын акылсыздыгын көрсөтүш үчүн чогулттум. Ушундай байлыкка ээ болуп туруп, ал биздин аз гана нерсебизди тартып алганы келген».
Жеңиштин урматына Делфиде курман болгон перстердин куралдарынан куюлган атактуу Жылан мамысы орнотулган. Согушка катышкан шаарлардын аттары ага чегилип жазылып, гректердин жалпы душман алдында биримдиги түбөлүккө бекемделген.
