Артабан IIIнин такка келиши — бул маданий кагылыштын тарыхы. Б.з. I кылымдын башында Парфия татаал тандоого туш болгон: Римде тарбияланган падышаны кабыл алуу же көчмөн тамырына кайтуу. Башында Вонон Iди (Фраат IVнин уулун) такка чакырган парфиялык ак сөөктөр тез эле андан көңүлү калган. Римде чоңойгон Вонон өз элине жат болгон: ал аңчылыкты жактырган эмес, көтөрмөдө жүргөн жана гректер менен курчалган. Сыймыктуу парфиялык феодалдар үчүн бул жөн гана өзгөчөлүк эмес, кордук болгон. «Аршакиддердин тактысы рим провинциясына айланбашы керек» дешкен алар.
Наразылар чыгыштагы Мидия Атропатенасына көз салышкан. Ал жерде катаал жана согушчан Артабан бийлик кылып турган. Энеси аркылуу ал ыйык Аршакид тукумуна таандык болсо, атасы жагынан дах урууларынын — Парфия мамлекетин негиздеген көчмөндөрдүн — өкүлү эле.
«Римдик» менен «көчмөндүн» ортосундагы биринчи салгылаш Артабандын жеңилиши менен аяктап, ал Мидиянын тоолоруна чегинүүгө аргасыз болгон. Бирок Артабан өжөр болгон. Жаңы, күчтүү армия топтоп, кайра чабуул жасаган. Бул жолу жеңиш анын тарабында болду. Вонон талкаланып, Селевкияга качты, ал эми Артабан душмандын тарапкерлерин массалык түрдө кырып, салтанат менен Ктесифонго кирген. Болжол менен б.з. 12-жылы ал расмий түрдө «Падышалар падышасы» деп жарыяланган.
Жеңилген Вонон Арменияга качып барып, ал жакта тактыны ээлеген. Артабан мындай коңшунун коркунучун түшүнүп, катуу басым көрсөтүп, Вононду б.з. 15–16-жылдары тактан баш тартууга жана Сирияга — римдиктердин коргоосуна качууга мажбур кылган.
Б.з. 18-жылы кырдаал кайра курчуган: Артабан бош калган армян тактысына өз уулу Ородду отургузууга аракет кылган. Рим императору Тиберий Парфиянын күчөшүн каалабай, Чыгышка өзүнүн асырап алган уулу, атактуу кол башчы Германикти жөнөткөн. Римдиктер түз согуштун ордуна айлакер жол тандашкан: Германик Артаксатка келип, понт падышасынын уулу Зенонду (армян салтын жакшы билгендиктен эл сүйгөн) Арташес III деген ат менен такка отургузган.
Артабан акылмандык көрсөтүп, согуш баштаган эмес. Евфрат жээгинде эки империянын элчилери жолугуп, союз жаңыртылган. Артабан болгону жек көргөн Вононду чек арадан алыстатууну суранган, бул талап аткарылган (кийин Вонон Киликияда өлтүрүлгөн). Тынчтык доору башталган.
Б.з. 19–32-жылдар аралыгы гүлдөп-өсүү жана ички биримдик мезгили болду. Артабан III прагматик башкаруучу катары көрүнгөн. Мунун мисалы — Вавилониянын түндүгүндө каракчылык мамлекет түзгөн еврей бир туугандар Анилей менен Асинейдин окуясы. Алар жергиликтүү сатрапты да талкалаган. Артабан жазалоонун ордуна аларды чакырып, бийлигин мыйзамдаштырып, аймакты коргоону тапшырган. Бул чечим 15 жыл бою провинцияда тынчтыкты камсыз кылган.
Ошол доордон жеткен жалгыз падышалык документ — б.з. 21-жылдын декабрындагы Суз шаарына жазылган кат — падышанын шаар иштерине активдүү аралашып, шайлоолорду бекиткенин жана борбордук бийликти күчөткөнүн көрсөтөт. Айрым изилдөөчүлөр ал мандеев урууларынын Двуречье аймагына көчүрүлүшүнө да себеп болгон деп эсептешет.
Узак башкаруу жана ийгиликтер Артабандын башын айланткан. Армения падышасы Арташес III өлгөндөн кийин ал этияттыкты унутуп, такка өзүнүн улуу уулу Аршакты отургузган.
Мындан тышкары, өзүн жеңилбес сезген Артабан карыган император Тиберийге мурда болуп көрбөгөндөй орой кат жазган. Ал Вонон калтырган казыналарды кайтарууну талап кылып, Ахемениддер менен Селевкиддердин мурдагы жерлерин басып алам деп коркутуп, Тиберийди адепсиз жашоо жана туугандарын өлтүрүү менен айыптап, «жарандардын жек көрүүсүн өз ыктыярың менен өлүп бас» деп мазактаган.
Бул өлүмгө алып келген ката болду. Тиберий карыган болсо да, саясий күчүн жоготкон эмес.
Б.з. 35-жылы Рим жашыруун согуш баштаган. Тиберий Чыгышка Аршакид тукумунан дагы бир талапкер — Тиридат IIIни жөнөтүп, Сирияга амалкөй Луций Вителлийди наместник кылып дайындаган. Вителлий Кавказ элдерин пайдаланып, Иберия падышасы Фарасманды сатып алган. Иберлер Арменияга басып кирип, Артабандын уулу Аршакты өлтүрүп, Артаксата шаарын басып алышкан.
Артабан дароо экинчи уулу Ородду жалданма аскерлер менен жөнөткөн. Бирок рим дипломатиясы бул жерде да иштеген: тоо ашуулары жабылып, Ород жардамсыз калган. Иберлер жана аландар менен болгон чечүүчү салгылашта маневр мүмкүнчүлүгүн жоготкон парфия атчан аскери жеңилген. Ород өлгөн (же оор жараат алган), бул кабар парфиялыктарды дүрбөлөңгө салган.
Б.з. 36-жылы кырдаал катастрофага айланган. Аландар Парфияга терең кирип кеткен, Вителлий легиондор менен Евфратка жеткен, ал эми өлкө ичинде ак сөөктөр рим алтындарына сатылып, падышаны таштап кетишкен. Артабан Гирканияга качып, аз гана ишенимдүү жоокерлери менен калган.
Ктесифондо рим колдоосу менен Тиридат III падыша болуп жарыяланган. Бирок тарых кайталанган: ал да рим куурчагы катары кабыл алынып, элдин колдоосун жоготкон. Парфиялыктар кайрадан Артабандын атын эстешкен.
Ак сөөктөр делегациясы Гирканиядан аны табышкан. Улуу падыша жыртык кийим кийип, аңчылык менен жан сактап жүргөн. Ал тузак эмес экенине ишенген соң, дахтар жана сактардан армия топтоп, бирок атайылап ошол эле жыртык кийимде калган — элдин боорукерлигин жана каарын ойготуу үчүн.
Анын Селевкияга жүрүшү чагылгандай тез болгон. Тиридат III согушпастан Сирияга качкан. Артабандын бийлиги дээрлик кан төгүүсүз калыбына келген.
Б.з. 36-жылдын аягында Артабан менен Луций Вителлий Евфраттагы кайыктардан жасалган көпүрөнүн үстүндө жолугушкан. Тынчтык кайра түзүлгөн. Артабан уулу Дарийди Римге барымта катары жөнөткөн. Иудеянын тетрархы Ирод Антипа көпүрөнүн үстүндө салтанаттуу той уюштуруп, уламыш боюнча парфиялыктар римдиктерге бойу 3 метрден ашкан иудей дөөсүн белек кылышкан.
Бирок тынчтык алдамчы болгон. Өлкө жарым кылымдык баш аламандыктан чарчаган эле. Селевкия-на-Тигр шаары көтөрүлүш чыгарып, соода олигархиясы көз карандысыздыгын жарыялаган. Бул козголоң 7 жылга созулуп, Артабан аны өмүрүнүн акырына чейин толук баса алган эмес.
Көп өтпөй ак сөөктөр кайра козголоң чыгарган. Падыша Адиабена падышасы Изат IIге качууга аргасыз болгон. Парфияда Киннам деген адам падыша болуп жарыяланган. Бирок Изат ортомчу болуп, парфиялыктарга кат жазган. Жаңы жарандык согуштан корккон ак сөөктөр Артабандын кайтып келишине макул болушкан.
Киннам Артабандын алдына чыгып, диадеманы өз колу менен анын башына кайра кийгизген. Артабан III тактысын үчүнчү жолу кайтарып алган. Ыраазычылык катары ал Изатка Нисибис шаарын белек кылган.
Артабан III болжол менен б.з. 38-жылы каза болгон. Анын өмүрү үзгүлтүксүз көтөрүлүштөр жана кулоолор менен коштолсо да, ал Римдин басымы, ак сөөктөрдүн чыккынчылыгы жана көчмөндөрдүн чабуулдарына карабастан империяны сактап кала алган — Парфия тарыхындагы эң туруктуу жана таасирдүү башкаруучулардын бири катары.
